Lễ hội Quan Lạn ở Vân Đồn tưởng niệm chiến thắng năm 1288, nổi bật với nghi lễ làng biển và hội đua thuyền truyền thống.
Giữa không gian biển đảo của vịnh Bái Tử Long, Lễ hội Quan Lạn là một trong những sinh hoạt văn hóa cộng đồng tiêu biểu của cư dân Vân Đồn. Lễ hội có phần đua thuyền sôi động và tập hợp nhiều nghi lễ tưởng niệm tiền nhân, tế thần, rước sắc, phong tướng và diễn xướng gắn với lịch sử bảo vệ vùng biển Đông Bắc.
Tên gọi “Lễ hội Quan Lạn” được sử dụng phổ biến trong đời sống và hoạt động du lịch. Trong các văn bản tổ chức hiện nay, lễ hội thường được gọi là Lễ hội truyền thống Vân Đồn hoặc Lễ hội đình Quan Lạn. Đây cũng là tên di sản được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2019.
Điểm đặc biệt của lễ hội nằm ở sự kết hợp giữa ký ức lịch sử, tín ngưỡng đình làng và nếp sống của cộng đồng cư dân biển. Trong tiếng trống, cờ hội, những đoàn quân tượng trưng và các thuyền đua trên sông Mang, câu chuyện chiến thắng Vân Đồn năm 1288 được tái hiện bằng một hình thức gần gũi, giàu cảm xúc và có sức truyền nối qua nhiều thế hệ.
Khái quát về Lễ hội Quan Lạn
Lễ hội Quan Lạn là hội làng truyền thống của cộng đồng cư dân trên đảo Quan Lạn, được tổ chức hằng năm vào tháng Sáu âm lịch. Ngày chính hội là ngày 18 tháng Sáu, tập trung tại khu vực đình Quan Lạn, bến Đình, miếu Đức Ông, nghè thờ Nhân Huệ Vương Trần Khánh Dư và một số không gian tín ngưỡng liên quan.
Theo địa giới hành chính hiện nay, Quan Lạn thuộc đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Trước ngày 1/7/2025, địa chỉ thường được ghi là xã Quan Lạn, huyện Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính, toàn bộ thị trấn Cái Rồng và các xã trước đây của huyện Vân Đồn, trong đó có Quan Lạn, được tổ chức lại thành đặc khu Vân Đồn.
Có thể tóm lược một số thông tin cơ bản như sau:
| Nội dung | Thông tin |
|---|---|
| Tên gọi phổ biến | Lễ hội Quan Lạn |
| Tên gọi khác | Lễ hội đình Quan Lạn, Lễ hội truyền thống Vân Đồn, hội chèo bơi Quan Lạn |
| Địa điểm | Khu vực Quan Lạn, đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh |
| Ngày chính hội | Ngày 18 tháng Sáu âm lịch |
| Nhân vật, sự kiện được tưởng niệm | Chiến thắng Vân Đồn năm 1288; công lao của Trần Khánh Dư, quân dân nhà Trần và các nhân thần được thờ tại địa phương |
| Hoạt động nổi bật | Rước thần, tế lễ, phong tướng, diễu quân và đua thuyền chải |
| Cộng đồng thực hành | Cư dân Quan Lạn cùng các tổ chức, dòng họ, giáp và người dân đặc khu Vân Đồn |
| Xếp hạng di sản | Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia từ năm 2019 |
Lễ hội thường được nhắc đến như một hội đua thuyền, nhưng đua thuyền chỉ là phần nổi bật nhất trong một chỉnh thể nghi lễ rộng hơn. Cốt lõi của lễ hội là hoạt động tưởng niệm, tri ân tiền nhân, củng cố sự gắn kết cộng đồng và nhắc lại trách nhiệm bảo vệ vùng biển đảo.
Không gian lịch sử của đảo Quan Lạn và thương cảng Vân Đồn
Không thể hiểu đầy đủ Lễ hội Quan Lạn nếu tách lễ hội khỏi không gian thương cảng cổ Vân Đồn. Đảo Quan Lạn nằm trong vùng vịnh Bái Tử Long, nơi có hệ thống đảo, vụng biển và luồng lạch thuận lợi cho tàu thuyền trú đậu, vận chuyển hàng hóa và kiểm soát tuyến đường biển.
Vân Đồn được sử sách ghi nhận là một thương cảng quan trọng của Đại Việt từ thời Lý. Năm 1149 thường được xem là dấu mốc triều vua Lý Anh Tông lập trang Vân Đồn để quản lý hoạt động giao thương với thuyền buôn nước ngoài. Qua các thời Lý, Trần, Lê và Mạc, khu vực này giữ vai trò đáng kể trong giao thương đường biển và phòng thủ vùng Đông Bắc.
Các kết quả khảo sát và khai quật tại khu vực Vân Đồn đã phát hiện dấu tích bến cảng, nền kiến trúc, chùa tháp, giếng nước, tiền đồng cùng nhiều loại gốm sứ có nguồn gốc và niên đại khác nhau. Tại đảo Quan Lạn, những địa điểm như bến Cái Làng, sông Mang, hệ thống giếng cổ và cụm đình, chùa, miếu, nghè góp phần tái hiện đời sống của một cộng đồng từng gắn chặt với thương mại và hàng hải.
Năm 2023, Quần thể Thương cảng Vân Đồn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1225/QĐ-TTg ngày 24/10/2023. Hồ sơ di tích xác định quần thể gồm những cụm điểm tiêu biểu trên đảo Thắng Lợi và đảo Quan Lạn, trong đó có không gian đình, chùa, miếu Quan Lạn cùng các địa điểm liên quan đến thương cảng và lịch sử cư trú.
Bối cảnh ấy cho thấy Lễ hội Quan Lạn không phải một sinh hoạt văn hóa hình thành biệt lập. Lễ hội được nuôi dưỡng trong một vùng đất vừa là cửa ngõ giao thương, vừa là địa bàn phòng thủ quân sự và nơi cư trú lâu đời của cộng đồng ngư dân.
Lễ hội Quan Lạn thờ và tưởng niệm những ai?
Một cách giới thiệu thường gặp là “Lễ hội Quan Lạn thờ Trần Khánh Dư”. Cách nói này phản ánh vai trò rất lớn của vị tướng nhà Trần nhưng chưa diễn tả đầy đủ hệ thống thờ tự tại địa phương.
Đình Quan Lạn là trung tâm tín ngưỡng của làng, gắn với việc thờ thành hoàng, các bậc tiền nhân và những nhân vật có công đối với vùng đất. Nhiều tư liệu địa phương cho biết đình có liên hệ với việc thờ vua Lý Anh Tông, người gắn với sự hình thành trang Vân Đồn, cùng các vị thần và tiền nhân được cộng đồng tôn kính. Trần Khánh Dư được thờ tại nghè, về sau là đền thờ riêng, đồng thời có quan hệ nghi lễ mật thiết với đình Quan Lạn.
Miếu Đức Ông là một điểm quan trọng trong hành trình nghi lễ trước cuộc đua thuyền. Tư liệu giới thiệu của địa phương xác định miếu thờ Phạm Công Chính, một nhân vật được cộng đồng tưởng niệm trong hệ thống những người có công tham gia chiến đấu bảo vệ Vân Đồn. Trước giờ đua, các tướng đại diện của hai giáp vào miếu làm lễ xin phép rồi mới xuống thuyền.
Bên cạnh lớp tưởng niệm nhân vật lịch sử, lễ hội còn có nội dung tế thần linh, thổ địa và cầu an. Đây là đặc điểm phổ biến trong đời sống tín ngưỡng của cư dân biển, nơi con người phải thường xuyên đối diện với gió bão, sóng lớn và những rủi ro khó lường.
Như vậy, Lễ hội Quan Lạn là một nghi lễ tích hợp nhiều lớp ý nghĩa:
- Tri ân những người có công mở mang, tổ chức và bảo vệ vùng đất Vân Đồn.
- Tưởng niệm chiến thắng năm 1288 và danh tướng Trần Khánh Dư.
- Thờ thành hoàng, thần linh và các nhân thần của cộng đồng.
- Cầu cho dân cư bình an, việc đi biển thuận lợi và đời sống ổn định.
- Khẳng định mối quan hệ gắn bó giữa con người, làng đảo và biển cả.
Những lời cầu nguyện trong lễ hội thuộc phạm vi tín ngưỡng dân gian. Cần hiểu đây là cách cộng đồng gửi gắm mong ước và bày tỏ lòng thành, không phải sự bảo đảm rằng nghi lễ sẽ tạo ra một kết quả vật chất cụ thể.
Đình Quan Lạn – trung tâm của không gian lễ hội
Đình Quan Lạn nằm gần bến Đình, phía trước hướng ra vùng nước thuộc vịnh Vân Đồn. Xung quanh đình là một hệ thống di tích tín ngưỡng gồm chùa Quan Lạn, miếu Đức Ông, nghè Bản Thổ, đền thờ Trần Khánh Dư và một số miếu khác.
Theo hồ sơ của cơ quan quản lý di sản, đình có cổng tứ trụ, sân lát gạch và các tòa đại bái, ống muống, hậu cung được bố trí theo mặt bằng chữ Công. Vị trí gần bờ nước giúp đình vừa là trung tâm tín ngưỡng, vừa trở thành điểm kết nối giữa không gian làng và không gian biển.
Cụm đình – chùa Quan Lạn được Bộ Văn hóa xếp hạng di tích lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật cấp quốc gia theo Quyết định số 575/VH-QĐ ngày 14/7/1990. Việc xếp hạng ghi nhận đồng thời các giá trị lịch sử, kiến trúc, điêu khắc và tín ngưỡng của quần thể.
Trong quá trình tồn tại, đình đã trải qua những lần di chuyển, dựng lại và tu bổ. Do đó, khi nói đình Quan Lạn có nguồn gốc từ thời Hậu Lê, cần phân biệt giữa lịch sử hình thành thiết chế thờ tự với niên đại của toàn bộ công trình đang nhìn thấy hiện nay. Nhiều cấu kiện và dấu tích có thể thuộc các giai đoạn khác nhau, phản ánh quá trình cộng đồng bảo tồn, di chuyển và thích nghi với điều kiện tự nhiên trên đảo.
Vào ngày hội, đình trở thành nơi đặt lễ, tế thần, rước sắc, tập hợp các đoàn quân và thực hiện những nghi thức quan trọng. Khoảng sân đình, con đường làng, bến nước và mặt sông cùng hợp thành một sân khấu nghi lễ rộng lớn.
Những nghi lễ chính trong Lễ hội Quan Lạn
Trình tự nghi lễ có thể được điều chỉnh theo từng năm, nhưng vẫn duy trì những thành tố truyền thống cốt lõi. Các thông báo tổ chức gần đây nhắc đến cải tịch, treo cờ khóa làng mở hội, nhận thuyền rồng, rước thần, thu rầm, phong tướng, thu quân về doanh trại, xe giá hoàn cung và cầu an.
Nghi thức cải tịch
“Cải tịch” được giải thích là nghi thức thay áo cho tượng hoặc bài vị của những nhân vật được thờ phụng. Nghi thức thể hiện sự chăm sóc, tôn kính của cộng đồng đối với các vị thần và tiền nhân trước khi bước vào kỳ hội.
Treo cờ và tục khóa làng
Theo lệ cũ, ngày 10 tháng Sáu âm lịch là thời điểm treo cờ, mở hội và thực hiện tục khóa làng. Trong thời gian này, người dân trong làng hạn chế hoặc không ra khỏi làng, trong khi người Quan Lạn làm ăn xa và khách thập phương có thể trở về dự hội.
Lễ nhận thuyền rồng
Thuyền đua là phương tiện trung tâm của phần hội nhưng đồng thời cũng mang ý nghĩa nghi lễ. Việc nhận thuyền, kiểm tra, trang trí và đưa thuyền vào không gian lễ hội được tiến hành trang trọng.
Rước thần và rước sắc
Rước thần là nghi lễ kết nối các điểm thờ tự trong không gian làng. Bài vị hoặc biểu tượng của nhân vật được thờ có thể được cung nghinh từ nghè, miếu về đình hoặc theo hành trình được ban tổ chức quy định.
Tế thần tại đình, miếu và nghè
Các lễ tế được thực hiện nhằm tưởng niệm công lao của những người có công, bày tỏ lòng thành với thần linh và cầu mong quốc thái dân an, mưa thuận gió hòa.
Phong tướng và lập doanh trại
Hai giáp tham gia đua thuyền tổ chức đội ngũ theo mô hình đoàn quân. Mỗi bên có người đóng vai tướng, quân sĩ, người cầm cờ, đánh trống và những tay chèo được tuyển chọn.
Thu quân và xe giá hoàn cung
Sau các hoạt động rước, tế và đua thuyền, đoàn quân tượng trưng được thu về doanh trại. Kiệu, bài vị hoặc các vật thiêng được rước trở lại vị trí thờ phụng.
