Tìm hiểu lịch sử, giáo lý, tổ chức, kiến trúc Trung Hưng Bửu Tòa và vai trò của Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài tại Đà Nẵng.
Nằm trên đường Hải Phòng, giữa khu vực trung tâm Đà Nẵng, Trung Hưng Bửu Tòa là một công trình tôn giáo có hình thức kiến trúc nổi bật. Đây không chỉ là nơi hành lễ của tín đồ Cao Đài địa phương mà còn là giáo sở trung ương của Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài – một tổ chức Cao Đài hình thành và phát triển chủ yếu trên dải đất miền Trung.
Lịch sử của Hội Thánh gắn với quá trình truyền bá đạo Cao Đài từ Nam Bộ ra Trung Kỳ trong thập niên 1930, sự liên kết của các cộng đồng đạo tại Quảng Nam, Quảng Ngãi, Bình Định, Phú Yên và việc xây dựng một trung tâm hành đạo tại Đà Nẵng vào giữa thế kỷ XX. Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài được Nhà nước công nhận là tổ chức tôn giáo năm 1996, cùng với một số tổ chức Cao Đài khác được công nhận trong giai đoạn từ năm 1995 trở đi.
Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài là gì?
Tên gọi chính thức của tổ chức là Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài. Trong đó, “Hội Thánh” chỉ tổ chức giáo hội, bao gồm hệ thống chức sắc, chức việc, cơ quan hành đạo và các họ đạo trực thuộc. “Trung Hưng Bửu Tòa” là tên giáo sở trung ương đặt tại Đà Nẵng. Vì vậy, không nên đồng nhất Hội Thánh – một tổ chức tôn giáo – với ngôi thánh đường nơi đặt trụ sở của tổ chức.
Theo giới thiệu chính thức, Hội Thánh được thành lập vào ngày mùng 1 tháng 6 năm Bính Thân, tương ứng năm 1956. Ngày này đồng thời là ngày khánh thành Trung Hưng Bửu Tòa. Tư liệu của Hội Thánh nhìn nhận sự ra đời của tổ chức là kết quả của quá trình truyền đạo tại miền Trung, sự quy tụ của nhiều cộng đồng Cao Đài và sự tham gia của một bộ phận thuộc chi đạo Minh Sư.
Hội Thánh tự xác định là một tổ chức Cao Đài riêng biệt, có quyền tự quản và không trực thuộc Hội Thánh Cao Đài Tòa Thánh Tây Ninh hay một tổ chức Cao Đài nào khác. Tuy nhiên, trong quan điểm tôn giáo của mình, Hội Thánh vẫn đề cao lý tưởng hòa hiệp và mong muốn các cộng đồng Cao Đài có thể cùng hướng đến sự thống nhất trên nền tảng giáo lý chung.
Điều này cần được nhấn mạnh bởi trong cách nói thông thường, nhiều người gọi mọi cơ sở Cao Đài là “Tòa thánh Tây Ninh” hoặc xem tất cả tín đồ Cao Đài thuộc cùng một tổ chức. Trên thực tế, đạo Cao Đài đã hình thành nhiều Hội Thánh và tổ chức có lịch sử, địa bàn, cơ cấu quản trị và truyền thống tu học khác nhau. Ban Tôn giáo Chính phủ ghi nhận hệ thống Cao Đài hiện có nhiều tổ chức được Nhà nước công nhận, trong đó Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài là một tổ chức độc lập.
Địa chỉ Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài tại Đà Nẵng
Giáo sở trung ương của Hội Thánh là Trung Hưng Bửu Tòa, tọa lạc tại: Số 63 đường Hải Phòng, phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng.
Các tài liệu được xuất bản trước tháng 7 năm 2025 thường ghi địa chỉ là số 63 Hải Phòng, phường Thạch Thang, quận Hải Châu, thành phố Đà Nẵng. Sau khi tổ chức chính quyền địa phương hai cấp và sắp xếp đơn vị hành chính mới được thực hiện, địa bàn phường Thạch Thang cũ được nhập vào phường Hải Châu. Vì vậy, cách ghi phù hợp với địa giới hiện nay là phường Hải Châu, thành phố Đà Nẵng, không còn ghi cấp quận.
Trung Hưng Bửu Tòa nằm trong khu vực nội đô, gần nhiều thiết chế văn hóa, tôn giáo và hành chính của thành phố. Vị trí này khiến công trình vừa là nơi sinh hoạt đạo của tín đồ, vừa trở thành một dấu mốc kiến trúc quen thuộc đối với người dân Đà Nẵng.
Trang thông tin của Hội Thánh vẫn còn một số bài ghi địa chỉ theo đơn vị hành chính cũ. Đây là tình trạng thường gặp đối với các tài liệu được biên soạn trước khi sắp xếp địa giới, không đồng nghĩa giáo sở đã chuyển địa điểm. Địa chỉ số nhà và tên đường vẫn giữ nguyên.
Kiến trúc Trung Hưng Bửu Tòa
Một công trình Cao Đài mang dấu ấn miền Trung
Trung Hưng Bửu Tòa có quy mô nhỏ hơn Tòa Thánh Tây Ninh nhưng vẫn thể hiện nhiều đặc điểm thường gặp trong kiến trúc Cao Đài: mặt tiền cân xứng, nhiều tầng mái, các đầu mái cong, cửa vòm, hoa văn trang trí và không gian hành lễ tổ chức theo trục chính.
Cổng và mặt tiền có ba lối vào. Trong nghi lễ truyền thống, lối giữa gắn với chức sắc, hai lối bên dành cho tín đồ và người tham dự. Cách phân chia này vừa có chức năng điều tiết việc đi lại, vừa phản ánh trật tự nghi lễ trong không gian thờ tự Cao Đài. Cổng thông tin thành phố Đà Nẵng giới thiệu công trình có hình thức gần với Tòa Thánh Tây Ninh nhưng quy mô nhỏ hơn.
Màu trắng chiếm ưu thế trên mặt đứng, kết hợp với mái ngói đỏ, vàng và các đường trang trí truyền thống. Những mảng cửa tròn, cửa vòm và hoa văn thông gió tạo cảm giác nhẹ, thoáng, phù hợp khí hậu miền Trung. Hệ mái xếp tầng gợi liên tưởng kiến trúc đình, chùa Việt Nam nhưng được phối hợp với kết cấu và hình thức công trình đô thị giữa thế kỷ XX.
Tinh thần “Đông Tây kim cổ”
Tài liệu của Hội Thánh ghi lại yêu cầu khi thiết kế Trung Hưng Bửu Tòa là kết hợp hình thức Đông – Tây, truyền thống – hiện đại, đồng thời dùng chữ Việt và giữ “tinh thần thuần túy Việt Nam”. Dù nội dung này được trình bày trong một đàn cơ và thuộc phạm vi niềm tin Cao Đài, nó cũng cho thấy ý thức rõ ràng của cộng đồng xây dựng về căn tính văn hóa của công trình.
Trung Hưng Bửu Tòa vì thế không phải bản sao thu nhỏ của Tòa Thánh Tây Ninh. Công trình chia sẻ một số biểu tượng chung của đạo Cao Đài nhưng được hình thành trong điều kiện không gian, nhân lực và thẩm mỹ của miền Trung.
Khi giới thiệu công trình, nên gọi đúng là giáo sở trung ương, thánh sở hoặc cơ sở thờ tự của Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài. Trong phạm vi các nguồn chính thức đã đối chiếu, chưa có căn cứ để tự gọi Trung Hưng Bửu Tòa là di tích lịch sử – văn hóa hoặc di tích đã được xếp hạng. Việc một công trình có giá trị lịch sử, kiến trúc và cộng đồng không đồng nghĩa công trình đã được cơ quan nhà nước ban hành quyết định xếp hạng.
Tổ chức của Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài
Hội Thánh trung ương và các họ đạo
Cơ cấu phổ biến của những tổ chức Cao Đài được Nhà nước công nhận hiện nay gồm cấp trung ương là Hội Thánh và cấp cơ sở là họ đạo. Ở những tỉnh, thành có đông chức sắc và tín đồ, Hội Thánh có thể thành lập Ban Đại diện hoặc cử người đại diện để hướng dẫn hoạt động của các họ đạo.
Đối với Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài, Trung Hưng Bửu Tòa là nơi đặt cơ quan trung ương. Các đơn vị trực thuộc bao gồm họ đạo, cơ sở đạo, nhà tu và một số thiết chế phục vụ đời sống tôn giáo, xã hội. Trang giới thiệu chính thức cho biết mạng lưới của Hội Thánh trải từ Thanh Hóa đến Thành phố Hồ Chí Minh, tập trung đáng kể tại các tỉnh miền Trung.
Số lượng tín đồ, chức sắc và cơ sở đạo thay đổi theo từng giai đoạn. Vì vậy, không nên lấy một con số cũ rồi trình bày như số liệu hiện tại. Chẳng hạn, báo cáo của Đại hội Nhân sinh lần thứ ba năm 2006 ghi nhận 54 họ đạo, 7 cơ sở đạo và hơn 44.000 tín đồ; tài liệu năm 2013 lại ghi 75 họ đạo và cơ sở đạo với hơn 47.000 tín đồ. Đây là số liệu lịch sử của từng kỳ báo cáo, không phải thống kê đương thời.
Đại hội Nhân sinh
Đại hội Nhân sinh là một sinh hoạt tổ chức quan trọng, quy tụ đại biểu của các cơ quan Hội Thánh, họ đạo và cơ sở đạo. Đại hội có chức năng tổng kết hoạt động, đề ra phương hướng hành đạo và kiện toàn nhân sự theo quy định nội bộ.
Đại hội Nhân sinh lần thứ nhất được tổ chức năm 1996, đúng dịp kỷ niệm 40 năm thành lập Hội Thánh. Các kỳ tiếp theo diễn ra vào các năm 2001, 2006, 2011, 2016 và 2023. Kỳ đại hội thứ sáu dự kiến ban đầu diễn ra sớm hơn nhưng phải lùi lại do ảnh hưởng của đại dịch, sau đó được tổ chức trong tháng 4 năm 2023 tại Trung Hưng Bửu Tòa.
Các số liệu được công bố tại những kỳ đại hội cho thấy Hội Thánh đặc biệt chú trọng việc củng cố ban cai quản, ban trị sự, đào tạo chức sắc và tổ chức sinh hoạt cho thanh thiếu niên.
Hiến chương hiện hành
Sau Đại hội Nhân sinh lần thứ sáu, Hội Thánh ban hành Hiến chương theo Quyết định số 437/QĐ/HT-HC ngày 4 tháng 10 năm 2023. Theo thông báo của Hội Thánh, Hiến chương gồm 12 chương, 97 điều và thay thế Đạo quy năm 2007. Hội Thánh cũng cho biết văn bản đã được Ban Tôn giáo Chính phủ chấp thuận theo văn bản số 1776/TGCP-CĐ ngày 2 tháng 10 năm 2023.
Hiến chương là cơ sở quy định về tôn chỉ, tổ chức, chức sắc, tín đồ, cơ sở trực thuộc, hoạt động tôn giáo và các nguyên tắc quản trị. Việc sử dụng Hiến chương thay cho những bản Đạo quy trước đó phản ánh quá trình điều chỉnh cơ cấu của Hội Thánh phù hợp với đời sống tôn giáo và pháp luật hiện hành.
Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài được Nhà nước công nhận tổ chức tôn giáo năm 1996. Mốc này cần phân biệt với năm 1956 – năm Hội Thánh tự xác định là thời điểm thành lập theo lịch sử nội bộ.
Vai trò của Hội Thánh trong đời sống văn hóa Đà Nẵng
Một phần của diện mạo tôn giáo đô thị
Đà Nẵng là nơi hiện diện của Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài và nhiều hình thức tín ngưỡng dân gian. Trong bức tranh đó, Trung Hưng Bửu Tòa là một trong những công trình giúp nhận diện sự đa dạng tôn giáo của thành phố.
Giá trị của công trình không nằm riêng ở hình thức bên ngoài. Trung Hưng Bửu Tòa lưu giữ ký ức về quá trình đạo Cao Đài từ Nam Bộ lan truyền ra miền Trung, về sự liên kết giữa các cộng đồng tại Nam – Ngãi – Bình – Phú và về sự hình thành một tổ chức giáo hội riêng tại Đà Nẵng.
Đối với tín đồ, đây là nơi thờ phượng và trung tâm giáo quyền. Đối với người nghiên cứu, công trình là tư liệu về lịch sử tôn giáo Việt Nam thế kỷ XX. Đối với người dân đô thị, đây là một dấu mốc kiến trúc đã hiện diện nhiều thập niên trên đường Hải Phòng.
Dấu ấn văn hóa miền Trung
Hội Thánh Truyền Giáo Cao Đài hình thành trong một tôn giáo ra đời ở Nam Bộ nhưng phát triển căn tính tổ chức tại miền Trung. Vì vậy, lịch sử của Hội Thánh thể hiện sự giao lưu văn hóa giữa các vùng.
Các cộng đồng Cao Đài miền Trung tiếp nhận hệ thống biểu tượng và kinh luật chung của đạo, đồng thời xây dựng cách tổ chức, giáo sở và sinh hoạt phù hợp với điều kiện địa phương. Trung Hưng Bửu Tòa là biểu hiện rõ của quá trình bản địa hóa đó.
Tên các họ đạo thường sử dụng chữ “Trung”, như Trung Hưng, Trung Thành, Trung An, Trung Nam hay Trung Đồng. Cách đặt tên vừa xác định không gian miền Trung, vừa thể hiện ý niệm về sự trung thành, trung đạo và sứ mạng Trung Hưng trong truyền thống Hội Thánh.
Nguồn tư liệu cho nghiên cứu tôn giáo
Lịch sử Hội Thánh liên quan đến nhiều loại tư liệu: văn bản hành chính, kỷ yếu đại hội, Đạo quy, Hiến chương, tập san, hồi ký tín đồ, thánh giáo và tài liệu truyền khẩu. Mỗi loại có giá trị và giới hạn riêng.
Văn bản hành chính có thể giúp xác định tư cách pháp lý, cơ cấu và mốc công nhận. Kỷ yếu, tập san và hồi ký cung cấp thông tin về đời sống nội bộ. Thánh giáo phản ánh hệ thống niềm tin nhưng không thể được sử dụng như chứng cứ duy nhất cho những sự kiện lịch sử bên ngoài cộng đồng.
Do đó, việc nghiên cứu Hội Thánh đòi hỏi thái độ vừa tôn trọng niềm tin tôn giáo, vừa phân biệt giữa lịch sử có thể kiểm chứng và lịch sử thiêng mà tín đồ lưu truyền.
