Khám phá Lễ hội Đình Trà Cổ ở Móng Cái với nghi lễ rước thần, thi Ông Voi và giá trị văn hóa làng biển vùng Đông Bắc Việt Nam.
Ở vùng biển địa đầu Đông Bắc, đình Trà Cổ không chỉ là nơi thờ Thành hoàng và các bậc tiền nhân có công lập làng. Ngôi đình còn là điểm hội tụ ký ức cộng đồng của nhiều thế hệ cư dân đã sinh sống, đánh bắt hải sản và bảo vệ vùng đất ven biển, biên giới của Tổ quốc.
Hằng năm, khi tháng Sáu âm lịch về, người dân địa phương lại tổ chức Lễ hội Đình Trà Cổ với nhiều nghi thức cổ truyền như lễ Mộc dục, rước kiệu nghênh thần trên biển, rước “Ông Voi” chầu thần, đại tế, dâng cỗ và tuyển chọn các ông Đám mới. Những nghi lễ ấy tạo nên một lễ hội làng biển vừa mang đặc điểm của đình làng Bắc Bộ, vừa phản ánh môi trường sinh sống và tâm thức của cư dân vùng duyên hải.
Lễ hội không nên chỉ được nhìn như một hoạt động cầu mong điều tốt lành. Giá trị quan trọng hơn nằm ở cách cộng đồng tưởng nhớ nguồn cội, duy trì trách nhiệm với việc làng, truyền dạy nghi lễ cho thế hệ sau và khẳng định sự hiện diện bền bỉ của văn hóa Việt Nam trên vùng đất biên cương.
Lễ hội Đình Trà Cổ được tổ chức ở đâu?
Lễ hội diễn ra tại Di tích kiến trúc – nghệ thuật đình Trà Cổ, thuộc khu Nam Thọ, phường Móng Cái 1, tỉnh Quảng Ninh. Trước khi tổ chức lại đơn vị hành chính, địa điểm này thuộc phường Trà Cổ, thành phố Móng Cái.
Đình nằm trong khu dân cư lâu đời của vùng Trà Cổ, không xa bãi biển, mũi Sa Vĩ và khu vực biên giới Việt Nam – Trung Quốc. Vị trí ấy khiến đình vừa gắn với không gian làng truyền thống, vừa hiện diện trong một vùng giao lưu kinh tế, văn hóa và dân cư sôi động.
Theo thông tin được cập nhật năm 2026, đình Trà Cổ nằm tại khu Nam Thọ, phường Móng Cái 1, cách mũi Sa Vĩ khoảng 6 km và cách đường biên giới Việt Nam – Trung Quốc khoảng 4 km theo đường chim bay. Khi giới thiệu địa chỉ hiện nay, cần sử dụng tên phường Móng Cái 1 thay cho tên phường Trà Cổ trước đây.
Đối với cư dân địa phương, đình không phải một công trình đứng tách biệt khỏi đời sống. Đây là nơi diễn ra các hoạt động thờ tự, hội họp và thực hành nghi lễ liên quan đến lịch sử lập làng. Trong những ngày hội, không gian nghi lễ còn mở rộng từ sân đình ra đường làng, khu dân cư, bãi biển và những địa điểm thờ tự có liên hệ với đình.
Đình Trà Cổ và lịch sử hình thành vùng đất
Niên đại khởi dựng đình
Các tư liệu giới thiệu của địa phương hiện nay thường cho biết đình Trà Cổ được khởi dựng vào năm 1461, dưới thời Hậu Lê. Tuy nhiên, giống nhiều đình làng cổ khác, công trình đã trải qua nhiều lần sửa chữa, tu bổ và thay thế cấu kiện. Vì vậy, niên đại khởi dựng không có nghĩa toàn bộ kiến trúc đang hiện diện đều còn nguyên vẹn từ thế kỷ XV.
Trải qua hơn năm thế kỷ, đình vẫn giữ vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa của cộng đồng Trà Cổ. Hình ảnh mái đình giữa vùng biển Đông Bắc thường được xem như một biểu tượng về sự nối tiếp của làng Việt trên vùng đất biên cương.
Năm 1974, đình Trà Cổ được cơ quan quản lý văn hóa xếp hạng di tích cấp quốc gia. Đến ngày 24 tháng 10 năm 2023, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1225/QĐ-TTg, xếp hạng Di tích kiến trúc – nghệ thuật đình Trà Cổ là di tích quốc gia đặc biệt. Đây là tên gọi và loại hình xếp hạng chính thức của di tích.
Truyền thuyết “Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn”
Nguồn gốc làng Trà Cổ được lưu truyền qua câu nói “Người Trà Cổ, tổ Đồ Sơn”. Theo truyền thuyết địa phương, một nhóm gia đình làm nghề đánh cá từ khu vực Đồ Sơn đã theo thuyền đi về phía Đông Bắc. Khi gặp sóng gió, họ dạt vào vùng đất còn hoang vắng ở Trà Cổ.
Một số người vì điều kiện sống khắc nghiệt đã quay về quê cũ, trong khi những người còn lại quyết định ở lại, khai phá đất đai, dựng nhà, đánh bắt hải sản và hình thành xóm làng. Câu chuyện thường nhắc đến 12 gia đình ban đầu và sáu gia đình tiếp tục bám trụ.
Các vị được thờ tại đình
Đình Trà Cổ thờ các vị Thành hoàng làng và phối thờ những vị tiên công được cộng đồng ghi nhớ là người có công khai khẩn, lập nên vùng đất Trà Cổ.
Theo tư liệu nghiên cứu gần đây, người dân sau khi ổn định cuộc sống đã trở về quê cũ xin chân hương các vị Thành hoàng về thờ tại đình. Ngoài hệ thống Thành hoàng, đình còn phối thờ sáu vị tiên công có công khai phá và xây dựng làng.
Kiến trúc đình Trà Cổ
Đình Trà Cổ thường được nhắc đến như một ngôi đình làng Việt có quy mô lớn tại vùng biên giới, mang nhiều đặc điểm của kiến trúc đình Bắc Bộ. Việc một công trình như vậy hiện diện ở vùng biển Đông Bắc cho thấy cư dân di cư mang theo phương thức sản xuất và đem đến tổ chức làng xã, tín ngưỡng thờ Thành hoàng và kỹ thuật kiến trúc truyền thống.
Mặt bằng chính của đình được bố trí theo kiểu chữ Đinh. Phần tiền đường gồm năm gian, đi kèm các chái; phía sau là hậu cung ba gian. Mái đình lợp ngói, có các đầu đao cong. Hệ thống cột, xà, kèo và các cấu kiện gỗ được trang trí bằng nhiều mảng chạm khắc truyền thống.
Các đề tài trang trí thường lấy cảm hứng từ linh vật, cây cỏ, mây nước và những biểu tượng quen thuộc trong nghệ thuật đình làng. Khi đặt trong không gian Trà Cổ, hình dáng mái cong và những đường chạm uốn lượn còn gợi liên tưởng đến sóng biển, thuyền buồm và cuộc sống của cư dân ven biển.
Theo nghiên cứu của Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam, đình đã trải qua nhiều đợt tu bổ, mở rộng quy mô nhưng vẫn cơ bản giữ được các đặc điểm như nền và sàn đình cao, mái ngói vảy, bốn đầu đao cong, hệ thống kết cấu gỗ chạm khắc cùng bố cục tiền đường, bái đường và hậu cung.
Đình còn lưu giữ hệ thống đồ thờ, ngai thờ, sắc phong và nhiều hiện vật có giá trị. Một số tư liệu địa phương thống kê tại đình có đỉnh hương bằng đồng, hạc gỗ sơn son thếp vàng, long ngai thời Nguyễn và các đạo sắc phong. Giá trị của những hiện vật này nằm ở tuổi đời và khả năng cung cấp thông tin về lịch sử thờ tự, mỹ thuật và quan hệ giữa làng với nhà nước quân chủ trước đây.
Đợt tu bổ đáng chú ý gần đây được tiến hành vào năm 2012. Công việc bao gồm bảo quản, gia cố, phục chế những bộ phận bị xuống cấp và chỉnh trang một số hạng mục phụ trợ. Đối với di tích quốc gia đặc biệt, việc bảo tồn hiện nay cần tiếp tục đặt nguyên tắc giữ gìn yếu tố gốc và giá trị lịch sử lên trên nhu cầu mở rộng hoặc làm mới công trình.
Lễ hội Đình Trà Cổ diễn ra vào thời gian nào?
Theo lệ truyền thống được duy trì trong những năm gần đây, Lễ hội Đình Trà Cổ thường diễn ra từ ngày 30 tháng Năm đến ngày 3 tháng Sáu âm lịch. Nếu tháng Năm âm lịch là tháng thiếu, một số hoạt động chuẩn bị có thể bắt đầu từ ngày 29.
Ngày mùng 1 tháng Sáu âm lịch thường là thời điểm khai hội chính. Tuy nhiên, toàn bộ chu trình lễ hội không nằm riêng trong ngày khai mạc. Việc chuẩn bị ông Đám, nuôi “Ông Voi”, sửa soạn lễ vật và phân công người tham gia đã được tiến hành từ nhiều tháng trước.
Lịch dương thay đổi theo từng năm. Người có kế hoạch tham dự cần phân biệt ngày hội truyền thống theo âm lịch với lịch tổ chức cụ thể do chính quyền và ban tổ chức công bố.
Năm 2026, lễ hội được tổ chức trong bốn ngày, từ ngày 13 đến ngày 16 tháng 7, tương ứng từ ngày 30 tháng Năm đến ngày 3 tháng Sáu năm Bính Ngọ. Lễ khai mạc diễn ra sáng ngày 14 tháng 7 năm 2026, tức ngày mùng 1 tháng Sáu âm lịch. Đây là lịch của riêng năm 2026, không nên dùng nguyên các ngày dương lịch này cho những năm sau.
Lễ hội Đình Trà Cổ được công nhận là di sản quốc gia
Ngày 20 tháng 12 năm 2019, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 4590/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội Đình Trà Cổ vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, thuộc loại hình lễ hội truyền thống.
Cần phân biệt hai danh hiệu có liên quan:
- Lễ hội Đình Trà Cổ là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2019.
- Đình Trà Cổ là di tích kiến trúc – nghệ thuật quốc gia đặc biệt từ năm 2023.
Một danh hiệu dành cho nghi lễ, tập quán, tri thức và hoạt động cộng đồng; danh hiệu còn lại dành cho công trình kiến trúc, hiện vật và không gian di tích. Hai thành tố liên hệ chặt chẽ nhưng không đồng nhất.
Việc ghi danh di sản không có nghĩa lễ hội sẽ được giữ nguyên bất biến. Di sản phi vật thể chỉ tồn tại khi còn được cộng đồng thực hành, trao truyền và điều chỉnh hợp lý trước những thay đổi của đời sống. Vì thế, người dân địa phương vừa là chủ thể tổ chức, vừa là lực lượng quyết định sức sống lâu dài của lễ hội.
Các nghi lễ chính trong Lễ hội Đình Trà Cổ
Trình tự cụ thể có thể được điều chỉnh theo kế hoạch từng năm, nhưng lễ hội thường duy trì một hệ thống nghi lễ tương đối ổn định.
Lễ Mộc dục
Mộc dục là nghi thức lau rửa, làm sạch đồ thờ hoặc những vật thiêng trước khi chính thức bước vào kỳ lễ. Nghi thức đánh dấu sự chuyển đổi từ sinh hoạt thường ngày sang thời gian lễ hội.
Người thực hiện phải được phân công, chuẩn bị nước sạch, khăn và các vật dụng cần thiết. Không gian thờ tự được chỉnh trang, đồ tế khí được kiểm tra và bàn thờ được sửa soạn trang nghiêm.
Xét về ý nghĩa văn hóa, lễ Mộc dục thể hiện quan niệm về sự thanh sạch trước khi giao tiếp với thần linh. Đồng thời, đây cũng là một hình thức chăm sóc hiện vật và không gian thờ tự của cộng đồng.
Rước mâm hoa quả và cây đèn thần
Mâm hoa quả cùng cây đèn được rước vào đình trong không khí trang trọng. Hoa quả tượng trưng cho sản vật do con người lao động làm ra, còn ánh sáng của cây đèn gợi sự tiếp nối, soi dẫn và duy trì sinh khí trong không gian thờ tự.
Lễ vật ở đình Trà Cổ có thể bao gồm sản vật nông nghiệp và sản vật biển. Sự kết hợp ấy phản ánh đời sống kinh tế của một cộng đồng vừa mang gốc văn hóa làng Việt, vừa thích nghi với môi trường duyên hải.
Giá trị của lễ vật không nằm riêng ở sự nhiều hay ít. Điều được đề cao là sự thành kính, sạch sẽ và công sức chuẩn bị của người dâng lễ.
Rước “Ông Voi” ra đình chầu thần
Vào ngày 30 tháng Năm âm lịch, các ông Đám đưa “Ông Voi” về đình. Đoàn rước đi qua khu dân cư trong sự chứng kiến của người dân.
Khi đến sân đình, các “Ông Voi” được sắp xếp theo vị trí quy định để thực hiện nghi thức chầu thần và chấm thi. Hoạt động này tạo nên một trong những hình ảnh dễ nhận biết nhất của Lễ hội Đình Trà Cổ.
Dù thu hút đông người xem, đây trước hết vẫn là một phần của nghi lễ cộng đồng. Du khách nên giữ khoảng cách phù hợp, không trêu chọc con vật, không cản đường đoàn rước và tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức.
