Tìm hiểu Cậu Bé Đồi Ngang trong Tứ phủ Thánh Cậu, sự tích dân gian, vai trò nghi lễ và nơi thờ chính tại Ninh Bình hiện nay.
Trong hệ thống nhân vật được thờ phụng của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ, hàng Thánh Cậu thường xuất hiện với hình tượng những thiếu niên nhanh nhẹn, hồn nhiên nhưng có phong thái mạnh mẽ. So với các hàng Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng hay Thánh Cô, tư liệu về nhiều vị Thánh Cậu tương đối ít, tên gọi và thứ tự cũng không hoàn toàn thống nhất giữa các bản đền, dòng truyền thừa và cộng đồng thực hành.
Trong số những vị Thánh Cậu được nhắc đến nhiều, Cậu Bé Đồi Ngang là một danh xưng khá nổi bật. Cậu còn thường được gọi là Cậu Hoàng Quận, Cậu Quận Đồi Ngang hoặc Cậu Bé Quận. Tín ngưỡng thờ Cậu tập trung rõ nhất tại Phủ Đồi Ngang ở Ninh Bình, nơi đồng thời gắn với sự thờ phụng Thánh Mẫu Liễu Hạnh và những truyền thuyết về sự hiện diện của Mẫu trên vùng đất này.
Cậu Bé Đồi Ngang là ai?
Cậu Bé Đồi Ngang là một vị Thánh Cậu được thờ trong không gian tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Hình tượng của Cậu gắn chặt với Phủ Đồi Ngang tại xã Phú Long, tỉnh Ninh Bình. Trong lời kể dân gian, Cậu được hình dung là một thiếu niên thông minh, nhanh nhẹn, có khí phách và thường theo hầu Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Một số cộng đồng thực hành gọi Cậu là Cậu Hoàng Quận hoặc Cậu Bé Quận. Danh xưng “Quận” trong trường hợp này không nên hiểu đơn giản là chức vụ hành chính hay tước phong lịch sử đã được xác nhận. Đây chủ yếu là cách gọi mang tính tôn kính trong môi trường tín ngưỡng, thể hiện vị thế đặc biệt của Cậu đối với bản đền và người thờ phụng.
Cậu Bé Đồi Ngang thường được xếp vào hàng Tứ Phủ Thánh Cậu. Tuy vậy, hệ thống Thánh Cậu trong thực hành dân gian không có một danh sách duy nhất được mọi nơi sử dụng giống nhau. Có bản kể đến mười vị, có nơi nhắc mười hai vị, trong khi một số đền phủ chỉ tập trung vào các vị thường xuất hiện trong nghi lễ hoặc có sự tích gắn với địa phương.
Vì thế, việc gọi Cậu Bé Đồi Ngang là một vị trong Tứ Phủ Thánh Cậu phản ánh cách phân loại phổ biến của nhiều cộng đồng thực hành, nhưng không nên hiểu rằng hàng Thánh Cậu có một hệ thống thứ bậc cố định giống như cơ cấu hành chính. Tín ngưỡng dân gian được hình thành qua thời gian dài, chịu ảnh hưởng của từng vùng, từng bản đền và những lớp truyền thuyết khác nhau.
Cậu Bé Đồi Ngang trong hàng Tứ Phủ Thánh Cậu
Vị trí của Cậu Bé Đồi Ngang
Cậu Bé Đồi Ngang là một trong số ít vị Thánh Cậu có địa điểm thờ chính được biết đến tương đối rõ. Sự hiện diện của Phủ Đồi Ngang khiến danh tiếng của Cậu vượt ra ngoài phạm vi một ban thờ phụ trong điện Tứ phủ.
Trong nhiều danh sách dân gian, Cậu được đặt bên cạnh Cậu Hoàng Cả, Cậu Hoàng Đôi, Cậu Hoàng Bơ, Cậu Hoàng Tư, Cậu Bé Đồi Non và các vị Cậu Bé Bản Đền. Tuy vậy, tên gọi và số lượng Thánh Cậu không hoàn toàn thống nhất. Một số nơi không tách Cậu Bé Đồi Ngang thành một vị trong hệ thống thứ bậc, mà xem Cậu là Cậu Bé bản đền có danh tiếng đặc biệt.
Sự khác biệt này không nhất thiết là mâu thuẫn. Một nhân vật tín ngưỡng có thể vừa mang tính địa phương, vừa được cộng đồng rộng lớn hơn tiếp nhận vào điện thần chung. Cậu Bé Đồi Ngang có thể được hiểu là vị Cậu gắn với bản đền Đồi Ngang, đồng thời là một danh xưng quen thuộc trong hàng Tứ Phủ Thánh Cậu.
Cậu Bé Đồi Ngang và Cậu Bé Đồi Non có phải một vị?
Cậu Bé Đồi Ngang và Cậu Bé Đồi Non đôi khi bị nhầm lẫn do tên gọi gần giống nhau. Tuy nhiên, trong nhiều danh sách đang lưu truyền, đây là hai danh xưng riêng biệt. Cậu Bé Đồi Ngang thường được chú thích là Cậu Hoàng Quận và gắn với Phủ Đồi Ngang ở Ninh Bình, còn Cậu Bé Đồi Non ít có tư liệu rõ ràng hơn.
Hiện chưa nên đồng nhất hai vị nếu không có căn cứ từ thần tích hoặc truyền thống của một bản đền cụ thể. Việc một số nội dung trên mạng dùng lẫn “Đồi Ngang” và “Đồi Non” có thể bắt nguồn từ sai sót sao chép, nhưng cũng có thể phản ánh những dòng truyền thừa khác nhau.
Khi trình bày, nên giữ Cậu Bé Đồi Ngang và Cậu Bé Đồi Non thành hai mục riêng. Với Cậu Bé Đồi Non, cần ghi rõ rằng tư liệu về thần tích, nơi thờ và vai trò hiện còn hạn chế, tránh lấy toàn bộ sự tích của Cậu Bé Đồi Ngang để gán cho vị này.
Phủ Đồi Ngang – nơi thờ chính Cậu Bé Đồi Ngang
Địa chỉ Phủ Đồi Ngang hiện nay
Phủ Đồi Ngang, còn được gọi là Đền Đồi Ngang hoặc Đền Cậu Bé Đồi Ngang, hiện nằm tại thôn 3, xã Phú Long, tỉnh Ninh Bình. Theo địa giới trước khi tổ chức mô hình chính quyền địa phương hai cấp, khu vực này thuộc xã Phú Long, huyện Nho Quan, tỉnh Ninh Bình.
Khi tìm đường hoặc tra cứu thông tin, nên ưu tiên địa danh hành chính hiện hành là xã Phú Long, tỉnh Ninh Bình. Tên huyện Nho Quan có thể được ghi chú như địa chỉ cũ để người đọc nhận diện những tài liệu đã xuất bản trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính.
Phủ nằm trong không gian có cảnh quan đồi núi, tương đối phù hợp với đặc trưng tín ngưỡng thờ Mẫu và Sơn Trang ở khu vực Ninh Bình. Đây là một điểm hành hương quen thuộc của một bộ phận người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu.
Phủ Đồi Ngang thờ ai?
Phủ Đồi Ngang thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh và Cậu Bé Đồi Ngang. Việc thờ Mẫu và thờ Cậu trong cùng một không gian phản ánh mối quan hệ giữa hai nhân vật trong truyền thuyết địa phương.
Tại đây, Mẫu Liễu Hạnh giữ vị trí trung tâm trong hệ thống thờ tự. Cậu Bé Đồi Ngang có cung hoặc ban thờ riêng, thể hiện vai trò nổi bật của Cậu đối với bản đền. Ngoài ra, cách bài trí còn có thể bao gồm các ban thuộc hệ thống Công Đồng Tứ phủ và không gian Sơn Trang.
Phủ không nên chỉ được gọi đơn giản là “đền thờ riêng Cậu Bé” bởi nơi đây đồng thời là một cơ sở thờ Mẫu Liễu Hạnh. Tên gọi Đền Cậu Bé Đồi Ngang phổ biến trong dân gian vì Cậu là nhân vật tạo nên nét riêng của địa điểm, nhưng tên Phủ Đồi Ngang phản ánh đầy đủ hơn tính chất thờ Mẫu của di tích.
Lịch sử và tình trạng xếp hạng
Theo thông tin do địa phương công bố, Phủ Đồi Ngang có lịch sử hình thành từ lâu và từng được tu sửa, xây dựng lại qua nhiều giai đoạn. Công trình hiện nay là kết quả của quá trình phục dựng, tu bổ và đóng góp của cộng đồng, không còn hoàn toàn giữ nguyên diện mạo của thời kỳ ban đầu.
Năm 2007, Phủ Đồi Ngang được tỉnh Ninh Bình xếp hạng là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh. Đây là căn cứ để xác định tình trạng pháp lý của di tích. Không nên tự ý gọi Phủ Đồi Ngang là di tích quốc gia khi chưa có quyết định của cơ quan có thẩm quyền ở cấp tương ứng.
Giá trị của Phủ nằm ở kiến trúc và các thực hành tín ngưỡng, lễ tiết, lời kể, văn chầu và ký ức của cộng đồng. Việc bảo tồn vì thế cần quan tâm đồng thời đến công trình vật thể và những yếu tố văn hóa phi vật thể gắn với di tích.
Sự tích Cậu Bé Đồi Ngang
Truyền thuyết về Thanh Cổn
Theo một dị bản được lưu truyền tại Thanh Hóa và trong cộng đồng thờ Mẫu, ở lần giáng sinh thứ ba, Thánh Mẫu Liễu Hạnh hóa thân thành một người con gái tên Hoàng Thị Trinh tại vùng Tây Mỗ. Bà kết duyên với Mai Thanh Lâm, còn được gọi là Mai Sinh, rồi sinh một người con trai tên Thanh Cổn.
Mối liên hệ với lần giáng sinh thứ ba của Mẫu Liễu Hạnh
Trong truyền thuyết thờ Mẫu, Mẫu Liễu Hạnh có nhiều lần giáng sinh hoặc hiển hiện ở trần gian. Những lần giáng sinh này được kể khác nhau tùy theo thần tích, địa phương và hệ thống đền phủ.
Những dị bản khác nhau
Có dị bản xem Cậu là con của Mẫu Liễu Hạnh trong lần giáng sinh thứ ba. Một số lời kể lại nhấn mạnh Cậu là người theo hầu Mẫu, được Mẫu yêu quý và giao việc trong cửa Thánh.
