Khám phá các lễ hội truyền thống tháng 4 Âm lịch tại Việt Nam theo ngày, địa phương, loại hình và nét văn hóa tiêu biểu.
Tháng 4 Âm lịch là thời điểm mùa hội xuân ở miền Bắc dần khép lại, trong khi nhiều lễ hội nông nghiệp, Phật giáo, hội làng và lễ Kỳ yên tại miền Trung, Nam Bộ bắt đầu diễn ra. So với tháng Giêng, số lượng lễ hội trong tháng Tư không dày đặc bằng, nhưng lại có nhiều di sản tiêu biểu mang phạm vi ảnh hưởng rộng.
Những lễ hội được nhiều người biết đến nhất trong tháng gồm Hội Gióng tại đền Phù Đổng, lễ hội vùng Dâu, Đại lễ Phật Đản, lễ hội Vật cầu nước làng Vân, lễ Kỳ yên Thượng điền đình Bình Thủy và Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam. Bên cạnh đó còn có các ngày hội gắn với nghề nghiệp, nông nghiệp và tín ngưỡng làng xã như lễ hội đền Bia, lễ hội Mục đồng làng Phong Lệ, lễ hội đền Đậu An, lễ hội đền Tống Trân và nhiều lễ Kỳ yên ở Nam Bộ.
Phạm vi thống kê lễ hội tháng 4 Âm lịch
Tháng Tư có nhiều ngày hội quy mô làng xã chưa được công bố rộng rãi. Một số đình, đền chỉ thực hiện lễ tế, ngày kỵ thần hoặc lễ cầu an trong phạm vi cộng đồng, không mở hội lớn và không có chương trình đón khách tham quan.
Ở Nam Bộ, tên gọi “lễ Kỳ yên” xuất hiện tại nhiều đình thần nhưng ngày tổ chức không giống nhau. Có đình mở lễ vào tháng Hai, tháng Ba, tháng Tư hoặc một thời điểm khác tùy theo sắc phong, lệ làng và mùa sản xuất. Vì vậy, không thể lấy lịch của một đình làm lịch chung cho toàn bộ lễ Kỳ yên.
Danh sách trong bài tập trung vào:
- Các lễ hội có ngày lệ tương đối rõ ràng.
- Những lễ hội đã được cơ quan văn hóa hoặc chính quyền địa phương công bố.
- Những lễ hội đại diện cho nhiều loại hình văn hóa và tín ngưỡng.
- Các ngày lễ tôn giáo được thực hành rộng rãi trong tháng.
- Một số hội làng đặc sắc nhưng chưa được nhiều người biết đến.
Danh sách mang tính tổng hợp, không thể khẳng định đã bao gồm tuyệt đối mọi lễ hội, ngày kỵ thần và nghi lễ cộng đồng diễn ra trong tháng 4 Âm lịch tại Việt Nam.
Bảng thống kê các lễ hội tháng 4 Âm lịch
| Thời gian truyền thống | Tên lễ hội | Địa phương hoặc cộng đồng tiêu biểu | Tính chất chính |
|---|---|---|---|
| Ngày 30 tháng Ba đến mùng 2 tháng Tư | Lễ hội Suối Mỡ | Khu vực Suối Mỡ, tỉnh Bắc Ninh | Thờ Thánh Mẫu Thượng Ngàn, rước và sinh hoạt văn hóa cộng đồng |
| Ngày 30 tháng Ba đến mùng 1 tháng Tư | Lễ hội đền Bia | Thôn Văn Thai, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh |
| Ngày 30 tháng Ba đến mùng 1 tháng Tư | Lễ giỗ Đức Quốc Liễu | Khu vực Kiếp Bạc, thành phố Hải Phòng | Tưởng niệm An Sinh vương Trần Liễu |
| Mùng 1 tháng Tư | Lễ hội Chử Đồng Tử – Tiên Dung tại Tự Nhiên | Khu vực Tự Nhiên, xã Chương Dương, thành phố Hà Nội | Rước nước, tưởng niệm Chử Đồng Tử và Tiên Dung |
| Mùng 1 tháng Tư | Lễ hội Mục đồng làng Phong Lệ | Phường Hòa Xuân, thành phố Đà Nẵng | Rước Thần Nông, tôn vinh trẻ chăn trâu và văn hóa nông nghiệp |
| Mùng 4 tháng Tư | Hội thề Trung hiếu miếu Đồng Cổ | Phường Tây Tựu, thành phố Hà Nội | Tưởng niệm thần Đồng Cổ và đề cao lòng trung hiếu |
| Mùng 1–12 tháng Tư | Lễ hội đền Đậu An | Xã Hoàng Hoa Thám, tỉnh Hưng Yên | Tế lễ, diễn tích và sinh hoạt tín ngưỡng dân gian |
| Mùng 6–8 tháng Tư | Những ngày hội chính đền Đậu An | Xã Hoàng Hoa Thám, tỉnh Hưng Yên | Rước, tế và các nghi lễ quan trọng của lễ hội |
| Mùng 7–9 tháng Tư | Hội Gióng đền Phù Đổng | Xã Phù Đổng, thành phố Hà Nội | Tái hiện chiến trận, tưởng niệm Thánh Gióng |
| Mùng 8 tháng Tư | Lễ hội vùng Dâu | Phường Trí Quả và phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh | Rước Phật Tứ Pháp, lễ Phật và tín ngưỡng cầu mưa |
| Mùng 8 tháng Tư | Hội chùa Cả | Xã An Khánh, thành phố Hà Nội | Hội chùa, tế lễ và sinh hoạt cộng đồng Kẻ Sống |
| Mùng 8 tháng Tư | Lễ hội rước nước làng Cát Bi | Thành phố Hà Nội | Rước nước, tắm tượng và tín ngưỡng Tứ Pháp |
| Mùng 9 tháng Tư | Lễ hội đền Tống Trân | Xã Tống Trân, tỉnh Hưng Yên | Tưởng niệm nhân vật Tống Trân và truyền thống hiếu học |
| Mùng 10–12 tháng Tư | Lễ Kỳ yên đình Bình Hòa | Xã Bình Hòa, tỉnh An Giang | Tế Thành hoàng, xây chầu và hát bội |
| Ngày 12–14 tháng Tư | Lễ hội Vật cầu nước làng Vân | Phường Vân Hà, tỉnh Bắc Ninh | Nghi lễ cầu nước và trò vật cầu trong bùn |
| Ngày 12 đến rạng rằm tháng Tư | Lễ Kỳ yên Thượng điền đình Bình Thủy | Phường Bình Thủy, thành phố Cần Thơ | Tế Thành hoàng, cầu mùa và hát bội |
| Rằm tháng Tư | Đại lễ Phật Đản | Các cơ sở Phật giáo trên cả nước | Kỷ niệm ngày Đức Phật Thích Ca đản sinh |
| Ngày 16–18 tháng Tư | Lễ hội đình Vằng Khắc | Thôn Khòn Chả, xã Thống Nhất, tỉnh Lạng Sơn | Rước nước, tế thần và giao lưu văn hóa các dân tộc |
| Ngày 19–21 tháng Tư | Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Bàu Mướp | Phường Thới Sơn, tỉnh An Giang | Vía Bà, hát tuồng cổ và sinh hoạt cộng đồng |
| Ngày 19–21 tháng Tư | Lễ Kỳ yên đình thần Phú Nhuận | Tỉnh An Giang | Thỉnh sắc, tế Thần Nông, xây chầu và chánh tế |
| Ngày 22–27 tháng Tư | Lễ hội Vía Bà Chúa Xứ Núi Sam | Phường Vĩnh Tế, tỉnh An Giang | Rước tượng, tắm Bà, thỉnh sắc, túc yết và chánh tế |
| Đến hết tháng Tư | Mùa lễ hội đền Chúa Thác Bờ | Vùng hồ sông Đà, tỉnh Phú Thọ | Hành hương, tưởng niệm các nhân vật được thờ và cầu bình an |
Các mốc trên chủ yếu là ngày lệ truyền thống. Một năm cụ thể có thể tổ chức lễ khai mạc, chương trình nghệ thuật hoặc hoạt động du lịch trước ngày chính hội.
Các lễ hội vào đầu tháng 4 Âm lịch
Lễ hội Suối Mỡ
Lễ hội Suối Mỡ thường diễn ra từ ngày 30 tháng Ba đến mùng 2 tháng Tư tại khu danh thắng Suối Mỡ, nay thuộc tỉnh Bắc Ninh. Ngày mùng 1 tháng Tư là một trong những thời điểm tập trung các nghi lễ quan trọng.
Không gian lễ hội gắn với hệ thống đền Hạ, đền Trung, đền Thượng và cảnh quan suối, thác, rừng núi. Đối tượng thờ chính được cộng đồng tôn kính dưới hình thức Thánh Mẫu Thượng Ngàn.
Các câu chuyện về nhân vật được thờ và nguồn gốc Suối Mỡ mang nhiều yếu tố thần tích, truyền thuyết địa phương. Khi xây dựng nội dung chi tiết cần phân biệt những truyện kể này với dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng.
Phần lễ thường gồm dâng hương, rước và các nghi thức tại hệ thống đền. Phần hội có văn nghệ, thể thao, trò chơi dân gian và hoạt động giới thiệu văn hóa các cộng đồng cư trú trong vùng.
Lễ hội đền Bia
Lễ hội đền Bia được tổ chức vào khoảng ngày 30 tháng Ba và mùng 1 tháng Tư tại thôn Văn Thai, xã Tuệ Tĩnh, thành phố Hải Phòng.
Đền là một trong những địa điểm tưởng niệm Đại danh y, Thiền sư Tuệ Tĩnh, người được hậu thế tôn vinh vì những đóng góp đối với y dược học cổ truyền Việt Nam.
Ngày mùng 1 tháng Tư gắn với tục lệ địa phương về việc tổ chức lễ hội tại nơi lưu giữ tấm bia tưởng niệm Tuệ Tĩnh. Phần lễ có tế cáo, dâng hương và tưởng niệm. Phần hội có thể gồm bắt mạch, giới thiệu cây thuốc, thư pháp, làm thuốc Nam, trò chơi và hoạt động giáo dục y đức.
Những lời kể về hiện tượng “Thánh ứng” tại đền thuộc ký ức và niềm tin dân gian. Không nên dùng các câu chuyện này để khẳng định việc dâng lễ hoặc xin thuốc tại đền có thể chữa khỏi bệnh.
Lễ hội đền Đậu An từ mùng 1 đến ngày 12 tháng Tư
Đền Đậu An, còn gọi là đền An Xá, thuộc xã Hoàng Hoa Thám, tỉnh Hưng Yên. Lễ hội truyền thống kéo dài từ mùng 1 đến ngày 12 tháng Tư, trong đó các ngày mùng 6, mùng 7 và mùng 8 thường tập trung nhiều nghi lễ chính.
Đền gắn với một hệ thống thần tích, biểu tượng và nghi lễ dân gian đặc sắc. Những vị thần được thờ cùng các câu chuyện về nguồn gốc ngôi đền phản ánh nhiều lớp văn hóa cổ của cư dân vùng đồng bằng sông Hồng.
Phần lễ có thể gồm mở cửa đền, rước, tế, trình lễ vật và những nghi thức thực hiện theo tục lệ cộng đồng. Phần hội có diễn tích, trò chơi, văn nghệ và các hình thức giao lưu của người dân.
Một số hình ảnh, đồ tế khí và động tác nghi lễ tại Đậu An mang tính biểu tượng, không nên tách khỏi bối cảnh văn hóa để diễn giải theo hướng huyền bí. Lễ hội đã trở thành một di sản quan trọng trong đời sống của cộng đồng địa phương.
Các lễ hội vào ngày mùng 8 tháng Tư
Lễ hội vùng Dâu
Lễ hội vùng Dâu diễn ra tại hệ thống chùa Tứ Pháp thuộc phường Trí Quả và phường Song Liễu, tỉnh Bắc Ninh. Ngày chính hội là mùng 8 tháng Tư.
Trung tâm lễ hội là chùa Dâu cùng các cơ sở thờ Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi và Pháp Điện. Hệ thống Tứ Pháp thể hiện sự giao thoa giữa Phật giáo và tín ngưỡng nông nghiệp cầu mây, mưa, sấm, chớp.
Phần lễ có phong mũ áo tượng Phật, rước Phật, dâng hương và tế lễ. Phần hội có trống hội, múa rồng, Quan họ và các hoạt động văn hóa địa phương.
Truyền thuyết về Man Nương và nhà sư Khâu Đà La là lớp tư liệu quan trọng để hiểu đời sống tín ngưỡng vùng Dâu. Tuy nhiên, các chi tiết trong truyện cần được trình bày đúng bản chất truyền thuyết, không coi là tiểu sử lịch sử hoàn chỉnh.
Hội chùa Cả
Chùa Cả thuộc vùng Kẻ Sống, xã An Khánh, thành phố Hà Nội. Cộng đồng mở hội vào mùng 8 tháng Tư.
Hội gồm lễ Phật, dâng hương, tế lễ và hoạt động cộng đồng. Tên gọi “hội Sống” trong ký ức địa phương phản ánh mối liên hệ lâu đời giữa ngôi chùa và cư dân các làng lân cận.
Đây chủ yếu là hội của một vùng dân cư, không có quy mô và chương trình giống những lễ hội Phật giáo lớn. Lịch cụ thể cần được kiểm tra nếu người dân muốn tham dự phần rước hoặc nghi lễ chính.
Lễ hội rước nước làng Cát Bi
Lễ hội rước nước làng Cát Bi cũng gắn với ngày mùng 8 tháng Tư. Cộng đồng tổ chức đoàn thuyền ra giữa sông lấy nước về thực hiện nghi thức tắm tượng.
Làng thờ ba mẹ con trong hệ thống Tứ Pháp. Nghi lễ rước nước phản ánh niềm tin nông nghiệp và mong ước nguồn nước trong lành, mùa màng thuận lợi.
Việc lựa chọn người lấy nước, số gáo nước và thời điểm tắm tượng được thực hiện theo tục lệ của cộng đồng. Đây là một nghi lễ có tính thiêng, khách tham dự không nên tự ý tiếp cận đồ thờ hoặc khu vực tắm tượng.
