Đình đền Kim Liên – Trấn Nam kinh thành Thăng Long xưa

Giữa không gian đô thị đông đúc của Hà Nội ngày nay, đình đền Kim Liên vẫn hiện diện như một dấu mốc gợi nhớ ranh giới phía Nam của kinh thành Thăng Long. Công trình là nơi thờ Cao Sơn Đại Vương và gắn với ký ức của làng Kim Hoa – Kim Liên, với hệ thống thần linh bảo hộ kinh đô và với quá trình hình thành đời sống cộng đồng ở vùng cửa ngõ phía Nam thành cổ.

Đình đền Kim Liên thường được nhắc đến trong hệ thống “Thăng Long tứ trấn”, gồm bốn ngôi đền trấn giữ các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc. Trong đó, đền Kim Liên giữ vị trí Nam trấn. Tuy nhiên, giá trị của di tích không nằm riêng ở danh xưng “trấn Nam” hay những câu chuyện linh thiêng được lưu truyền. Tại đây còn bảo tồn kiến trúc cổ, bia đá, sắc phong và nhiều lớp tư liệu cho thấy sự đan xen giữa tín ngưỡng thờ thần núi, nghi lễ của triều đình với sinh hoạt làng xã.

Khi tìm hiểu đình đền Kim Liên, cần phân biệt những dữ kiện được xác nhận qua văn bia, sắc phong và hồ sơ di tích với thần tích, truyền thuyết về Cao Sơn Đại Vương. Sự phân biệt này không làm giảm giá trị của những câu chuyện dân gian, mà giúp nhận diện rõ hơn cách người Việt xưa kiến tạo không gian thiêng, gửi gắm ước vọng bảo vệ cộng đồng, giữ yên bờ cõi và duy trì trật tự xã hội.

Đình đền Kim Liên ở đâu?

Đền Kim Liên hiện nằm tại số 148 phố Kim Hoa, phường Văn Miếu – Quốc Tử Giám, thành phố Hà Nội. Trước khi Hà Nội tổ chức lại đơn vị hành chính theo mô hình chính quyền địa phương hai cấp, di tích thuộc phường Phương Liên, quận Đống Đa.

Khu vực này vốn là phần đất phía Nam của kinh thành Thăng Long, gần tuyến La Thành và cửa ô Kim Hoa, còn được gọi là ô Đồng Lầm. Đây từng là cửa ngõ kết nối khu vực nội thành với vùng Sơn Nam ở phía Nam kinh đô. Vị trí ấy góp phần giải thích vì sao ngôi đền thờ Cao Sơn Đại Vương tại đây được cộng đồng nhìn nhận như một cơ sở thờ tự bảo vệ phương Nam.

Trong Quyết định số 93/QĐ-TTg ngày 18/1/2022 của Thủ tướng Chính phủ, công trình được ghi với tên “đền Kim Liên”, là một thành phần của Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Thăng Long tứ trấn. Trong đời sống địa phương, tên gọi “đình Kim Liên”, “đền – đình Kim Liên” hoặc “đình đền Kim Liên” cũng được sử dụng khá phổ biến.

Vì sao vừa gọi là đền Kim Liên, vừa gọi là đình Kim Liên?

Sự tồn tại của hai tên gọi bắt nguồn từ quá trình biến đổi chức năng của di tích.

Ban đầu, công trình chủ yếu mang tính chất một ngôi đền, tức nơi thờ thần Cao Sơn Đại Vương. Tư liệu văn bia đầu thế kỷ XVI gọi nơi đây là “Cao Sơn Đại Vương thần từ”, trong đó chữ “từ” có nghĩa là đền thờ thần.

Về sau, ngôi đền đồng thời trở thành địa điểm tổ chức những công việc quan trọng của cộng đồng làng Kim Liên. Nơi đây diễn ra tế lễ, hội họp và các sinh hoạt chung của dân làng, vì thế dần đảm nhiệm một phần chức năng của đình làng. Tên “đình Kim Liên” hình thành trong bối cảnh đó.

Do vậy, hai tên gọi không nhất thiết chỉ hai công trình hoàn toàn tách biệt. “Đền Kim Liên” nhấn mạnh chức năng thờ thần và là tên được sử dụng trong hồ sơ xếp hạng; “đình Kim Liên” phản ánh vai trò cộng đồng của di tích trong lịch sử làng xã. Cách gọi “đình đền Kim Liên” thể hiện sự kết hợp của cả hai lớp chức năng này.

Không nên nhầm đền Kim Liên với các di tích cùng tên

Hà Nội có nhiều cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo mang tên Kim Liên. Đền Kim Liên thuộc Thăng Long tứ trấn nằm trên phố Kim Hoa, thờ chính Cao Sơn Đại Vương. Công trình này không phải chùa Kim Liên nổi tiếng bên Hồ Tây, cũng không phải các ngôi chùa hoặc đình khác cùng sử dụng địa danh Kim Liên.

Khi tìm đường hoặc tra cứu thông tin, nên sử dụng đầy đủ các cụm từ “đền Kim Liên phố Kim Hoa”, “đình Kim Liên Nam trấn” hoặc “đền Kim Liên Thăng Long tứ trấn” để tránh nhầm lẫn.

Đền Kim Liên trong hệ thống Thăng Long tứ trấn

“Thăng Long tứ trấn” là tên gọi quen thuộc dùng để chỉ bốn cơ sở thờ tự gắn với bốn hướng của kinh thành Thăng Long:

• Đền Bạch Mã trấn giữ phía Đông, thờ thần Long Đỗ – Bạch Mã.
• Đền Voi Phục trấn giữ phía Tây, thờ Linh Lang Đại Vương.
• Đền Kim Liên trấn giữ phía Nam, thờ Cao Sơn Đại Vương.
• Đền Quán Thánh trấn giữ phía Bắc, thờ Huyền Thiên Trấn Vũ.

Không nên hình dung “trấn” như một đồn binh hay cửa thành theo nghĩa quân sự. Trong bối cảnh tín ngưỡng, mỗi trấn là một không gian thờ thần được cộng đồng và nhà nước quân chủ nhìn nhận là có khả năng bảo trợ cho một hướng quan trọng của kinh thành.

Việc xác lập bốn vị thần trấn giữ bốn phương phản ánh quan niệm tổ chức không gian của người xưa. Kinh đô được bảo vệ bằng thành lũy, quân đội và hệ thống cửa ô và được bao quanh bởi những biểu tượng thiêng. Các vị thần đại diện cho sức mạnh của đất, núi, sông, thành trì hoặc võ công, cùng tạo nên một vòng bảo hộ mang ý nghĩa tinh thần.

Tuy vậy, bốn ngôi đền không nhất thiết được xây dựng cùng thời điểm hay ngay từ đầu đã hợp thành một hệ thống hoàn chỉnh. Mỗi di tích có lịch sử riêng, thờ một vị thần xuất phát từ những lớp tín ngưỡng khác nhau. Khái niệm “Thăng Long tứ trấn” là kết quả của quá trình cộng đồng hóa và hệ thống hóa các không gian thờ tự quanh kinh thành qua nhiều thế kỷ.

Năm 2022, cả bốn công trình được xếp hạng chung với tên chính thức là Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Thăng Long tứ trấn, thuộc loại hình di tích quốc gia đặc biệt.

Vì sao đền Kim Liên trở thành Nam trấn?

Đền được xây dựng trên một gò đất cao ở phía Đông đầm Kim Liên xưa, gần La Thành và cửa ô Kim Hoa. Đây là khu vực nằm trên tuyến giao thông từ phía Nam tiến vào Thăng Long. Trong cách hình dung địa lý của cư dân kinh thành, ngôi đền đứng ở vị trí cửa ngõ, nhìn về vùng đất rộng lớn phía Nam.

Thần Cao Sơn lại thuộc lớp thần núi, gắn với sức mạnh của địa hình, cây cối và sự bền vững của đất đai. Việc thờ một vị thần núi tại cửa ngõ phía Nam tạo nên sự kết hợp giữa vị trí địa lý với biểu tượng tín ngưỡng.

Theo quan niệm truyền thống, phương Nam còn gắn với sinh khí, ánh sáng và sự phát triển. Việc đặt một vị thần có khả năng bảo hộ, trừ tai và giữ yên dân cư tại đây thể hiện mong muốn bảo đảm sự ổn định của kinh thành.

Danh hiệu Nam trấn vì vậy không chỉ nói đến phương hướng. Nó còn phản ánh cách người Thăng Long xưa xây dựng một trật tự tinh thần cho đô thị, trong đó mỗi khu vực đều có vị thần chủ quản và cộng đồng phụng thờ.

Lịch sử hình thành đình đền Kim Liên

Niên đại khởi dựng sớm nhất của đền Kim Liên vẫn cần được nhìn nhận thận trọng. Một số truyền tụng cho rằng cơ sở thờ thần đã xuất hiện từ thời Lý, nhưng văn bản cổ còn lại có khả năng kiểm chứng trực tiếp chủ yếu bắt đầu từ đầu thế kỷ XVI.

Tư liệu quan trọng nhất là bài văn “Cao Sơn Đại Vương thần từ bi minh” do sử thần Lê Tung soạn năm Canh Ngọ, niên hiệu Hồng Thuận thứ ba, tức năm 1510. Nội dung văn bia liên hệ việc thờ Cao Sơn với biến động chính trị cuối triều Lê sơ và sự lên ngôi của vua Lê Tương Dực.

Theo nội dung được ghi lại, năm 1509, lực lượng ủng hộ Lê Tương Dực tiến hành cuộc binh biến chống lại vua Lê Uy Mục. Khi đến huyện Phụng Hóa, khu vực nay thuộc Nho Quan, Ninh Bình, một số tướng lĩnh gặp đền thờ Cao Sơn Đại Vương và cầu mong thần trợ giúp. Sau khi giành được thắng lợi, triều đình cho tu sửa đền cũ và lập thêm nơi thờ thần tại kinh đô.

Chi tiết thần “âm phù” thuộc ngôn ngữ và quan niệm của văn bia thời quân chủ. Nó thể hiện cách triều đình giải thích thắng lợi chính trị thông qua sự trợ giúp của thần linh, đồng thời hợp thức hóa việc phong thần và dựng đền. Dưới góc độ lịch sử, văn bia cho thấy ít nhất vào đầu thế kỷ XVI, tín ngưỡng thờ Cao Sơn đã được triều đình nhà Lê coi trọng và được đưa vào không gian kinh đô.

Ngôi đền tại khu vực Kim Hoa được xây dựng hoặc sửa sang đáng kể trong giai đoạn 1509–1510. Trải qua các triều Lê Trung Hưng và Nguyễn, thần Cao Sơn tiếp tục được gia phong mỹ tự. Việc thờ phụng không còn chỉ liên quan đến triều đình mà ngày càng gắn bó với cộng đồng làng Kim Liên.

Từ làng Kim Hoa đến làng Kim Liên

Khu vực quanh di tích trước kia mang tên Kim Hoa. Đây là một làng cổ thuộc tổng Tả Nghiêm, huyện Thọ Xương, phủ Hoài Đức.

Năm 1841, đầu triều Thiệu Trị, tên Kim Hoa được đổi thành Kim Liên để tránh chữ húy “Hoa”, tên của bà Hồ Thị Hoa, thân mẫu vua Thiệu Trị. “Kim Liên” có nghĩa là sen vàng. Tên gọi mới được duy trì qua nhiều lần thay đổi địa giới và trở thành một địa danh quen thuộc của Hà Nội.

Sự thay đổi tên làng cũng dẫn đến sự chuyển đổi trong cách gọi di tích. Đền Cao Sơn ở phường Kim Hoa dần được biết đến với tên đền Kim Liên hoặc đình Kim Liên.

Địa danh Kim Hoa vẫn được lưu giữ trong tên con phố dẫn đến di tích. Nhờ đó, cả hai lớp tên cổ và tên mới cùng tồn tại trong không gian đô thị hiện nay.

Cao Sơn Đại Vương là ai?

Cao Sơn Đại Vương là một vị thần được thờ tại nhiều địa phương ở miền Bắc và Bắc Trung Bộ. Thần tích về Cao Sơn khá phong phú, không hoàn toàn thống nhất giữa các vùng.

Trong một số truyền thuyết, Cao Sơn và Quý Minh là hai vị tướng thân cận của Sơn Tinh – Tản Viên Sơn Thánh. Hai vị giúp Sơn Tinh chống lại Thủy Tinh hoặc bảo vệ đất nước vào thời Hùng Vương.

Một hệ thống truyền thuyết khác coi Cao Sơn là một trong những người con của Lạc Long Quân và Âu Cơ. Một số bản kể gắn thần với nhân vật Lạc tướng Vũ Lâm, có công giúp dân trừ thú dữ, mở mang đất đai hoặc tìm ra cây lương thực trong rừng.

Tại những nơi khác, Cao Sơn được nhìn nhận như biểu tượng của thần núi nói chung, bảo vệ rừng, đất đai, mùa màng và cư dân sống quanh chân núi. Sự đa dạng này cho thấy “Cao Sơn” có thể là danh hiệu được nhiều cộng đồng sử dụng để tôn xưng một vị sơn thần, thay vì chỉ duy nhất một nhân vật lịch sử.

Do chưa có cơ sở để xác nhận Cao Sơn Đại Vương là một nhân vật lịch sử cụ thể, những câu chuyện về nguồn gốc của thần nên được trình bày với tư cách thần tích hoặc truyền thuyết dân gian. Giá trị chính của chúng nằm ở việc phản ánh thế giới quan của cư dân nông nghiệp, trong đó núi rừng vừa cung cấp nguồn sống, vừa ẩn chứa những sức mạnh cần được kính trọng.

Cao Sơn Đại Vương trong tư liệu đền Kim Liên

Ở đền Kim Liên, lớp tư liệu rõ nhất về Cao Sơn gắn với sự kiện năm 1509 và bài văn bia do Lê Tung soạn năm 1510. Trong câu chuyện này, thần đóng vai trò bảo trợ cho lực lượng của Lê Tương Dực trong quá trình giành ngôi.

Sau khi Lê Tương Dực lên ngôi, việc lập đền và phong tặng cho Cao Sơn vừa là hành động tạ ơn theo quan niệm thời bấy giờ, vừa đưa vị thần vào hệ thống thờ tự chính thống của vương triều.