Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định là phiên chợ cầu may đầu năm, nổi bật với chợ Viềng Phủ và chợ Viềng Chùa giàu bản sắc xưa.
Trong ký ức văn hóa của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ, chợ không chỉ là nơi trao đổi hàng hóa. Có những phiên chợ gắn với mùa vụ, có chợ hình thành bên bến sông, cổng làng hoặc cửa đình, cũng có những phiên chợ chỉ họp vào một ngày đặc biệt trong năm. Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định thuộc về lớp sinh hoạt văn hóa ấy: vừa là chợ, vừa là cuộc du xuân, gặp gỡ cộng đồng và gửi gắm ước vọng về một năm mới bình an, thuận lợi.
Tên gọi “chợ Viềng Nam Định” thường khiến nhiều người nghĩ đây là một phiên chợ duy nhất. Trên thực tế, vùng đất Nam Định có hai chợ Viềng nổi tiếng nhất cùng họp vào dịp đầu xuân: chợ Viềng Phủ gắn với quần thể Phủ Dầy ở Vụ Bản và chợ Viềng Chùa nằm trước chùa Đại Bi ở Nam Trực. Hai chợ có thời gian họp gần như giống nhau nhưng mang sắc thái riêng về không gian tín ngưỡng, mặt hàng và cộng đồng tham gia.
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa bàn Nam Định cũ thuộc tỉnh Ninh Bình. Khu vực chợ Viềng Phủ hiện được xác định chủ yếu tại xã Vụ Bản, còn chợ Viềng Chùa thuộc xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình. Tuy vậy, tên gọi “chợ Viềng Nam Định” vẫn được sử dụng phổ biến vì phản ánh địa danh lịch sử, ký ức văn hóa và bản sắc lâu đời của vùng đất Thành Nam.
Trong bài viết này, hãy cùng Văn Hóa Tâm Linh tìm hiểu nguồn gốc, thời gian, không gian, các mặt hàng đặc trưng và ý nghĩa văn hóa của hai phiên chợ Viềng nổi tiếng, đồng thời phân biệt rõ dữ kiện lịch sử với truyền thuyết và quan niệm dân gian.
Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định là gì?
Hội chợ Viềng xuân là tên gọi chung dành cho những phiên chợ đầu năm mang tính chất đặc biệt ở vùng Nam Định. Chợ thường họp vào đêm mùng 7 và kéo dài đến sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Người dân vẫn gọi đây là phiên chợ “mua may, bán rủi”, bởi việc trao đổi hàng hóa không chỉ nhằm đáp ứng nhu cầu sinh hoạt mà còn mang ý nghĩa tượng trưng cho một sự khởi đầu mới.
Trong quan niệm dân gian, người đi chợ Viềng mong mua được một món đồ nhỏ để lấy may. Người bán cũng coi việc bán được hàng đầu năm là dấu hiệu vui, thể hiện sự hanh thông trong công việc. Tuy nhiên, “mua may, bán rủi” nên được hiểu là một cách diễn đạt dân gian về tâm thế hướng tới điều tốt lành, không phải một sự bảo đảm rằng món đồ mua tại chợ có khả năng quyết định vận mệnh hoặc mang lại tài lộc.
Hai chợ Viềng được biết đến rộng rãi nhất gồm:
| Tên gọi phổ biến | Địa điểm hiện nay | Không gian văn hóa gắn liền |
|---|---|---|
| Chợ Viềng Phủ, chợ Viềng Vụ Bản | Khu vực Phủ Dầy, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình | Tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, hệ thống di tích Phủ Dầy |
| Chợ Viềng Chùa, chợ Viềng Nam Trực | Khu vực trước chùa Đại Bi, xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình | Phật giáo, tín ngưỡng thờ Thiền sư Từ Đạo Hạnh và sinh hoạt của các làng nghề |
Hai phiên chợ cùng diễn ra vào dịp đầu xuân, nhưng không hoàn toàn giống nhau. Chợ Viềng Phủ có quy mô lớn, hàng hóa phong phú và gắn chặt với dòng người hành hương về Phủ Dầy. Chợ Viềng Chùa mang dáng vẻ của một chợ quê cổ, nổi bật với đồ cũ, đồ đồng, nông cụ, sản phẩm cơ khí và hàng thủ công của các làng nghề quanh vùng.
Vì sao Nam Định có hai chợ Viềng nổi tiếng?
Trong lịch sử, chợ là một bộ phận quan trọng của hệ thống làng xã vùng đồng bằng sông Hồng. Mỗi khu vực dân cư thường có chợ riêng, họp theo ngày cố định để phục vụ nhu cầu trao đổi nông sản, công cụ, vật dụng và sản phẩm thủ công. Một số chợ được đặt cùng tên do nằm trong những vùng có cách gọi địa phương tương tự hoặc cùng mang đặc điểm của một phiên chợ xuân.
Tư liệu và ký ức dân gian cho thấy vùng Nam Định từng có nhiều nơi mang tên chợ Viềng. Tuy nhiên, chợ Viềng ở Vụ Bản và Nam Trực có sức sống mạnh mẽ hơn cả nhờ hội tụ ba điều kiện.
Trước hết, cả hai chợ đều nằm gần những cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo có lịch sử lâu đời. Chợ Viềng Phủ nằm trong vùng ảnh hưởng của quần thể Phủ Dầy, một trung tâm lớn của tín ngưỡng thờ Mẫu. Chợ Viềng Chùa họp trước chùa Đại Bi, ngôi chùa cổ gắn với sinh hoạt văn hóa của cộng đồng Nam Giang và các làng nghề lân cận.
Thứ hai, chợ nằm gần những vùng nghề thủ công phát triển. Nam Trực có nghề rèn Vân Chàng và nhiều cơ sở làm đồ cơ khí; Vụ Bản, Ý Yên và các vùng xung quanh có nghề đúc đồng, chạm khắc gỗ, sơn mài, mây tre đan, trồng hoa và cây cảnh. Sản phẩm từ các làng nghề tạo nên diện mạo hàng hóa khác biệt cho phiên chợ.
Cuối cùng, chợ Viềng được tổ chức vào một thời điểm đặc biệt. Sau những ngày Tết dành cho gia đình và họ hàng, mùng 7, mùng 8 tháng Giêng là lúc người dân bắt đầu bước trở lại nhịp sống lao động. Đi chợ đầu năm vì thế vừa là vui xuân, vừa là cách chuẩn bị cây giống, nông cụ, vật dụng và tâm thế cho một chu kỳ sản xuất mới.
Tên gọi chợ Viềng có ý nghĩa gì?
Nguồn gốc chính xác của tên gọi “Viềng” chưa có cách giải thích thống nhất. Trong dân gian tồn tại một số cách lý giải khác nhau, nhưng phần lớn dựa trên suy đoán ngôn ngữ hoặc ký ức truyền miệng, chưa đủ cơ sở để xem là kết luận lịch sử.
Có người liên hệ chữ “Viềng” với hành động “viếng”, cho rằng người dân vừa đi chợ vừa đến viếng đền, phủ hoặc chùa đầu năm. Cách giải thích này phù hợp với đặc điểm hiện nay của chợ Viềng Phủ và chợ Viềng Chùa, nhưng chưa chứng minh được rằng tên chợ thực sự bắt nguồn từ chữ “viếng”.
Một cách hiểu khác cho rằng “Viềng” có thể là tên gọi cổ của địa điểm hoặc khu vực họp chợ. Qua thời gian, tên riêng của chợ được giữ lại ngay cả khi phạm vi hành chính và không gian cư trú đã thay đổi.
Cũng có ý kiến nhìn nhận chợ Viềng như một dạng chợ xuân liên vùng. Người dân từ nhiều làng mang sản vật, nông cụ và hàng thủ công đến trao đổi, khiến phiên chợ trở thành nơi “viềng” quanh hoặc hội tụ của nhiều cộng đồng. Tuy nhiên, đây cũng chỉ là một cách diễn giải mang tính tham khảo.
Vì chưa có tư liệu văn bản đủ rõ, khi tìm hiểu tên gọi chợ Viềng cần tránh khẳng định chắc chắn một cách giải thích duy nhất. Điều có thể nhận thấy rõ hơn là tên chợ đã trở thành một biểu tượng văn hóa, gợi nhắc ngay đến phiên chợ đầu năm chỉ họp một lần và quan niệm “mua may, bán rủi”.
Nguồn gốc chợ Viềng qua lịch sử và truyền thuyết
Không có tài liệu thống nhất xác định chính xác chợ Viềng xuất hiện từ năm nào. Nhiều bài viết thường gọi chợ là phiên chợ có lịch sử hàng trăm năm, nhưng các mốc niên đại cụ thể cần được tiếp cận thận trọng vì phần lớn dựa trên ký ức địa phương.
Truyền thuyết về nghĩa quân Tây Sơn
Một câu chuyện được lưu truyền tại vùng Vụ Bản cho rằng chợ Viềng Phủ hình thành sau chiến thắng Ngọc Hồi – Đống Đa mùa xuân năm Kỷ Dậu 1789. Theo truyền thuyết địa phương, trên đường trở về, một bộ phận nghĩa quân Tây Sơn dừng chân gần Phủ Dầy. Người dân mang lương thực, thịt và vật dụng đến khao quân, đồng thời giúp sửa chữa vũ khí, tư trang. Cuộc gặp gỡ đông vui ấy về sau được cho là tiền đề của phiên chợ đầu xuân.
Câu chuyện thể hiện niềm tự hào của người dân đối với chiến thắng lịch sử và tinh thần gắn bó giữa quân đội với cộng đồng. Tuy nhiên, hiện chưa có đủ tư liệu lịch sử để xác nhận đây là nguồn gốc thực tế của chợ Viềng. Vì vậy, nội dung này nên được nhìn nhận như một truyền thuyết địa phương, không phải niên đại thành lập đã được chứng minh.
Nguồn gốc từ nhu cầu trao đổi nông cụ và sản vật
Một cách lý giải có tính xã hội học hơn cho rằng chợ Viềng hình thành từ nhu cầu thực tế của cư dân nông nghiệp. Sau kỳ nghỉ Tết, người dân chuẩn bị xuống đồng, trồng cây, sửa sang nhà cửa và bắt đầu một năm lao động mới. Họ cần mua cuốc, xẻng, dao, kéo, cây giống, vật nuôi và nhiều đồ dùng gia đình.
Thời điểm mùng 7, mùng 8 tháng Giêng vì thế rất thuận lợi để tổ chức một phiên chợ lớn. Dần dần, việc đi chợ đầu năm được cộng đồng gắn thêm ý nghĩa cầu may. Từ một nơi trao đổi hàng hóa, chợ trở thành một không gian văn hóa hội tụ hoạt động kinh tế, tín ngưỡng và giao tiếp xã hội.
Sự phát triển nhờ các làng nghề
Các làng nghề truyền thống quanh Nam Định cũng góp phần duy trì sức sống của chợ Viềng. Nghề rèn, đúc đồng, làm đồ gỗ, sơn mài, mây tre đan và trồng cây cảnh tạo ra nguồn hàng phong phú. Người thợ đến chợ không chỉ để bán sản phẩm mà còn giới thiệu tay nghề, tìm khách hàng và gặp gỡ những người làm nghề khác.
Bởi vậy, chợ Viềng có thể được xem như một cuộc trưng bày dân gian của nền kinh tế làng nghề. Hàng hóa được bày trên những sạp nhỏ, ven đường hoặc ngay trên nền đất, nhưng phía sau mỗi món đồ là kỹ năng, kinh nghiệm và đời sống lao động được truyền qua nhiều thế hệ.
Hội chợ Viềng xuân diễn ra vào ngày nào?
Theo lệ truyền thống, chợ Viềng họp chính vào đêm mùng 7 và kéo dài đến sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Người dân thường bắt đầu đổ về chợ từ chiều mùng 7. Đến tối, các tuyến đường và khu vực bán hàng trở nên đông đúc. Không khí nhộn nhịp thường kéo dài qua đêm và đạt cao điểm vào rạng sáng mùng 8.
Nhiều người gọi ngắn gọn là “chợ Viềng mùng 8” vì mùng 8 tháng Giêng được xem là ngày chính. Tuy nhiên, hoạt động mua bán trên thực tế thường bắt đầu từ hôm trước. Trong những năm gần đây, tùy theo kế hoạch tổ chức của địa phương, khu vực trưng bày hàng hóa, văn nghệ hoặc giới thiệu sản phẩm có thể mở sớm hơn và kéo dài hơn phiên chợ truyền thống.
Năm Bính Ngọ 2026, khu vực Vụ Bản tổ chức khai mạc Lễ hội Chợ Viềng xuân – Phủ Dầy vào tối mùng 6 tháng Giêng. Chương trình chung kéo dài trong ba ngày, nhưng hoạt động cốt lõi của chợ Viềng vẫn tập trung từ chiều tối mùng 7 đến sáng mùng 8.
Lịch mở rộng của năm 2026 không nên được mặc định là lịch cố định cho mọi năm. Người có ý định tham dự cần phân biệt:
- Ngày họp chợ theo truyền thống: đêm mùng 7, rạng sáng mùng 8 tháng Giêng.
- Chương trình tổ chức từng năm: có thể bắt đầu sớm hoặc kết thúc muộn hơn tùy thông báo của địa phương.
- Lịch dương: thay đổi mỗi năm vì phụ thuộc vào âm lịch.
Chợ Viềng cũng không nên bị nhầm với Lễ hội Phủ Dầy. Chợ Viềng Phủ họp vào tháng Giêng, trong khi Lễ hội Phủ Dầy truyền thống được tổ chức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch.
Tương tự, chợ Viềng Chùa họp vào mùng 8 tháng Giêng, còn Lễ hội chùa Đại Bi thường diễn ra từ ngày 20 đến ngày 23 tháng Giêng. Đây là những sinh hoạt có quan hệ về không gian văn hóa nhưng không phải cùng một lễ hội.
Chợ Viềng Phủ ở Vụ Bản
Địa điểm chợ Viềng Phủ hiện nay
Chợ Viềng Phủ, còn được gọi là chợ Viềng Vụ Bản, có trung tâm tại khu vực Phủ Dầy, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình. Trước ngày 1/7/2025, địa điểm này thuộc xã Kim Thái và các khu vực lân cận của huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Không gian chợ truyền thống từng kéo dài qua địa bàn xã Kim Thái, xã Trung Thành và thị trấn Gôi cũ. Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, thị trấn Gôi, xã Kim Thái và xã Tam Thanh hợp thành xã Vụ Bản; xã Trung Thành thuộc phạm vi xã Hiển Khánh mới. Vì vậy, khi sử dụng tư liệu cũ, cần lưu ý tên xã, thị trấn trước đây không còn là địa chỉ hành chính hiện hành.
Khu vực đông nhất thường nằm trên các tuyến đường dẫn vào Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát, lăng Mẫu và những điểm thờ tự thuộc quần thể Phủ Dầy. Dòng người đi chợ thường kết hợp tham quan, dâng hương và tìm hiểu không gian tín ngưỡng.
Chợ Viềng Phủ và tín ngưỡng thờ Mẫu
Phủ Dầy là một trong những trung tâm quan trọng của tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Theo truyền thuyết dân gian, Thánh Mẫu Liễu Hạnh là một trong “Tứ bất tử” của văn hóa Việt Nam, biểu tượng cho quyền năng, lòng bao dung và khát vọng về cuộc sống tốt đẹp.
Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Việc ghi danh nhằm tôn vinh giá trị văn hóa, nghệ thuật, ký ức cộng đồng và vai trò của chủ thể thực hành, không có nghĩa mọi lời truyền miệng hoặc hoạt động mang danh tín ngưỡng đều được công nhận.
Chợ Viềng Phủ nằm trong một không gian chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của tín ngưỡng thờ Mẫu. Nhiều người trước hoặc sau khi đi chợ thường đến các phủ dâng hương, bày tỏ mong ước về sức khỏe, bình an và sự thuận hòa trong gia đình. Đây là nhu cầu tinh thần của người thực hành tín ngưỡng, cần được tôn trọng nhưng không nên diễn giải thành lời hứa hẹn về tài lộc hay thay đổi số phận.
Không khí náo nhiệt của chợ và sự trang nghiêm của nơi thờ tự tồn tại song song. Khi vào phủ, du khách cần giữ trật tự, ăn mặc phù hợp, không chen lấn, không đặt tiền tùy tiện lên tượng thờ và không tham gia các dịch vụ có dấu hiệu lợi dụng niềm tin để trục lợi.
Những mặt hàng nổi bật tại chợ Viềng Phủ
Chợ Viềng Phủ có quy mô lớn và hàng hóa rất đa dạng. Những mặt hàng thường gặp gồm:
- Hoa, cây cảnh và cây giống.
- Nông cụ như cuốc, xẻng, dao, kéo.
- Đồ gia dụng và đồ dùng sản xuất.
- Đồ đồng, đồ thờ và sản phẩm thủ công.
- Đồ gỗ, sơn mài và mây tre đan.
- Đồ cũ, đồ đã qua sử dụng.
- Nông sản, thực phẩm và sản vật địa phương.
- Thịt bò và các món ăn phục vụ người đi chợ.
Sự phong phú của hàng hóa phản ánh mạng lưới làng nghề rộng lớn quanh vùng Nam Định, Ý Yên, Vụ Bản và các địa phương lân cận. Nhiều sản phẩm được làm bằng phương pháp thủ công, mang dấu ấn riêng của từng làng nghề.
Trong những năm gần đây, bên cạnh hàng truyền thống còn có nhiều mặt hàng hiện đại. Sự thay đổi này đáp ứng nhu cầu của lượng khách ngày càng đông nhưng cũng đặt ra câu hỏi về việc giữ bản sắc. Nếu chợ bị lấp đầy bởi hàng hóa sản xuất đại trà, những sản phẩm gắn với lao động nông nghiệp và nghề thủ công có nguy cơ bị thu hẹp.
Chợ Viềng Chùa ở Nam Trực
Địa điểm và tên gọi
Chợ Viềng Chùa, còn gọi là chợ Viềng Nam Trực, họp trên khu đất phía trước chùa Đại Bi. Địa điểm này trước đây thuộc thị trấn Nam Giang, huyện Nam Trực, tỉnh Nam Định; hiện thuộc xã Nam Trực, tỉnh Ninh Bình.
Chợ được gọi là chợ Viềng Chùa để phân biệt với chợ Viềng Phủ ở Vụ Bản. Tên gọi phản ánh vị trí của phiên chợ bên một ngôi chùa cổ, đồng thời cho thấy sự gắn bó giữa sinh hoạt mua bán với đời sống tinh thần của cộng đồng.
Chùa Đại Bi là nơi thờ Phật và gắn với việc tưởng niệm Thiền sư Từ Đạo Hạnh. Trong không gian tín ngưỡng địa phương còn có những lớp truyền thuyết liên quan đến các thiền sư thời Lý và truyền thống nghề thủ công. Ngôi chùa đã được xếp hạng di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia từ năm 1964.
Sắc thái riêng của chợ Viềng Nam Trực
Nếu chợ Viềng Phủ thường tạo ấn tượng bởi quy mô rộng và dòng người hành hương đông đảo, chợ Viềng Nam Trực lại được nhớ đến với dáng vẻ mộc mạc của một chợ quê cổ.
Các gian hàng đồ cũ, đồ đồng và đồ gốm thường được bày trực tiếp trên nền đất. Dưới ánh đèn đêm, những chiếc mâm đồng, lư hương, nồi, bình, bát đĩa hoặc vật dụng đã qua sử dụng tạo nên một không gian vừa gần gũi vừa gợi nhớ quá khứ.
Không phải món đồ cũ nào được bán tại chợ cũng là cổ vật. Khái niệm “đồ cổ” thường được người dân sử dụng khá rộng, bao gồm cả vật dụng cũ, đồ trang trí theo phong cách cổ và sản phẩm phục chế. Người mua cần thận trọng trước những lời giới thiệu về tuổi đời, chất liệu hoặc giá trị lịch sử của món đồ.
Việc mua bán, vận chuyển cổ vật và di vật có nguồn gốc đặc biệt phải tuân thủ pháp luật về di sản văn hóa. Người đi chợ không nên mua những vật nghi là đồ thờ bị thất lạc, hiện vật khai quật trái phép hoặc đồ vật không rõ nguồn gốc.
Dấu ấn của nghề rèn Vân Chàng
Một trong những nét đặc trưng của chợ Viềng Nam Trực là sự hiện diện của sản phẩm cơ khí và nông cụ. Khu vực Nam Giang cũ có làng rèn Vân Chàng, một làng nghề lâu đời nổi tiếng với các sản phẩm như dao, kéo, cuốc, liềm và nhiều dụng cụ sản xuất.
Trong nền kinh tế nông nghiệp truyền thống, nông cụ có ý nghĩa thiết thực đối với mỗi gia đình. Mua một chiếc cuốc, con dao hoặc dụng cụ mới vào đầu năm vừa đáp ứng nhu cầu lao động, vừa thể hiện mong muốn khởi đầu công việc trong trạng thái chủ động.
Bên cạnh đồ rèn, chợ còn có sản phẩm đúc đồng, mây tre đan, đồ gỗ, sơn mài, cây cảnh và hoa giống từ nhiều làng nghề. Vì vậy, chợ Viềng Nam Trực không chỉ là nơi mua bán mà còn giúp người tham dự nhận diện sự đa dạng của nghề thủ công vùng châu thổ sông Hồng.
“Mua may, bán rủi” tại chợ Viềng nghĩa là gì?
“Mua may, bán rủi” là câu nói được nhắc đến nhiều nhất khi nói về chợ Viềng. Theo quan niệm dân gian, người mua một món đồ tại phiên chợ đầu năm như mang về một dấu hiệu tốt lành. Người bán trao đi món hàng cũng tượng trưng cho việc bỏ lại điều không thuận lợi của năm cũ.
Ý nghĩa này chủ yếu nằm ở thái độ và niềm tin của người tham gia. Người đi chợ không nhất thiết phải mua món đồ đắt tiền. Một cây giống, chiếc kéo, dụng cụ làm vườn, món đồ gia dụng hoặc một gói thực phẩm nhỏ đều có thể trở thành vật kỷ niệm của chuyến du xuân.
Trong lối ứng xử truyền thống, người bán thường không nói thách quá cao, người mua cũng hạn chế mặc cả gay gắt. Hai bên cố gắng hoàn thành việc mua bán trong tâm thế vui vẻ, bởi họ coi đây là giao dịch mở đầu cho năm mới.
Tuy nhiên, nét đẹp ấy không có nghĩa người mua phải chấp nhận mọi mức giá. Việc hỏi giá, kiểm tra chất lượng và lựa chọn sản phẩm phù hợp vẫn cần thiết. Sự văn minh của chợ nằm ở cách trao đổi thiện chí, không phải ở việc bỏ qua quyền lợi chính đáng.
Cũng không nên biến quan niệm “mua may” thành tâm lý phải mua thật nhiều hoặc tìm kiếm một vật phẩm được quảng cáo là có khả năng đổi vận. Giá trị đáng nhớ của chợ Viềng nằm ở trải nghiệm cộng đồng, không khí mùa xuân và sự trân trọng đối với lao động thủ công.
Vì sao cây giống và nông cụ được nhiều người lựa chọn?
Cây giống là một trong những mặt hàng tiêu biểu nhất của chợ Viềng. Sau Tết, thời tiết miền Bắc bước vào giai đoạn thuận lợi để trồng nhiều loại cây. Người dân đến chợ tìm mua cây ăn quả, cây cảnh, hoa, cây bóng mát hoặc cây phục vụ sản xuất.
Hành động mang một cây non về nhà chứa đựng ý nghĩa biểu tượng dễ hiểu. Cây cần được chăm sóc từng ngày mới có thể lớn lên, ra hoa hoặc kết quả. Bởi vậy, cây giống thường được liên hệ với sự sinh sôi, phát triển và hy vọng vào tương lai.
Giá trị ấy không nhất thiết thuộc về yếu tố huyền bí. Trồng cây là một hoạt động thực tế giúp làm đẹp môi trường, tạo bóng mát, cung cấp quả hoặc lưu giữ kỷ niệm của chuyến đi đầu năm.
Nông cụ cũng mang ý nghĩa tương tự. Một chiếc cuốc, dao, kéo hoặc dụng cụ làm vườn tượng trưng cho lao động. Trong đời sống truyền thống, người dân tin rằng năm mới muốn đủ đầy thì phải bắt đầu bằng sự chăm chỉ và chủ động.
Nhìn từ góc độ văn hóa, cây giống và nông cụ cho thấy nền tảng nông nghiệp của chợ Viềng. Dù ngày nay nhiều người đi chợ chủ yếu để tham quan, hai nhóm hàng này vẫn nhắc nhớ nguồn gốc của phiên chợ gắn với đất đai, mùa vụ và công việc sản xuất.
Tục mua thịt bò tại chợ Viềng
Thịt bò là mặt hàng được nhiều người tìm mua tại chợ Viềng, đặc biệt ở khu vực Vụ Bản. Trong quan niệm dân gian, mua một phần thịt bò đầu năm được xem là lấy lộc hoặc mang điều may mắn về nhà.
Một số câu chuyện địa phương liên hệ tục này với truyền thuyết nghĩa quân Tây Sơn được người dân mang thịt đến khao sau chiến thắng. Tuy nhiên, đây là cách giải thích truyền miệng, chưa phải một sự kiện đã được xác nhận đầy đủ bằng tư liệu lịch sử.
Từ góc độ đời sống, thịt bò từng là loại thực phẩm có giá trị tương đối cao, không xuất hiện thường xuyên trong bữa ăn của nhiều gia đình nông thôn. Việc mua một phần nhỏ trong phiên chợ xuân vì thế có thể mang ý nghĩa thưởng thức món ngon và chia sẻ niềm vui đầu năm.
Ngày nay, người mua cần quan tâm đến nguồn gốc, điều kiện bảo quản và vệ sinh an toàn thực phẩm. Chợ đông người, hoạt động qua đêm và có nhiều hàng bán tạm thời nên chất lượng thực phẩm giữa các điểm bán có thể không đồng đều.
Tục mua thịt bò không phải nghi lễ bắt buộc. Người đi chợ có thể lựa chọn bất kỳ món hàng phù hợp hoặc chỉ tham quan mà không cần mua. Ý nghĩa văn hóa không phụ thuộc vào giá trị vật chất của món đồ.
Không gian lễ và không gian hội tại chợ Viềng
Chợ Viềng là nơi giao thoa giữa hoạt động mua bán, du xuân và thực hành tín ngưỡng. Tuy nhiên, cần phân biệt tương đối rõ không gian lễ với không gian hội.
Không gian lễ nằm tại các đền, phủ, chùa và nơi thờ tự. Người dân đến dâng hương, tưởng niệm các nhân vật được tôn thờ và bày tỏ mong ước về một năm bình an. Các hoạt động tại đây cần giữ sự trang nghiêm, tuân thủ nội quy của di tích và tôn trọng cộng đồng thực hành.
Không gian hội và chợ nằm ở các tuyến đường, bãi đất, khu trưng bày và khu vực kinh doanh. Đây là nơi diễn ra mua bán, ăn uống, biểu diễn văn nghệ, gặp gỡ và tham quan. Không khí thường đông vui, ồn ào hơn.
Sự nối tiếp giữa hai không gian là đặc điểm đáng chú ý của chợ Viềng. Một người có thể dâng hương tại phủ hoặc chùa, sau đó hòa vào dòng người mua cây, xem đồ thủ công và thưởng thức món ăn. Chuyến đi vì thế đáp ứng cả nhu cầu tinh thần lẫn nhu cầu giao tiếp xã hội.
Dù vậy, sự kết hợp này cũng có thể tạo ra hiện tượng thương mại hóa nơi thờ tự. Các dịch vụ đổi tiền lẻ, mời chào lễ vật, xem bói hoặc bán vật phẩm với lời quảng cáo quá mức có nguy cơ làm sai lệch ý nghĩa văn hóa. Người tham dự nên giữ thái độ tỉnh táo, tránh tiếp tay cho hoạt động lợi dụng niềm tin.
Chợ Viềng trong đời sống cộng đồng
Nơi gặp gỡ đầu năm
Trong xã hội truyền thống, cơ hội đi lại và gặp gỡ giữa các làng không nhiều như hiện nay. Phiên chợ lớn đầu xuân là dịp thanh niên, người làm nghề, thương nhân và các gia đình gặp nhau sau một thời gian bận rộn.
Ca dao xưa có câu:
“Chợ Viềng năm có một phiên
Để cho trai gái tốn tiền trầu cau.”
Câu ca diễn tả không khí trẻ trung, vui vẻ và vai trò giao lưu của phiên chợ. Chợ không chỉ dành cho người mua bán mà còn là nơi làm quen, trò chuyện và thưởng thức mùa xuân.
Không gian giới thiệu sản phẩm làng nghề
Người thợ mang hàng đến chợ Viềng có cơ hội trực tiếp giới thiệu sản phẩm với khách hàng. Qua cách rèn một lưỡi dao, tạo dáng một cây cảnh hoặc hoàn thiện món đồ gỗ, người xem có thể hiểu hơn về kỹ năng và thời gian lao động phía sau mỗi sản phẩm.
Đây là một hình thức truyền thông nghề nghiệp có từ trước khi xuất hiện cửa hàng trực tuyến hay hệ thống quảng cáo hiện đại. Uy tín của người thợ được hình thành qua chất lượng sản phẩm, lời giới thiệu của khách quen và mối quan hệ cộng đồng.
Nơi lưu giữ ký ức vùng đất
Với nhiều người Nam Định xa quê, về chợ Viềng không đơn giản là đi mua hàng. Đó còn là dịp trở lại không gian quen thuộc, gặp người thân và nhớ về phong tục quê hương.
Mùi khói hương, tiếng người gọi nhau, ánh đèn trong mưa xuân và những dãy cây giống tạo nên một tập hợp ký ức đặc biệt. Chính ký ức được truyền qua các thế hệ giúp phiên chợ tồn tại ngay cả khi phương thức mua bán đã thay đổi.
Những biến đổi của chợ Viềng ngày nay
Sự phát triển của giao thông và truyền thông khiến lượng người về chợ Viềng ngày càng lớn. Phiên chợ không còn chỉ phục vụ cư dân quanh vùng mà trở thành điểm đến của du khách từ nhiều tỉnh, thành.
Quy mô lớn tạo thêm cơ hội quảng bá văn hóa, làng nghề và sản phẩm địa phương. Các gian hàng được phân khu rõ hơn; lực lượng chức năng tổ chức bãi đỗ xe, phân luồng giao thông, kiểm tra an toàn thực phẩm, phòng cháy và giữ gìn an ninh trật tự.
Năm 2026, chợ Viềng tại khu vực Phủ Dầy được nâng tầm tổ chức với tên Lễ hội Chợ Viềng xuân – Phủ Dầy. Chương trình có lễ khai mạc, biểu diễn nghệ thuật và các hoạt động giới thiệu văn hóa địa phương. Đây là bước thay đổi đáng chú ý trong cách tổ chức phiên chợ.
Việc mở rộng chương trình có thể tạo điều kiện giới thiệu di sản bài bản hơn. Tuy nhiên, quá trình này cũng cần thận trọng để không làm mất đi tính chất tự nhiên của chợ quê. Những gian hàng nhỏ, sản phẩm nông nghiệp, đồ cũ và cách giao tiếp mộc mạc chính là yếu tố làm nên bản sắc của chợ Viềng.
Một thách thức khác là hàng hóa sản xuất hàng loạt ngày càng xuất hiện nhiều. Nếu thiếu định hướng, sản phẩm làng nghề có thể bị lẫn với đồ công nghiệp hoặc hàng không rõ nguồn gốc. Việc quy hoạch khu bán hàng truyền thống, cung cấp thông tin về làng nghề và khuyến khích nghệ nhân tham gia là hướng cần được quan tâm.
Môi trường cũng là vấn đề đáng chú ý. Lượng lớn khách, hàng ăn và bao bì có thể tạo ra nhiều rác thải trong thời gian ngắn. Giữ gìn vệ sinh không chỉ là trách nhiệm của ban tổ chức mà còn phụ thuộc vào ý thức của người tham dự.
Kinh nghiệm tham dự hội chợ Viềng xuân
Xác định đúng phiên chợ muốn đến
Người đi chợ cần xác định rõ muốn đến chợ Viềng Phủ ở xã Vụ Bản hay chợ Viềng Chùa ở xã Nam Trực. Hai địa điểm không nằm cùng một nơi, dù cùng thuộc vùng Nam Định cũ và họp gần như đồng thời.
Chợ Viềng Phủ phù hợp với người muốn tham quan không gian Phủ Dầy, tìm hiểu tín ngưỡng thờ Mẫu và trải nghiệm một phiên chợ có quy mô lớn. Chợ Viềng Chùa phù hợp với người quan tâm đến đồ cũ, sản phẩm cơ khí, làng nghề và không gian chùa Đại Bi.
Kiểm tra lịch tổ chức từng năm
Ngày truyền thống là đêm mùng 7, rạng sáng mùng 8 tháng Giêng âm lịch. Tuy nhiên, chương trình khai mạc, trưng bày và phân luồng giao thông có thể thay đổi theo từng năm.
Trước khi đi, du khách nên kiểm tra thông báo mới nhất của chính quyền xã Vụ Bản, xã Nam Trực hoặc cơ quan văn hóa tỉnh Ninh Bình. Không nên chỉ dựa vào lịch của những năm trước.
Chuẩn bị cho tình trạng đông người
Thời điểm cao điểm thường rất đông, đặc biệt từ tối mùng 7 đến rạng sáng mùng 8. Người cao tuổi, trẻ nhỏ hoặc người có sức khỏe hạn chế cần cân nhắc thời gian phù hợp.
Nên gửi xe tại bãi được bố trí chính thức, ghi nhớ vị trí và giữ vé cẩn thận. Khi đi theo nhóm, cần thống nhất điểm gặp nếu bị lạc. Tài sản cá nhân, điện thoại và ví tiền nên được bảo quản ở vị trí an toàn.
Hỏi giá trước khi mua
Dù phiên chợ mang ý nghĩa mua bán lấy may, người mua vẫn nên hỏi giá, kiểm tra sản phẩm và thỏa thuận rõ ràng. Với cây giống, cần hỏi tên cây, cách chăm sóc và khả năng phù hợp với điều kiện trồng.
Với đồ cũ hoặc đồ được giới thiệu là cổ vật, không nên chỉ tin vào lời người bán. Người không có chuyên môn nên xem đây là đồ trang trí hoặc vật dụng cũ, tránh trả giá quá cao vì những câu chuyện chưa được kiểm chứng.
Giữ ứng xử phù hợp tại nơi thờ tự
Khi vào phủ hoặc chùa, nên ăn mặc lịch sự, nói chuyện vừa phải và xếp hàng theo hướng dẫn. Không chụp ảnh tại khu vực có biển cấm, không chạm vào tượng thờ hoặc hiện vật.
Lễ vật nên chuẩn bị gọn nhẹ, phù hợp với nội quy. Thành tâm không phụ thuộc vào số lượng lễ vật hay số tiền công đức. Không cần đốt quá nhiều hương, vàng mã hoặc chen lấn để đặt lễ gần ban thờ.
Không tin vào lời mời chào mê tín
Tại những nơi đông khách hành hương có thể xuất hiện dịch vụ xem bói, gọi vong, bán bùa hoặc vật phẩm được quảng cáo có khả năng đổi vận. Những lời khẳng định như “chắc chắn phát tài”, “phải làm lễ ngay” hoặc “không mua sẽ gặp hạn” không phản ánh giá trị lành mạnh của chợ Viềng.
Người tham dự nên coi đây là chuyến tìm hiểu văn hóa và du xuân. Những quyết định quan trọng về sức khỏe, tài chính, công việc hoặc gia đình cần dựa trên thông tin thực tế, không dựa vào lời phán đoán tại lễ hội.
Giá trị văn hóa của hội chợ Viềng xuân
Giá trị lịch sử và ký ức cộng đồng
Chợ Viềng phản ánh sự phát triển lâu dài của hệ thống chợ quê đồng bằng Bắc Bộ. Dù chưa xác định được chính xác thời điểm ra đời, sự tồn tại bền bỉ của phiên chợ cho thấy vai trò quan trọng trong đời sống cư dân.
Các câu ca, truyền thuyết và thói quen đi chợ đầu năm tạo thành một kho ký ức truyền khẩu. Những tư liệu này không hoàn toàn thay thế sử liệu thành văn, nhưng giúp hiểu cách cộng đồng nhìn nhận và trao truyền bản sắc.
Giá trị kinh tế và nghề thủ công
Chợ là nơi tiêu thụ sản phẩm, quảng bá làng nghề và kết nối người sản xuất với khách hàng. Nông cụ, đồ đồng, đồ gỗ, sơn mài, cây cảnh và nhiều mặt hàng thủ công cho thấy khả năng sáng tạo của người thợ địa phương.
Trong bối cảnh sản phẩm công nghiệp phổ biến, chợ Viềng có thể góp phần tạo đầu ra cho nghề truyền thống. Muốn làm được điều đó, cần nhận diện rõ nguồn gốc sản phẩm, giới thiệu đúng làng nghề và hạn chế tình trạng hàng đại trà giả danh đồ thủ công.
Giá trị tín ngưỡng
Chợ Viềng Phủ gắn với không gian thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, còn chợ Viềng Chùa nằm bên chùa Đại Bi. Sự hiện diện của những cơ sở tín ngưỡng, tôn giáo khiến chuyến đi chợ mang thêm chiều sâu tinh thần.
Giá trị tín ngưỡng ở đây không nằm trong lời hứa ban phát tài lộc. Điều đáng chú ý hơn là nhu cầu hướng thiện, tưởng nhớ tiền nhân, tìm sự an tâm và củng cố quan hệ gia đình, cộng đồng trong thời điểm đầu năm.
Giá trị giao lưu xã hội
Chợ Viềng tập hợp người dân từ nhiều địa phương, nghề nghiệp và độ tuổi. Họ đến để mua bán, tham quan, trò chuyện và chia sẻ không khí mùa xuân.
Trong xã hội hiện đại, việc mua hàng có thể thực hiện nhanh chóng qua mạng, nhưng trải nghiệm gặp gỡ trực tiếp vẫn có ý nghĩa riêng. Phiên chợ giúp con người bước ra khỏi không gian cá nhân, hòa vào cộng đồng và cảm nhận nhịp sống chung.
Giá trị giáo dục
Đối với thế hệ trẻ, đi chợ Viềng là dịp quan sát nông cụ, cây giống, sản phẩm thủ công và kiến trúc truyền thống. Những trải nghiệm này giúp lịch sử và văn hóa trở nên cụ thể hơn so với kiến thức chỉ có trong sách.
Gia đình có thể giải thích cho trẻ sự khác nhau giữa truyền thuyết và lịch sử, giữa niềm tin dân gian với dữ kiện khoa học. Đây cũng là cơ hội giáo dục về cách ứng xử tại nơi công cộng, giữ gìn môi trường và tôn trọng cộng đồng thực hành tín ngưỡng.
Bảo tồn chợ Viềng trong đời sống hiện đại
Bảo tồn chợ Viềng không có nghĩa giữ nguyên mọi hình thức của quá khứ. Phiên chợ cần thay đổi để bảo đảm an toàn, vệ sinh, giao thông và đáp ứng nhu cầu của số lượng khách lớn. Vấn đề quan trọng là xác định những giá trị cốt lõi cần được duy trì.
Trước hết, cần dành không gian phù hợp cho sản phẩm nông nghiệp và làng nghề. Cây giống, nông cụ, đồ rèn, đồ đồng, hàng mây tre và sản phẩm thủ công nên được xem là thành phần trung tâm, không phải yếu tố trang trí bên lề.
Thứ hai, thông tin giới thiệu phải chính xác. Truyền thuyết về nguồn gốc chợ có thể được kể lại như ký ức dân gian, nhưng không nên trình bày như sự kiện lịch sử đã được chứng minh. Các sản phẩm mới làm theo kiểu cổ cũng không nên quảng cáo là cổ vật.
Thứ ba, cần bảo vệ sự trang nghiêm của Phủ Dầy và chùa Đại Bi. Hoạt động kinh doanh không nên lấn chiếm khu vực thờ tự, gây tiếng ồn quá mức hoặc làm cản trở người hành lễ.
Thứ tư, cộng đồng địa phương phải giữ vai trò chủ thể. Người dân, nghệ nhân, người làm nghề, thủ nhang, nhà chùa và chính quyền cần cùng tham gia định hướng. Một phiên chợ chỉ được bảo tồn bền vững khi cộng đồng nhìn thấy giá trị và quyền lợi chính đáng của mình.
Cuối cùng, người tham dự cũng là một phần của quá trình bảo tồn. Mỗi hành động hỏi mua sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, không xả rác, không chen lấn và không cổ súy mê tín đều góp phần giữ gìn hình ảnh của chợ Viềng.
Kết luận
Hội chợ Viềng xuân tại Nam Định là một hiện tượng văn hóa đặc sắc của vùng đồng bằng Bắc Bộ. Hai phiên chợ nổi tiếng nhất – chợ Viềng Phủ ở Vụ Bản và chợ Viềng Chùa ở Nam Trực – cùng họp vào đêm mùng 7, rạng sáng mùng 8 tháng Giêng nhưng mang những sắc thái riêng.
Chợ Viềng Phủ gắn với quần thể Phủ Dầy và tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Chợ Viềng Chùa nằm bên chùa Đại Bi, nổi bật với đồ cũ, đồ đồng, nông cụ và sản phẩm của các làng nghề. Cả hai đều phản ánh đời sống lao động, nhu cầu giao lưu và niềm hy vọng của cư dân trong những ngày đầu năm.
Quan niệm “mua may, bán rủi” nên được nhìn nhận như một biểu tượng văn hóa. Món đồ mua tại chợ không quyết định vận mệnh; điều có ý nghĩa hơn là tâm thế vui vẻ, sự trân trọng lao động và mong muốn bắt đầu năm mới bằng những việc làm tích cực.
Trong quá trình hiện đại hóa và mở rộng quy mô tổ chức, chợ Viềng cần được bảo tồn trên cơ sở tôn trọng cộng đồng, giữ gìn sản phẩm làng nghề, bảo vệ di tích và hạn chế thương mại hóa niềm tin. Khi những giá trị ấy được duy trì, phiên chợ năm một lần không chỉ là điểm du xuân mà còn là nơi ký ức văn hóa tiếp tục sống trong đời sống hôm nay.
