Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định là phiên chợ cầu may đầu năm, nổi bật với chợ Viềng Phủ và chợ Viềng Chùa giàu bản sắc xưa.
Trong ký ức văn hóa của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa. Có những phiên chợ gắn với mùa vụ, có chợ hình thành bên bến sông, cổng làng hoặc cửa đình, cũng có những phiên chợ chỉ họp vào một ngày đặc biệt trong năm. Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định thuộc về lớp sinh hoạt văn hóa ấy: vừa là chợ, vừa là cuộc du xuân, gặp gỡ cộng đồng và gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, thuận lợi.
Tên gọi “chợ Viềng Nam Định” thường khiến nhiều người nghĩ đây là một phiên chợ duy nhất. Trên thực tế, vùng đất Nam Định có hai chợ Viềng nổi tiếng nhất cùng họp vào dịp đầu xuân: chợ Viềng Phủ gắn với quần thể Phủ Dầy ở Vụ Bản và chợ Viềng Chùa nằm trước chùa Đại Bi ở Nam Trực. Hai chợ có thời gian họp gần như giống nhau nhưng mang sắc thái riêng về không gian tín ngưỡng, mặt hàng và cộng đồng tham gia.
Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định là gì?
Hội chợ Viềng xuân là tên gọi chung dành cho những phiên chợ đầu năm mang tính chất đặc biệt ở vùng Nam Định. Chợ thường họp vào đêm mùng 7 và kéo dài đến sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Người dân vẫn gọi đây là phiên chợ “mua may, bán rủi”, bởi việc trao đổi hàng hóa nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt và mang ý nghĩa tượng trưng cho một sự khởi đầu mới.
Trong quan niệm dân gian, người đi chợ Viềng mong mua được một món đồ nhỏ để lấy may. Người bán cũng coi việc bán được hàng đầu năm là dấu hiệu vui, thể hiện sự hanh thông trong công việc. Tuy nhiên, “mua may, bán rủi” nên được hiểu là một cách diễn đạt dân gian về tâm thế hướng tới điều tốt lành, không phải một sự bảo đảm rằng món đồ mua tại chợ có khả năng quyết định vận mệnh hoặc mang lại tài lộc.
Hai chợ Viềng được biết đến rộng rãi nhất gồm:
| Tên gọi phổ biến | Địa điểm hiện nay | Không gian văn hóa gắn liền |
|---|---|---|
| Chợ Viềng Phủ, chợ Viềng Vụ Bản | Khu vực Phủ Dầy, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình | Tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, hệ thống di tích Phủ Dầy |
| Chợ Viềng Chùa, chợ Viềng Nam Trực | Khu vực trước chùa Đại Bi, xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình | Phật giáo, tín ngưỡng thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh và sinh hoạt của các làng nghề |
Hai phiên chợ cùng diễn ra vào dịp đầu xuân, nhưng không hoàn toàn giống nhau. Chợ Viềng Phủ có quy mô lớn, hàng hóa phong phú và gắn chặt với dòng người hành hương về Phủ Dầy. Chợ Viềng Chùa mang dáng vẻ của một chợ quê cổ, nổi bật với đồ cũ, đồ đồng, nông cụ, sản phẩm cơ khí và hàng thủ công của các làng nghề quanh vùng.
Vì sao Nam Định có hai chợ Viềng nổi tiếng?
Trong lịch sử, chợ là một bộ phận quan trọng của hệ thống làng xã vùng đồng bằng sông Hồng. Mỗi khu vực dân cư thường có chợ riêng, họp theo ngày cố định để phục vụ nhu cầu trao đổi nông sản, công cụ, vật dụng và sản phẩm thủ công. Một số chợ được đặt cùng tên do nằm trong những vùng có cách gọi địa phương tương tự hoặc cùng mang đặc điểm của một phiên chợ xuân.
Tư liệu và ký ức dân gian cho thấy vùng Nam Định từng có nhiều nơi mang tên chợ Viềng. Tuy nhiên, chợ Viềng ở Vụ Bản và Nam Trực có sức sống mạnh mẽ hơn cả nhờ hội tụ ba điều kiện.
Trước hết, cả hai chợ đều nằm gần những cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo có lịch sử lâu đời. Chợ Viềng Phủ nằm trong vùng ảnh hưởng của quần thể Phủ Dầy, một trung tâm lớn của tín ngưỡng thờ Mẫu. Chợ Viềng Chùa họp trước chùa Đại Bi, ngôi chùa cổ gắn với sinh hoạt văn hóa của cộng đồng Nam Giang và các làng nghề lân cận.
Thứ hai, chợ nằm gần những vùng nghề thủ công phát triển. Nam Trực có nghề rèn Vân Chàng và nhiều cơ sở làm đồ cơ khí; Vụ Bản, Ý Yên và các vùng xung quanh có nghề đúc đồng, chạm khắc gỗ, sơn mài, mây tre đan, trồng hoa và cây cảnh. Sản phẩm từ các làng nghề tạo nên diện mạo hàng hóa khác biệt cho phiên chợ.
Cuối cùng, chợ Viềng được tổ chức vào một thời điểm đặc biệt. Sau những ngày Tết dành cho gia đình và họ hàng, mùng 7, mùng 8 tháng Giêng là lúc người dân bắt đầu bước trở lại nhịp sống lao động. Đi chợ đầu năm vì thế vừa là vui xuân, vừa là cách chuẩn bị cây giống, nông cụ, vật dụng và tâm thế cho một chu kỳ sản xuất mới.
Tên gọi chợ Viềng có ý nghĩa gì?
Nguồn gốc chính xác của tên gọi “Viềng” chưa có cách giải thích thống nhất. Trong dân gian tồn tại một số cách lý giải khác nhau, nhưng phần lớn dựa trên suy đoán ngôn ngữ hoặc ký ức truyền miệng, chưa đủ cơ sở để xem là kết luận lịch sử.
Có người liên hệ chữ “Viềng” với hành động “viếng”, cho rằng người dân vừa đi chợ vừa đến viếng đền, phủ hoặc chùa đầu năm. Cách giải thích này phù hợp với đặc điểm hiện nay của chợ Viềng Phủ và chợ Viềng Chùa, nhưng chưa chứng minh được rằng tên chợ thực sự bắt nguồn từ chữ “viếng”.
Một cách hiểu khác cho rằng “Viềng” có thể là tên gọi cổ của địa điểm hoặc khu vực họp chợ. Qua thời gian, tên riêng của chợ được giữ lại ngay cả khi phạm vi hành chính và không gian cư trú đã thay đổi.
Cũng có ý kiến nhìn nhận chợ Viềng như một dạng chợ xuân liên vùng. Người dân từ nhiều làng mang sản vật, nông cụ và hàng thủ công đến trao đổi, khiến phiên chợ trở thành nơi “viềng” quanh hoặc hội tụ của nhiều cộng đồng. Tuy nhiên, đây cũng chỉ là một cách diễn giải mang tính tham khảo.
Vì chưa có tư liệu văn bản đủ rõ, khi tìm hiểu tên gọi chợ Viềng cần tránh khẳng định chắc chắn một cách giải thích duy nhất. Điều có thể nhận thấy rõ hơn là tên chợ đã trở thành một biểu tượng văn hóa, gợi nhắc ngay đến phiên chợ đầu năm chỉ họp một lần và quan niệm “mua may, bán rủi”.
Nguồn gốc chợ Viềng qua lịch sử và truyền thuyết
Không có tài liệu thống nhất xác định chính xác chợ Viềng xuất hiện từ năm nào. Nhiều bài viết thường gọi chợ là phiên chợ có lịch sử hàng trăm năm, nhưng các mốc niên đại cụ thể cần được tiếp cận thận trọng vì phần lớn dựa trên ký ức địa phương.
Truyền thuyết về nghĩa quân Tây Sơn
Một câu chuyện được lưu truyền tại vùng Vụ Bản cho rằng chợ Viềng Phủ hình thành sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789. Theo truyền thuyết địa phương, trên đường trở về, một bộ phận nghĩa quân Tây Sơn dừng chân gần Phủ Dầy. Người dân mang lương thực, thịt và vật dụng đến khao quân, đồng thời giúp sửa chữa vũ khí, tư trang. Cuộc gặp gỡ đông vui ấy về sau được cho là tiền đề của phiên chợ đầu xuân.
Câu chuyện thể hiện niềm tự hào của người dân đối với chiến thắng lịch sử và tinh thần gắn bó giữa quân đội với cộng đồng. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ tư liệu lịch sử để xác nhận đây là nguồn gốc thực tế của chợ Viềng. Vì vậy, nội dung này nên được nhìn nhận như một truyền thuyết địa phương, không phải niên đại thành lập đã được chứng minh.
Nguồn gốc từ nhu cầu trao đổi nông cụ và sản vật
Một cách lý giải có tính xã hội học hơn cho rằng chợ Viềng hình thành từ nhu cầu thực tế của cư dân nông nghiệp. Sau kỳ nghỉ Tết, người dân chuẩn bị xuống đồng, trồng cây, sửa sang nhà cửa và bắt đầu một năm lao động mới. Họ cần mua cuốc, xẻng, dao, kéo, cây giống, vật nuôi và nhiều đồ dùng gia đình.
Thời điểm mùng 7, mùng 8 tháng Giêng vì thế rất thuận lợi để tổ chức một phiên chợ lớn. Dần dần, việc đi chợ đầu năm được cộng đồng gắn thêm ý nghĩa cầu may. Từ một nơi trao đổi hàng hóa, chợ trở thành một không gian văn hóa hội tụ hoạt động kinh tế, tín ngưỡng và giao tiếp xã hội.
Sự phát triển nhờ các làng nghề
Các làng nghề truyền thống quanh Nam Định cũng góp phần duy trì sức sống của chợ Viềng. Nghề rèn, đúc đồng, làm đồ gỗ, sơn mài, mây tre đan và trồng cây cảnh tạo ra nguồn hàng phong phú. Người thợ đến chợ để bán sản phẩm và giới thiệu tay nghề, tìm khách hàng và gặp gỡ những người làm nghề khác.
Bởi vậy, chợ Viềng có thể được xem như một cuộc trưng bày dân gian của nền kinh tế làng nghề. Hàng hóa được bày trên những sạp nhỏ, ven đường hoặc ngay trên nền đất, nhưng phía sau mỗi món đồ là kỹ năng, kinh nghiệm và đời sống lao động được truyền qua nhiều thế hệ.
Hội chợ Viềng xuân diễn ra vào ngày nào?
Theo lệ truyền thống, chợ Viềng họp chính vào đêm mùng 7 và kéo dài đến sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Người dân thường bắt đầu đổ về chợ từ chiều mùng 7. Đến tối, các tuyến đường và khu vực bán hàng trở nên đông đúc. Không khí nhộn nhịp thường kéo dài qua đêm và đạt cao điểm vào rạng sáng mùng 8.
Nhiều người gọi ngắn gọn là “chợ Viềng mùng 8” vì mùng 8 tháng Giêng được xem là ngày chính. Tuy nhiên, hoạt động mua bán trên thực tế thường bắt đầu từ hôm trước. Trong những năm gần đây, tùy theo kế hoạch tổ chức của địa phương, khu vực trưng bày hàng hóa, văn nghệ hoặc giới thiệu sản phẩm có thể mở sớm hơn và kéo dài hơn phiên chợ truyền thống.
Năm Bính Ngọ 2026, khu vực Vụ Bản tổ chức khai mạc Lễ hội Chợ Viềng xuân – Phủ Dầy vào tối mùng 6 tháng Giêng. Chương trình chung kéo dài trong ba ngày, nhưng hoạt động cốt lõi của chợ Viềng vẫn tập trung từ chiều tối mùng 7 đến sáng mùng 8.
Lịch mở rộng của năm 2026 không nên được mặc định là lịch cố định cho mọi năm. Người có ý định tham dự cần phân biệt:
- Ngày họp chợ theo truyền thống: đêm mùng 7, rạng sáng mùng 8 tháng Giêng.
- Chương trình tổ chức từng năm: có thể bắt đầu sớm hoặc kết thúc muộn hơn tùy thông báo của địa phương.
- Lịch dương: thay đổi mỗi năm vì phụ thuộc vào âm lịch.
Chợ Viềng cũng không nên bị nhầm với Lễ hội Phủ Dầy. Chợ Viềng Phủ họp vào tháng Giêng, trong khi Lễ hội Phủ Dầy truyền thống được tổ chức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch.
Tương tự, chợ Viềng Chùa họp vào mùng 8 tháng Giêng, còn Lễ hội chùa Đại Bi thường diễn ra từ ngày 20 đến ngày 23 tháng Giêng. Đây là những sinh hoạt có quan hệ về không gian văn hóa nhưng không phải cùng một lễ hội.
