Chùa Đồng Ngọ là cổ tự hơn nghìn năm tuổi, lưu giữ bảo vật quốc gia Cửu phẩm Liên hoa cùng nhiều hiện vật đá độc đáo bậc nhất.
Chùa Đồng Ngọ là một trong những ngôi cổ tự tiêu biểu của vùng đất xứ Đông, được nhiều người biết đến bởi lịch sử hình thành lâu đời, không gian kiến trúc cổ kính và tòa Cửu phẩm Liên hoa có niên đại từ cuối thế kỷ XVII. Bên cạnh chức năng của một cơ sở thờ tự Phật giáo, ngôi chùa còn lưu giữ nhiều tư liệu, tượng thờ, bia đá, chuông đồng và hàng nghìn công cụ bằng đá gắn với đời sống cư dân đồng bằng Bắc Bộ.
Tên gọi “Chùa Đồng Ngọ ở Thanh Hà, Hải Dương” vẫn phổ biến trong sách báo, bản đồ du lịch và ký ức của người dân địa phương. Tuy nhiên, địa chỉ hành chính của di tích đã thay đổi. Từ năm 2025, khu vực xã Tiền Tiến cũ được sắp xếp với phường Nam Đồng, còn tỉnh Hải Dương hợp nhất với thành phố Hải Phòng. Vì vậy, địa chỉ hiện nay của chùa là tổ dân phố Cập Nhất 1, phường Nam Đồng, thành phố Hải Phòng. Cách gọi Thanh Hà – Hải Dương vẫn có giá trị nhận diện về lịch sử và không gian văn hóa của ngôi chùa.
Giá trị đặc biệt của Chùa Đồng Ngọ tập trung ở ba lớp di sản. Lớp thứ nhất là ký ức về một ngôi chùa được khởi dựng từ thời Đinh, gắn với Thiền sư Khuông Việt. Lớp thứ hai là hệ thống kiến trúc, tượng pháp và Cửu phẩm Liên hoa được hình thành, tu bổ qua nhiều triều đại. Lớp thứ ba là bộ sưu tập hiện vật đá dân dụng, phản ánh sinh động đời sống lao động của cư dân nông nghiệp vùng châu thổ sông Hồng.
Tổng quan về Chùa Đồng Ngọ
Tên gọi của ngôi chùa
Ngôi chùa hiện được gọi bằng một số tên khác nhau:
- Chùa Đồng Ngọ, cách gọi quen thuộc trong đời sống dân gian và trên nhiều phương tiện truyền thông.
- Chùa Động Ngọ, tên được sử dụng trong hồ sơ bảo vật quốc gia và nhiều tài liệu nghiên cứu về di sản.
- Động Ngọ tự, tên chữ của chùa.
- Chùa Cập Nhất, gọi theo tên làng nơi di tích tọa lạc.
- Chùa Cửu Phẩm, gọi theo công trình Cửu phẩm Liên hoa nổi tiếng được bảo tồn tại chùa.
Trong Quyết định xếp hạng di tích năm 1974, tên di tích được ghi là “Chùa Cấp Nhất”, xã Tiền Tiến, huyện Thanh Hà. “Cấp Nhất” ở đây là cách ghi tên làng Cập Nhất trong văn bản đương thời. Trong khi đó, Quyết định công nhận bảo vật quốc gia năm 2016 sử dụng tên “Cửu Phẩm Liên Hoa chùa Động Ngọ”. Vì thế, “Động Ngọ” có thể xem là tên được sử dụng chính thức trong các hồ sơ di sản gần đây, còn “Đồng Ngọ” vẫn là cách gọi rất phổ biến.
Sự tồn tại song song của các tên gọi không phải là hiện tượng hiếm gặp ở các ngôi chùa Việt Nam. Một ngôi chùa có thể mang tên chữ, tên làng, tên gọi dân gian hoặc tên gắn với một công trình, nhân vật hay sự kiện nổi bật. Khi tìm đường đến chùa, khách tham quan có thể sử dụng cả tên Chùa Đồng Ngọ, Chùa Động Ngọ hoặc Chùa Cập Nhất.
Địa chỉ hành chính hiện nay
Tính đến năm 2026, Chùa Đồng Ngọ tọa lạc tại: Tổ dân phố Cập Nhất 1, phường Nam Đồng, thành phố Hải Phòng.
Trước khi thực hiện sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, chùa thuộc xã Tiền Tiến, thành phố Hải Dương, tỉnh Hải Dương. Trong những tài liệu xuất bản sớm hơn, địa chỉ thường được ghi là thôn Cập Nhất, xã Tiền Tiến, huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương. Nghị quyết về sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025 quy định nhập toàn bộ phường Nam Đồng và xã Tiền Tiến để thành lập phường Nam Đồng mới.
Việc cập nhật địa chỉ mới rất cần thiết đối với người tra cứu bản đồ hoặc xây dựng hành trình tham quan. Tuy nhiên, xét về lịch sử văn hóa, ngôi chùa vẫn gắn chặt với vùng Thanh Hà và không gian xứ Đông. Đây là lý do tên gọi “Chùa Đồng Ngọ ở Thanh Hà, Hải Dương” vẫn có sức nhận diện rộng rãi.
Lịch sử hình thành Chùa Đồng Ngọ
Dấu mốc năm 971 và Thiền sư Khuông Việt
Theo tư liệu được lưu truyền tại chùa, Chùa Đồng Ngọ được khởi dựng vào năm 971, dưới triều Đinh, gắn với Thiền sư Khuông Việt. Một dòng chữ từng được ghi nhận trên kiến trúc chùa đề cập niên hiệu Thái Bình năm thứ hai và việc dựng chùa theo chỉ truyền của Khuông Việt. Từ căn cứ này, nhiều tài liệu địa phương xác định năm 971 là mốc khởi dựng Động Ngọ tự.
Dù vậy, cần phân biệt giữa truyền thống lịch sử của nhà chùa với kết luận khảo cổ học có hệ thống. Những kiến trúc còn nhìn thấy ngày nay không còn nguyên vẹn từ thế kỷ X. Ngôi chùa đã trải qua nhiều lần xây dựng, hư hỏng, tu bổ và thay thế vật liệu. Mốc năm 971 chủ yếu được nhận diện qua tư liệu tại di tích và ký ức truyền thừa, trong khi các dấu tích vật chất còn lại phản ánh nhiều giai đoạn muộn hơn.
Thiền sư Khuông Việt là một nhân vật quan trọng trong lịch sử Phật giáo thời Đinh – Tiền Lê. Việc truyền thống của Chùa Đồng Ngọ gắn sự khởi dựng với vị thiền sư này cho thấy cộng đồng địa phương nhìn nhận ngôi chùa như một cơ sở Phật giáo có vị trí đáng kể từ buổi đầu quốc gia Đại Cồ Việt độc lập.
Không nên hiểu rằng toàn bộ quần thể chùa hiện nay đã tồn tại nguyên dạng suốt hơn một nghìn năm. Giá trị “hơn nghìn năm tuổi” của Chùa Đồng Ngọ nằm ở sự liên tục của địa điểm thờ tự, ký ức cộng đồng và những lớp di vật được bồi đắp qua nhiều thời kỳ.
Những dấu tích thời Lý và thời Trần
Tại chùa từng ghi nhận các chân tảng đá lớn, ngói mũi hài và một số vật liệu kiến trúc được nhận định mang đặc điểm thời Lý – Trần. Những hiện vật này cho thấy địa điểm thờ tự tiếp tục được sử dụng và phát triển sau thời Đinh – Tiền Lê.
Thời Lý và thời Trần là giai đoạn Phật giáo có ảnh hưởng sâu rộng trong đời sống chính trị, văn hóa và xã hội Đại Việt. Vùng xứ Đông, bao gồm nhiều địa bàn thuộc Hải Dương và Đông Triều xưa, nằm trên một hành lang quan trọng nối kinh thành Thăng Long với Yên Tử. Đây là không gian phát triển của nhiều chùa tháp, thiền viện và trung tâm tu hành.
Không gian và kiến trúc Chùa Đồng Ngọ
Vị trí trong không gian làng Cập Nhất
Chùa nằm gần trục đường chính của làng, phía trước có giếng cổ, khuôn viên rộng khoảng một hecta. Cách bố trí này phản ánh đặc điểm thường gặp của chùa làng đồng bằng Bắc Bộ: vừa nằm trong không gian cư trú, vừa có một khoảng sân vườn đủ rộng để tạo sự chuyển tiếp từ đời sống thế tục vào nơi thờ tự.
Không gian chùa không quá tách biệt với cộng đồng. Người dân có thể đến lễ Phật, tham dự ngày giỗ Tổ, chăm sóc cảnh quan hoặc gặp gỡ nhau trong những sinh hoạt chung. Mối liên hệ gần gũi ấy giúp ngôi chùa duy trì sức sống, thay vì chỉ tồn tại như một kiến trúc cổ được đóng kín để bảo quản.
Khi bước vào chùa, người xem có thể cảm nhận sự đan xen giữa nhiều lớp thời gian. Mái ngói, cấu kiện gỗ, tượng thờ, chuông đồng và bia đá tạo nên lớp di sản tôn giáo; trong khi cối đá, trục đá, cầu đá và các công cụ nông nghiệp lại gợi nhớ đời sống lao động của làng quê.
Tam quan kiêm gác chuông
Cửa chính của chùa được xây theo kiểu tam quan kết hợp gác chuông hai tầng, mái chồng diêm. Hình thức này vừa tạo điểm nhấn cho mặt tiền, vừa đánh dấu ranh giới biểu tượng giữa không gian bên ngoài và khu vực thiền môn.
Trên gác treo một quả đại hồng chung cao khoảng 1,5 mét, được đúc vào năm Gia Long thứ 12, tức năm 1813. Chuông là một trong những hiện vật có niên đại rõ ràng của thời Nguyễn còn được bảo tồn tại chùa.
Trong đời sống Phật giáo, tiếng chuông có chức năng báo hiệu thời khóa, tập hợp tăng chúng và tạo nhịp điệu cho các nghi lễ. Ở góc độ văn hóa, tiếng chuông chùa còn là một phần của âm thanh làng quê, gắn với ký ức của cư dân sống quanh di tích.
Tam quan đã trải qua tu bổ nên không nên xem toàn bộ cấu trúc hiện tại là nguyên trạng từ đầu thế kỷ XIX. Giá trị của công trình nằm ở việc tiếp tục duy trì hình thức kiến trúc truyền thống và bảo tồn quả chuông cổ trong không gian phù hợp.
Cửu phẩm Liên hoa – bảo vật quốc gia của Chùa Đồng Ngọ
Niên đại và người tổ chức xây dựng
Cửu phẩm Liên hoa Chùa Đồng Ngọ được hoàn thành vào năm 1692, đời vua Lê Hy Tông. Công trình gắn với Thiền sư Chân Nguyên và sự đóng góp của các đệ tử, nghệ nhân vùng Thanh Hà cùng một số thợ có tay nghề được mời từ nơi khác.
Niên đại của tòa cửu phẩm được xác định từ bia “Kiến khai Cửu phẩm liên hoa bi ký”. Đây là một lợi thế lớn đối với nghiên cứu lịch sử mỹ thuật, bởi nhiều tác phẩm gỗ cổ không còn văn bản ghi rõ thời điểm tạo dựng.
Ngày 22/12/2016, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 2496/QĐ-TTg công nhận Cửu Phẩm Liên Hoa Chùa Động Ngọ là bảo vật quốc gia đợt 5. Trong quyết định, hiện vật được xác định có niên đại năm 1692, đời vua Lê Hy Tông.
Danh hiệu bảo vật quốc gia được trao cho chính tòa Cửu phẩm Liên hoa, không phải cho toàn bộ ngôi chùa. Chùa là di tích đã được xếp hạng từ năm 1974; còn Cửu phẩm Liên hoa là hiện vật đặc biệt nằm trong di tích.
Cấu trúc của tòa Cửu phẩm
Tòa Cửu phẩm Liên hoa được làm bằng gỗ, có mặt cắt hình lục giác và cao trên 5 mét. Một số tài liệu đo chiều cao khoảng 5,7 mét. Công trình gồm chín tầng, mỗi tầng tạo hình như một đài sen xếp chồng lên nhau.
Các mặt của tòa tháp được gắn tượng Phật và Bồ Tát nhỏ, tạo tác bằng gỗ, sơn son thếp vàng. Bia ký và các tư liệu về di tích ghi tổng số ban đầu là 163 pho tượng. Những hình tượng thường được nhắc đến gồm Phật A Di Đà, Bồ Tát Quan Âm, Đại Thế Chí, Văn Thù và Phổ Hiền.
Ý nghĩa của chín tầng hoa sen
Trong truyền thống Tịnh độ, khái niệm “cửu phẩm” thường gắn với chín cấp độ vãng sinh nơi thế giới Cực Lạc của Phật A Di Đà. Chín tầng đài sen biểu đạt những cấp bậc tu tập và sự chuyển hóa khác nhau, nhưng cùng hướng đến con đường giải thoát.
Khi được thể hiện bằng một tòa tháp gỗ có nhiều tầng tượng, tư tưởng tôn giáo trở thành hình ảnh trực quan. Người xem nghe giảng về thế giới Phật pháp và có thể hình dung một trật tự tầng bậc vươn lên theo chiều cao.
Đời sống tín ngưỡng tại Chùa Đồng Ngọ
Đối tượng thờ tự
Chùa Đồng Ngọ là cơ sở Phật giáo Bắc tông, trung tâm thờ tự là hệ thống Phật và Bồ Tát trong Tam bảo. Bên cạnh đó, chùa có không gian thờ các vị Tổ, những thiền sư và trụ trì có công truyền thừa, xây dựng di tích.
Ngày tưởng niệm Thiền sư Chân Nguyên
Ngày 28 tháng 10 âm lịch là ngày truyền thống tưởng niệm Thiền sư Chân Nguyên, dựa trên ngày viên tịch được ghi trong tư liệu Phật giáo. Chùa Đồng Ngọ thường tổ chức các hoạt động nghi lễ vào dịp này.
Ngôi chùa trong đời sống cộng đồng
Đối với cư dân Cập Nhất, Chùa Đồng Ngọ là nơi thực hiện nghi lễ Phật giáo và là một phần của cảnh quan và ký ức làng quê. Nhiều gia đình đã gắn bó với chùa qua nhiều thế hệ, từ những ngày lễ lớn đến các công việc chăm sóc cây cối, quét dọn sân chùa.
Giá trị xếp hạng của Chùa Đồng Ngọ
Di tích được xếp hạng từ năm 1974
Ngày 13/3/1974, Bộ trưởng Bộ Văn hóa ban hành Quyết định số 15-VH/QĐ xếp hạng các di tích lịch sử và văn hóa đợt III. Trong danh sách có “Chùa Cấp Nhất, xã Tiền Tiến, huyện Thanh Hà”, tức Chùa Đồng Ngọ ngày nay.
Cửu phẩm Liên hoa được công nhận bảo vật quốc gia
Năm 2016, Cửu Phẩm Liên Hoa Chùa Động Ngọ được công nhận là bảo vật quốc gia. Quyết định xác định rõ niên đại năm 1692 và nơi lưu giữ là Chùa Động Ngọ.
Điểm du lịch văn hóa
Năm 2022, Chùa Động Ngọ cùng đình và miếu Cập Nhất được công nhận là điểm du lịch của tỉnh Hải Dương. Việc công nhận tạo điều kiện giới thiệu di tích rộng rãi hơn, đồng thời kết nối chùa với các địa điểm văn hóa khác trong vùng.
