Tổng hợp danh sách đình, đền, chùa ở quận Ba Đình cũ, Hà Nội, cùng địa điểm, đặc điểm và giá trị văn hóa của từng nhóm di tích.
Ba Đình được biết đến rộng rãi như trung tâm chính trị của Thủ đô Hà Nội, nơi có Quảng trường Ba Đình, Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh, khu Phủ Chủ tịch và nhiều cơ quan quan trọng của đất nước. Tuy nhiên, bên cạnh lớp không gian hành chính và đô thị hiện đại, vùng đất này còn bảo lưu một hệ thống đình, đền, chùa phong phú, phản ánh lịch sử lâu dài của khu vực phía tây và phía bắc Hoàng thành Thăng Long.
Nhiều phố phường thuộc quận Ba Đình trước đây vốn hình thành trên đất của các làng, trại và thôn xóm cổ như Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Xuân Biểu, Đại Yên, Vạn Phúc, Liễu Giai, Cống Vị, Kim Mã, Giảng Võ, Ngọc Khánh, Thành Công, Ngũ Xã và các làng mang tên bắt đầu bằng chữ “Yên” quanh hồ Trúc Bạch. Dấu tích của những cộng đồng ấy hiện vẫn được nhận biết qua tên phố, tên ngõ, đình làng, đền thờ Thành hoàng, chùa cổ và các lễ hội truyền thống.
Phạm vi quận Ba Đình được sử dụng trong bài viết
Từ ngày 1/7/2025, quận Ba Đình không còn là đơn vị hành chính cấp huyện đang vận hành. Địa bàn quận trước đây được phân chia vào các phường mới theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay của một số đình, đền, chùa đã thay đổi tên phường, mặc dù vị trí công trình không thay đổi.
Trong bài viết này, tên gọi “quận Ba Đình” được sử dụng theo phạm vi lịch sử – địa lý trước ngày 1/7/2025. Đây cũng là phạm vi thường gặp trong hồ sơ xếp hạng di tích, sách giới thiệu về Thăng Long – Hà Nội, biển chỉ dẫn cũ và nội dung tra cứu của người dân.
Để tránh nhầm lẫn, phần liệt kê ưu tiên sử dụng tên phố, ngõ hoặc khu vực nhận diện. Khi đến tham quan, người đọc nên kiểm tra tên phường hiện hành và tình trạng mở cửa của từng nơi, nhất là những đình, đền nhỏ chỉ có người trông coi vào ngày sóc, ngày vọng hoặc dịp lễ hội.
Tổng quan số lượng đình, đền, chùa ở Ba Đình
Các báo cáo về công tác bảo tồn di tích của quận Ba Đình trước đây từng nêu hệ thống di tích tín ngưỡng gồm:
| Loại hình | Số lượng thường được thống kê |
|---|---|
| Chùa | 12 |
| Đình | 19 |
| Đền | 20 |
| Tổng cộng | 51 |
Con số trên cần được hiểu là số lượng theo cách phân loại của địa phương tại một thời điểm nhất định. Trong thực tế, có những trường hợp đặc biệt:
- Chùa Một Cột là tên gọi quen thuộc của Liên Hoa Đài thuộc tổng thể chùa Diên Hựu, không phải hai ngôi chùa độc lập.
- Đền Thủy Trung Tiên và đền Cẩu Nhi là hai tên gọi của cùng một di tích.
- Chùa Thanh Ninh và chùa Am Cửa Bắc là hai chùa khác nhau, dù trong tên gọi dân gian đều có chữ “am”.
- Đền Ngọc Thanh nằm trong khuôn viên chùa Thanh Ninh nhưng có chức năng thờ tự riêng.
- Đình – đền Nghĩa Lập là một quần thể có hai lớp chức năng đình và đền.
- Một số đình nhỏ trên phố Cửa Bắc chỉ còn dấu tích, quy mô hạn chế hoặc ít hoạt động nên không phải danh mục nào cũng thống kê giống nhau.
- Am Ngọc Hà là đền tư, chưa được xếp hạng di tích nhưng vẫn được giới thiệu như một điểm thờ tự tại địa phương.
- Một vài địa điểm mang tên “đền” hiện đồng thời là nơi ghi dấu hoạt động cách mạng, vì vậy có thể được xếp vào nhóm di tích cách mạng thay vì di tích tín ngưỡng.
Do đó, khi nói “toàn bộ đình, đền, chùa ở Ba Đình”, cần phân biệt danh sách các di tích được quản lý, danh sách các cơ sở thờ tự đang hoạt động và danh sách những dấu tích được ghi nhận trong tư liệu địa danh.
Danh sách các chùa ở quận Ba Đình
Danh sách các đình ở quận Ba Đình
Danh sách các đền ở quận Ba Đình
Danh sách đình, đền, chùa Ba Đình
- Chùa Một Cột – Diên Hựu. Chùa nằm trên phố Chùa Một Cột, gần khu Lăng Chủ tịch Hồ Chí Minh. Tên chùa Một Cột thường dùng để chỉ Liên Hoa Đài, công trình có hình tượng đài sen dựng trên một cột giữa hồ.
- Chùa Hồng Phúc – Hòe Nhai. Chùa Hồng Phúc, thường gọi là chùa Hòe Nhai , nằm tại số 19 phố Hàng Than. Đây là một ngôi chùa cổ có vị trí quan trọng trong lịch sử Phật giáo Thăng Long – Hà Nội và gắn với truyền thống của thiền phái Tào Động.
- Chùa Ngũ Xã – Thần Quang tự. Chùa nằm tại khu vực phố Ngũ Xã, trên bán đảo bên hồ Trúc Bạch. Chùa còn có tên chữ là Thần Quang tự, gắn với cộng đồng thợ đúc đồng Ngũ Xã.
- Chùa Châu Long. Chùa Châu Long nằm trên phố Châu Long, gần chợ Châu Long và hồ Trúc Bạch. Một số tài liệu ghi địa chỉ chùa tại số 44 phố Châu Long.
- Chùa Phúc Lâm. Chùa Phúc Lâm nằm tại số 120 phố Yên Phụ, thuộc khu vực làng Giai Cảnh và vùng ven hồ Trúc Bạch trước đây. Chùa là một trong những cơ sở Phật giáo gắn với cộng đồng cư dân phía bắc khu thành cổ.
- Chùa Thanh Ninh – Am Cây Đề. Chùa Thanh Ninh nằm tại số 2 phố Lê Trực, gần khu vực Quảng trường Ba Đình. Chùa còn được gọi là chùa Am Cây Đề, tên gọi gắn với một am nhỏ từng được dựng dưới gốc cây bồ đề.
- Chùa Am Cửa Bắc – Phổ Quang am tự. Chùa nằm tại số 29 phố Cửa Bắc. Tên chữ thường được nhắc đến là Phổ Quang am tự; trong đời sống địa phương, chùa còn gọi là chùa Am Cửa Bắc hoặc chùa Phổ Quang.
- Chùa Bát Tháp – Vạn Bảo tự. Chùa Bát Tháp nằm tại khu vực phố Đội Cấn, thường được ghi ở số 209 Đội Cấn. Chùa còn gọi là chùa Vạn Bảo, gắn với làng Vạn Bảo, sau đổi thành Vạn Phúc.
- Chùa Kim Sơn – chùa Kim Mã. Chùa Kim Sơn thường được gọi theo địa danh là chùa Kim Mã. Chùa nằm ở khu vực phố Kim Mã, gần đoạn giao với phố Giang Văn Minh.
- Chùa Vĩnh Phúc. Chùa Vĩnh Phúc thuộc khu vực làng Vĩnh Phúc cũ, gần đường Hoàng Hoa Thám và Ngọc Hà. Chùa nằm trong cụm di tích đình – đền – chùa Vĩnh Phúc.
- Chùa Bát Mẫu. Chùa Bát Mẫu thuộc khu vực Ngọc Hà cũ, gần các di tích đình Ngọc Hà, đình Hữu Tiệp và đền Đống Nước . Chùa là một cơ sở Phật giáo của cộng đồng cư dân vùng làng hoa Ngọc Hà.
- Chùa Lưu Ly. Chùa Lưu Ly thuộc khu vực Giảng Võ cũ. Đây là một trong những ngôi chùa ít được biết đến hơn so với chùa Một Cột, Hòe Nhai hay Ngũ Xã.
- Đình Thành Công. Đình Thành Công thuộc khu vực làng Thành Công cũ, nay nằm giữa khu dân cư và các khu tập thể hình thành trong quá trình phát triển đô thị. Đình là nơi thờ Thành hoàng, tổ chức tế lễ và duy trì ký ức về làng Thành Công trước khi khu vực này trở thành một phần đông đúc của nội thành Hà Nội.
- Đình Kim Mã. Đình Kim Mã nằm tại số 61 phố Kim Mã. Đình thờ Bố Cái đại vương Phùng Hưng, Linh Lang đại vương và Hoàng Phúc Trung.
- Đình Cống Vị. Đình Cống Vị nằm trong ngõ 518 phố Đội Cấn. Đình thờ Hoàng Phúc Trung, còn được cộng đồng gọi theo truyền thống là Đức thánh Lệ Mật.
- Đình Liễu Giai. Đình Liễu Giai thuộc khu vực làng Liễu Giai cũ, gần phố Đội Cấn và đường Liễu Giai. Đình thờ Hoàng Phúc Trung theo truyền thống của các làng trại phía tây Thăng Long.
- Đình Ngọc Khánh. Đình Ngọc Khánh thuộc khu vực làng Ngọc Khánh, gần hồ Ngọc Khánh và phố Nguyễn Công Hoan. Đình thờ các vị thần có quan hệ với hệ thống Thành hoàng của Thập Tam Trại.
- Đình Yên Định. Đình Yên Định được các tư liệu địa danh ghi nhận tại số 18 phố Cửa Bắc. Đình gắn với thôn Yên Định, một trong các làng mang tên bắt đầu bằng chữ “Yên” thuộc tổng Yên Thành cũ.
- Đình Yên Canh. Đình Yên Canh được ghi nhận tại số 48 phố Cửa Bắc. Đình thuộc thôn Yên Canh cũ và theo truyền thống thờ Triệu Quang Phục.
- Am Ngọc Hà – đền tư Ngọc Hà. Am Ngọc Hà nằm tại số 122 phố Đội Cấn. Đây là một đền tư hình thành khoảng cuối thế kỷ XIX hoặc đầu thế kỷ XX, có không gian thờ Phật, Thánh và gia tiên.
Giá trị chung của hệ thống đình, đền, chùa Ba Đình
Lưu giữ dấu tích làng cổ
Tên gọi Ngọc Hà, Hữu Tiệp, Vạn Phúc, Liễu Giai, Cống Vị, Kim Mã, Ngọc Khánh hay Giảng Võ ngày nay chủ yếu được biết như tên đường, phường hoặc khu dân cư. Đình, đền, chùa giúp người xem nhận ra phía sau những tên gọi ấy là các cộng đồng làng có lịch sử, Thành hoàng, lễ hội và tổ chức xã hội riêng.
Phản ánh mối quan hệ giữa kinh thành và làng xã
Ba Đình nằm sát Hoàng thành Thăng Long nên một số di tích gắn với triều đình, hệ thống trấn giữ kinh thành và lịch sử quốc gia. Trong khi đó, nhiều đình làng lại phản ánh đời sống của cư dân nông nghiệp, thợ thủ công, người trồng hoa và người làm thuốc.
Sự đan xen tạo nên diện mạo đặc biệt: chùa Một Cột – Diên Hựu gắn với Phật giáo thời Lý; đền Quán Thánh và đền Voi Phục thuộc cấu trúc biểu tượng của kinh thành; còn đình Ngọc Hà, đình Đại Yên hay đình Cống Vị là thiết chế của cộng đồng làng.
Bảo lưu kiến trúc và hiện vật truyền thống
Nhiều di tích còn lưu giữ kết cấu gỗ, mái ngói, cửa võng, hoành phi, câu đối, tượng thờ, bia đá, chuông đồng, kiệu rước và sắc phong.
Tuy nhiên, phần lớn công trình đã trải qua nhiều lần sửa chữa. Niên đại khởi dựng của một di tích không đồng nghĩa với việc toàn bộ kiến trúc hiện nay có cùng niên đại. Khi giới thiệu cần phân biệt giữa nguồn gốc lịch sử và hiện trạng kiến trúc còn lại.
Duy trì lễ hội và quan hệ cộng đồng
Lễ hội Tam giáp, lễ hội đền Voi Phục, lễ hội đền Quán Thánh, hội đình Ngũ Xã, hội làng Vạn Phúc và các ngày tế Thành hoàng là dịp cộng đồng gặp gỡ, tưởng nhớ tiền nhân và duy trì phong tục.
Lịch tổ chức có thể thay đổi từng năm. Ngày truyền thống theo âm lịch không phải lúc nào cũng trùng hoàn toàn với lịch khai hội, rước hoặc biểu diễn của một năm cụ thể.
Tạo không gian hướng thiện và tưởng niệm
Đình, đền và chùa đáp ứng những nhu cầu tinh thần khác nhau. Đình gắn với Thành hoàng và cộng đồng làng; đền tưởng niệm thần linh, anh hùng hoặc người có công; chùa là nơi thờ Phật và tu học.
Giá trị của các địa điểm không nằm ở lời đồn “cầu gì được nấy” hay khả năng thay đổi vận mệnh. Ý nghĩa bền vững hơn là giáo dục lòng biết ơn, tinh thần hướng thiện, trách nhiệm cộng đồng và ý thức gìn giữ di sản.
