Thánh Mẫu Liễu Hạnh hay Liễu Hạnh công chúa, Bà Chúa Liễu Hạnh, là nhân vật quan trọng nhất trong tín ngưỡng Đạo Mẫu của người Việt.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh, thường được gọi thân thuộc là Bà Chúa Liễu, Chúa Liễu hay Mẫu Liễu, là một trong những hình tượng nữ thần có ảnh hưởng sâu rộng trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Tên tuổi của Mẫu gắn với hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, với những phủ, đền, điện thờ ở nhiều vùng miền; đồng thời hiện diện trong văn chầu, hầu đồng, lễ hội, truyền thuyết và ký ức văn hóa của cộng đồng.
Trong tâm thức dân gian, Mẫu Liễu Hạnh là biểu tượng của người Mẹ linh thiêng: vừa bao dung, che chở, vừa nghiêm khắc, công bằng và giàu cá tính. Hình tượng ấy gợi lên khát vọng được bảo trợ trong cuộc sống và phản ánh sự trân trọng của người Việt đối với phẩm giá, sức mạnh tinh thần và vai trò của người phụ nữ.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là ai?
Thánh Mẫu Liễu Hạnh là vị thánh nữ được tôn kính trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Trong nhiều cộng đồng, Mẫu được xưng là Liễu Hạnh Công chúa, Tiên Chúa Liễu Hạnh, Bà Chúa Liễu, Quốc Mẫu hoặc Mẫu nghi thiên hạ.
Cách gọi “Bà Chúa Liễu Hạnh” nhấn mạnh vị thế đặc biệt của Mẫu trong đời sống tín ngưỡng. “Bà Chúa Liễu” là tên gọi dân gian phổ biến, còn “Thánh Mẫu Liễu Hạnh” thể hiện sự tôn kính đối với nhân vật được coi là bậc Mẹ thiêng trong hệ thống điện thần thờ Mẫu.
Trong danh sách “Tứ bất tử” quen thuộc của tín ngưỡng dân gian Việt Nam, Mẫu Liễu Hạnh thường được đặt cùng Tản Viên Sơn Thánh, Phù Đổng Thiên Vương và Chử Đồng Tử. Đây là cách cộng đồng dân gian tôn vinh bốn hình tượng tiêu biểu cho sức mạnh thiên nhiên, tinh thần bảo vệ đất nước, khát vọng về đời sống sung túc và niềm tin vào sự che chở của các đấng linh thiêng.
Việc Mẫu Liễu Hạnh được xếp vào Tứ bất tử không nên hiểu là một danh hiệu hành chính hay một hệ thống giáo lý có quy định thống nhất. Đây là cách gọi có ý nghĩa biểu tượng, phản ánh vị trí nổi bật của Mẫu trong tâm thức dân gian.
Không có một hồ sơ lịch sử duy nhất đủ để dựng lại cuộc đời Thánh Mẫu Liễu Hạnh như với một nhân vật lịch sử thông thường. Hình tượng của Mẫu được hình thành và phát triển qua thần tích, truyền thuyết, truyện ký, văn chầu, nghi lễ, sắc phong, kiến trúc thờ tự và ký ức của cộng đồng. Vì thế, giá trị của Mẫu nằm ở câu hỏi “có thật hay không” và việc hình tượng ấy đã được cộng đồng gìn giữ, diễn giải và trao truyền như thế nào.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Tín ngưỡng thờ Mẫu là một dòng tín ngưỡng dân gian quan trọng của người Việt, tôn vinh các vị Mẫu, nữ thần và những hình tượng gắn với sự sinh thành, nuôi dưỡng, che chở và bảo vệ đời sống.
Trong quá trình phát triển của tín ngưỡng thờ Mẫu, Mẫu Liễu Hạnh trở thành một nhân vật có vị trí đặc biệt. Từ khoảng thế kỷ XVI, hình tượng Mẫu ngày càng được biết đến rộng rãi và gắn chặt hơn với sự phát triển của hệ thống thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.
Tam phủ thường được hiểu là ba miền không gian thiêng gồm Thiên phủ, Nhạc phủ và Thoải phủ. Tứ phủ mở rộng thêm Địa phủ. Mỗi phủ gắn với một không gian biểu tượng như trời, núi rừng, sông nước và đất đai.
Trong nhiều điện thờ, các Thánh Mẫu được bài trí theo hệ thống Tam tòa hoặc Tứ phủ. Tuy nhiên, cách sắp đặt tượng thờ, tên gọi các ban thờ và vị trí của Mẫu Liễu Hạnh không hoàn toàn giống nhau ở mọi nơi.
Có điện thờ đặt Mẫu Liễu Hạnh ở vị trí Mẫu thủ điện, tức vị thánh được thờ chính tại di tích. Có nơi Mẫu được gắn gần với hình tượng Mẫu Thượng Thiên. Có nơi lại phân biệt rõ Mẫu Liễu Hạnh với Tam tòa Thánh Mẫu. Sự khác biệt này phản ánh quá trình giao thoa giữa tín ngưỡng địa phương, truyền thống Tam phủ, Tứ phủ và cách thực hành của từng cộng đồng.
Vì vậy, không nên áp dụng một sơ đồ duy nhất cho toàn bộ điện thờ Mẫu. Tín ngưỡng thờ Mẫu không có giáo hội tập trung, không có một bộ giáo lý bắt buộc thống nhất và cũng không có một cách bài trí duy nhất cho mọi phủ, đền, điện.
Vì sao Mẫu Liễu Hạnh có vị trí đặc biệt?
Hình tượng Mẫu Liễu Hạnh có sức sống lâu bền vì hội tụ nhiều giá trị văn hóa. Mẫu vừa mang dấu ấn của thần thoại, vừa gần gũi với cuộc sống đời thường. Mẫu là tiên nữ trong truyền thuyết, nhưng cũng là người phụ nữ có cảm xúc, có gia đình, có tình nghĩa và có phản ứng rõ ràng trước điều thiện, điều ác.
Trong đời sống tín ngưỡng, Mẫu được nhiều người nhìn nhận như biểu tượng của sự che chở. Tuy nhiên, sự che chở ấy không chỉ là cầu mong lợi ích vật chất. Nó còn gắn với mong muốn về gia đạo yên ổn, sức khỏe, sự bình an, lòng biết ơn tổ tiên, sự hòa thuận trong cộng đồng và niềm tin vào điều thiện.
Hình tượng Mẫu cũng chứa đựng yếu tố công bằng. Trong nhiều truyện kể, Mẫu trừng phạt kẻ tham lam, ngạo mạn hoặc sống bất nghĩa; đồng thời nâng đỡ người hiền lành, chính trực. Điều này cho thấy tín ngưỡng thờ Mẫu xoay quanh việc cầu xin và lưu giữ quan niệm dân gian về đạo lý và cách sống.
Bên cạnh đó, Mẫu Liễu Hạnh là một biểu tượng văn hóa giàu sức gợi về người phụ nữ. Mẫu được hình dung qua sự dịu dàng, sinh thành và bao dung và qua bản lĩnh, tự trọng và khả năng tự quyết định đời sống của mình.
Dù vậy, không nên dùng riêng hình tượng Mẫu Liễu Hạnh để kết luận rằng xã hội Việt Nam trong mọi thời kỳ đều mang tính mẫu hệ hoặc đề cao phụ nữ theo cùng một cách. Hình tượng Mẫu phản ánh một lớp giá trị tinh thần quan trọng, nhưng lịch sử xã hội và quan hệ giới cần được nghiên cứu bằng nhiều nguồn tư liệu khác nhau.
Thánh Mẫu Liễu Hạnh được thờ ở đâu?
Mẫu Liễu Hạnh được thờ tại nhiều phủ, đền, điện Mẫu ở miền Bắc, Bắc Trung Bộ và nhiều địa phương khác trên cả nước. Trong đó, ba địa điểm có ý nghĩa nổi bật nhất là khu Phủ Dầy ở Ninh Bình, Phủ Tây Hồ ở Hà Nội và đền Sòng Sơn ở Thanh Hóa.
Phủ Dầy ở xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình
Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy là không gian thờ tự gắn bó sâu sắc nhất với Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Địa điểm này hiện thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình; trước khi sắp xếp đơn vị hành chính, khu vực này thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Phủ Dầy không phải chỉ là một công trình đơn lẻ. Đây là quần thể gồm nhiều đền, phủ, chùa, lăng và miếu. Ba điểm chính trong di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy là Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh.
| Địa điểm | Địa chỉ hiện nay | Ý nghĩa gắn với Thánh Mẫu Liễu Hạnh |
|---|---|---|
| Phủ Tiên Hương | Xóm 1, thôn Tiên Hương, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình | Còn gọi là Phủ Chính hoặc Phủ Chính Tiên Hương; là nơi thờ chính Thánh Mẫu Liễu Hạnh trong quần thể Phủ Dầy |
| Phủ Vân Cát | Khu vực phía bắc thôn Vân Cát, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình | Gắn với một số dị bản truyền thuyết về cuộc giáng sinh và cuộc đời trần thế của Mẫu |
| Lăng Mẫu Liễu Hạnh | Xóm 3, thôn Tiên Hương, xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình | Là không gian tưởng niệm Mẫu, được cộng đồng gắn với câu chuyện về phần mộ của Mẫu trong truyền thuyết |
Tên gọi chính thức hiện nay là Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Di tích được xếp hạng cấp quốc gia từ năm 1975; năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch điều chỉnh tên gọi chính thức của di tích theo Quyết định số 488/QĐ-BVHTTDL.
Đền Sòng Sơn ở phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa
Đền Sòng Sơn là một địa điểm thờ Mẫu Liễu Hạnh quan trọng ở Thanh Hóa. Đền nằm gần Quốc lộ 1A, thuộc phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa; khu vực này trước đây gắn với địa danh Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn.
Những nơi thờ Mẫu Liễu Hạnh khác
Ngoài ba địa điểm tiêu biểu trên, Mẫu Liễu Hạnh còn được thờ tại nhiều phủ, đền, điện Mẫu ở các tỉnh, thành phố khác. Có nơi Mẫu là vị thần được thờ chính; có nơi Mẫu được thờ trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ cùng các Thánh Mẫu, các hàng Quan, Chầu, Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu.
