Những lời dạy của Đức Chí Tôn trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển về tu thân, bác ái, công bình, hòa hiệp và phụng sự nhân sinh.
Trong hệ thống kinh sách của đạo Cao Đài, Thánh Ngôn Hiệp Tuyển giữ một vị trí đặc biệt. Đây là tập hợp những lời giáo huấn được tín đồ Cao Đài tôn kính, đồng thời là nguồn tư liệu giúp người đọc nhận diện tư tưởng đạo đức, quan niệm về con người và lý tưởng xã hội của một tôn giáo hình thành tại Nam Bộ vào đầu thế kỷ XX.
Theo đức tin Cao Đài, Đức Chí Tôn là danh xưng tôn kính dành cho Đấng Tối Cao, Đại Từ Phụ của muôn loài và là Giáo chủ vô vi của Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ. Những lời được ghi lại trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển được tín đồ tiếp nhận như lời dạy của Đức Chí Tôn thông qua hình thức cơ bút trong thời kỳ đầu khai đạo. Xét từ góc độ nghiên cứu văn hóa và tôn giáo, đây là một loại văn bản thiêng, phản ánh niềm tin của cộng đồng Cao Đài cũng như bối cảnh lịch sử, ngôn ngữ và tâm thức tôn giáo của người Việt Nam đầu thế kỷ XX.
Thánh Ngôn Hiệp Tuyển là gì?
Một bộ kinh sách quan trọng của đạo Cao Đài
Tên gọi “Thánh Ngôn Hiệp Tuyển” có thể hiểu là những lời giáo huấn thiêng liêng được tuyển chọn và tập hợp lại. Tác phẩm gồm hai quyển chính, ghi chép nhiều đàn cơ diễn ra trong buổi đầu hình thành Đại Đạo Tam Kỳ Phổ Độ.
Quyển thứ nhất được kết tập khá sớm, chủ yếu ghi lại các bài thánh giáo trong khoảng từ cuối năm 1925 đến những năm đầu khai đạo. Quyển thứ nhì được công bố muộn hơn, bổ sung nhiều bài chưa có trong quyển trước. Một số lần tái bản còn kèm phần Thi Văn Dạy Đạo hoặc những chú giải giúp độc giả hiểu các từ Hán Việt, điển tích, danh xưng và bối cảnh của từng đàn cơ.
Thánh Ngôn Hiệp Tuyển không phải là một chuyên luận được viết theo bố cục học thuật hiện đại. Mỗi bài thường gắn với một thời điểm, địa điểm và hoàn cảnh cụ thể. Có bài dạy chung cho tín đồ, có bài nhắc nhở chức sắc, có bài hướng dẫn việc tổ chức nền đạo, cũng có bài giải thích quan niệm về Thượng Đế, con người, vũ trụ, linh hồn và con đường tu học.
Bởi vậy, người đọc không nên tách một câu khỏi toàn bộ hoàn cảnh rồi coi đó là lời giải thích duy nhất cho giáo lý Cao Đài. Muốn hiểu đúng, cần đọc trong mối liên hệ với Tân Luật, Pháp Chánh Truyền, kinh lễ và những trước tác giáo lý khác của từng Hội Thánh.
Thánh ngôn là văn bản của đức tin
Trong thực hành Cao Đài, cơ bút từng có vai trò đặc biệt trong giai đoạn khai đạo. Tín đồ tin rằng các Đấng thiêng liêng truyền đạt lời dạy qua những người phò cơ, chấp bút trong một nghi thức trang nghiêm.
Đối với người nghiên cứu, nội dung này cần được trình bày đúng bản chất: đây là niềm tin tôn giáo của cộng đồng Cao Đài, không phải một hiện tượng đã được khoa học thực nghiệm xác nhận. Việc tôn trọng đức tin không đồng nghĩa với khẳng định mọi lời giáng cơ như sự kiện khách quan có thể kiểm chứng bằng phương pháp khoa học.
Đức Chí Tôn trong nhận thức của đạo Cao Đài
Đấng Đại Từ Phụ của muôn loài
Trong đức tin Cao Đài, Đức Chí Tôn không chỉ được hình dung như một quyền lực tối cao cai quản vũ trụ. Danh xưng được nhắc đến nhiều hơn là “Đại Từ Phụ”, nghĩa là người Cha thiêng liêng có lòng thương yêu đối với toàn thể chúng sinh.
Cách xưng hô “Thầy” và “các con” xuất hiện thường xuyên trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển. Đây là một nét nổi bật trong ngôn ngữ giáo lý Cao Đài. Quan hệ giữa Đấng Tối Cao và con người được diễn đạt gần gũi như tình cha con, thay vì chỉ là quan hệ giữa một vị thần có quyền lực tuyệt đối với những người phải phục tùng.
Ngôn ngữ ấy tạo nên sắc thái vừa tôn nghiêm vừa thân tình. Đức Chí Tôn dạy dỗ, khuyên nhủ, có lúc quở trách, nhưng thường đặt sự thương yêu và mong muốn con người tự sửa đổi lên trước sự trừng phạt.
Theo quan niệm này, mỗi người đều có giá trị vì cùng mang nguồn gốc thiêng liêng. Không ai bị loại bỏ chỉ vì nghèo khó, ít học, địa vị thấp hoặc đã từng mắc lỗi. Điều quan trọng là người ấy có biết thức tỉnh, sửa mình và hướng về điều thiện hay không.
Một nguồn gốc chung của nhân loại
Một trong những tư tưởng nổi bật của Thánh Ngôn Hiệp Tuyển là quan niệm toàn thể nhân loại cùng có một nguồn cội. Tinh thần ấy được cô đọng trong lời dạy: “các con là Thầy, Thầy là các con”.
Trong thần học Cao Đài, câu này diễn tả mối liên hệ giữa Đấng Tạo hóa và những sinh linh do Ngài sinh thành. Con người không phải là Thượng Đế theo nghĩa mỗi cá nhân có quyền năng tuyệt đối, mà được nhìn nhận là có điểm linh quang, có phần thiêng liêng và có khả năng tu sửa để trở về với nguồn cội.
Lời dạy trước hết là sửa mình
Tu hành bắt đầu từ việc nhìn lại bản thân
Trong Thánh Ngôn Hiệp Tuyển, tu hành không chỉ là thực hiện nghi lễ, mặc đạo phục, ăn chay hay tham dự các cuộc lễ. Những việc ấy có ý nghĩa trong đời sống cộng đồng, nhưng không thể thay thế cho quá trình sửa đổi tâm tính.
Người tu được nhắc nhở phải thường xuyên tự xét mình. Thay vì chỉ nhìn lỗi của người khác, mỗi người cần nhận diện lòng tham, sự nóng giận, tính kiêu căng, đố kỵ, ích kỷ và ham muốn danh lợi trong chính mình.
Quá trình ấy không diễn ra trong một ngày. Con người có thể nhận ra khuyết điểm nhưng vẫn khó từ bỏ thói quen cũ. Vì vậy, lời dạy đặt trọng tâm vào sự bền lòng: điều chưa trọn vẹn thì sửa dần, nhưng không được viện cớ khó khăn để trì hoãn mãi.
Tu thân trong tinh thần Cao Đài vừa mang nét của Nho giáo, vừa có sự tương đồng với quan niệm diệt trừ tham, sân, si của Phật giáo và tinh thần thanh tĩnh của Đạo giáo. Tuy nhiên, tu thân không nhằm làm cho con người xa lánh gia đình hay cộng đồng. Người tu phải sống có trách nhiệm trong đời, hoàn thành bổn phận rồi mới có thể nói đến những tầng bậc tu học cao hơn.
Nhơn đạo là nền tảng của con đường tu
Thánh Ngôn Hiệp Tuyển nhiều lần nhấn mạnh trách nhiệm làm người. Trước khi mong đạt đến địa vị thiêng liêng, mỗi người cần thực hiện cho trọn những nghĩa vụ căn bản trong gia đình và xã hội.
Trong bối cảnh văn hóa đầu thế kỷ XX, những lời dạy về nhơn đạo thường sử dụng ngôn ngữ Nho giáo như trung, hiếu, nghĩa, lễ, cương thường và bổn phận. Khi tiếp cận ngày nay, cần nhận ra rằng một số cách diễn đạt phản ánh cơ cấu gia đình và xã hội của thời đại ấy. Giá trị cốt lõi có thể được hiểu rộng hơn là lòng hiếu kính, sự thủy chung, tinh thần trách nhiệm, biết ơn người đi trước và tôn trọng những người cùng chung sống.
Một người siêng năng cúng lễ nhưng bỏ bê cha mẹ, thiếu trách nhiệm với con cái hoặc đối xử bất công với người khác thì chưa thể được coi là thực hành trọn vẹn lời dạy. Đạo không tách khỏi đời sống thường ngày. Cách cư xử trong gia đình, nơi làm việc và cộng đồng chính là nơi phẩm hạnh được bộc lộ rõ nhất.
Hòa hiệp để xây dựng cộng đồng
Tin cậy, dìu dắt và nâng đỡ nhau
Trong thời kỳ đầu hình thành đạo Cao Đài, việc tổ chức cộng đồng gặp nhiều khó khăn. Sự khác biệt về quan điểm, quyền hạn và cách hành đạo có thể dẫn đến nghi ngờ hoặc chia rẽ. Vì vậy, Thánh Ngôn Hiệp Tuyển thường xuyên nhắc các môn đệ phải hiệp lòng, tin cậy, dìu dắt và nâng đỡ nhau.
Hòa hiệp không có nghĩa mọi người phải suy nghĩ hoàn toàn giống nhau. Một cộng đồng lành mạnh vẫn có thể có ý kiến khác biệt. Điều quan trọng là các bên cùng hướng về lợi ích chung, trao đổi bằng thái độ tôn trọng và không biến bất đồng thành cuộc tranh giành cá nhân.
Người có trách nhiệm phải biết lắng nghe. Một quyết định ảnh hưởng đến nhiều người không nên được đưa ra chỉ vì ý muốn của một cá nhân. Trong lời dạy về tổ chức đạo, sự đồng thuận và lợi ích của cộng đồng được xem là những dấu hiệu quan trọng để nhận định một việc làm có phù hợp hay không.
Tinh thần này có giá trị đối với mọi tổ chức. Khi con người nghi kỵ, giấu giếm hoặc tìm cách hạ thấp nhau, nguồn lực chung sẽ bị tiêu hao. Khi họ biết chia sẻ thông tin, hỗ trợ người yếu hơn và cùng chịu trách nhiệm, tổ chức mới có thể phát triển bền vững.
Hòa hợp tôn giáo
Đạo Cao Đài hình thành trong một môi trường Nam Bộ đa dạng tín ngưỡng. Trong giáo lý, hình ảnh và nghi lễ Cao Đài có sự hiện diện của nhiều yếu tố thuộc Phật giáo, Đạo giáo, Nho giáo, Kitô giáo và tín ngưỡng dân gian.
Sự tổng hợp này không có nghĩa mọi tôn giáo hoàn toàn giống nhau hoặc có thể hòa trộn tùy ý. Mỗi truyền thống vẫn có lịch sử, giáo lý, thẩm quyền và cộng đồng thực hành riêng. Tinh thần hòa hợp của Cao Đài nên được hiểu trước hết là sự tôn trọng những con đường đạo đức khác nhau và tìm kiếm phần giá trị chung có thể giúp con người sống tốt hơn.
