Cậu Bé Cửa Đông là vị thánh trẻ gắn với vùng biển Đông Bắc, được thờ tại Đền Trấn Hải và có nhiều cách lý giải thân thế.
Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian miền Bắc, Cậu Bé Cửa Đông thường được nhắc đến như một vị thánh trẻ gắn với vùng cửa biển Đông Bắc, đặc biệt là không gian Vân Đồn – Quan Lạn – Cửa Suốt – Cửa Ông của tỉnh Quảng Ninh. Trong một số bản văn và thực hành thờ Đức Thánh Trần đương đại, Cậu được xếp vào hàng Vương tôn hoặc Thánh Cậu thuộc Công đồng Trần Triều, mang hình tượng một thiếu niên có tinh thần thượng võ, theo quân nhà Trần giữ biển, bảo vệ dân cư và bờ cõi.
Tuy nhiên, thân thế của Cậu Bé Cửa Đông không được ghi nhận thống nhất. Có truyền thuyết xem Cậu là một thiếu niên vô danh đã hy sinh trong cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông; có cách giải thích cho rằng Cậu là người hầu cận hoặc tướng trẻ dưới quyền Đức Ông Đệ Tam Trần Quốc Tảng; một dòng truyền tụng khác lại đồng nhất Cậu với Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản. Hồ sơ di tích hiện nay của địa phương xác định Đền Trấn Hải, còn gọi là Đền Cậu, phụng thờ Trần Quốc Toản, nhưng điều đó không có nghĩa mọi cộng đồng thực hành tín ngưỡng đều cùng sử dụng một cách lý giải.
Cậu Bé Cửa Đông là ai?
Cậu Bé Cửa Đông có thể được hiểu khái quát là một vị thần linh mang hình tượng thiếu niên, được nhân dân vùng biển Đông Bắc tưởng niệm như người đã góp sức giữ cửa biển, theo quân đánh giặc và che chở cho cuộc sống của cư dân ven biển. Danh xưng của Cậu kết hợp hai yếu tố: “Cậu Bé” chỉ một vị thánh nam trẻ tuổi và “Cửa Đông” biểu thị không gian trấn giữ ở phía đông, nơi hướng ra biển.
Trong một số điện thờ và bản văn đương đại, Cậu được tôn xưng bằng những danh hiệu mang màu sắc Trần Triều như “Vương tôn”, “chủ bộ tướng” hoặc vị Thánh Cậu trấn giữ cửa biển. Những danh hiệu này thể hiện sự tôn kính của cộng đồng và quá trình đưa hình tượng Cậu vào hệ thống thờ Đức Thánh Trần. Chúng không nhất thiết là tước hiệu lịch sử được triều đình phong cho một nhân vật có danh tính rõ ràng.
Điểm tương đối thống nhất giữa các cách kể là hình ảnh Cậu gắn với tuổi trẻ, lòng quả cảm, tinh thần tận trung và không gian biển đảo Quảng Ninh. Những lớp nghĩa ấy khiến Cậu trở thành biểu tượng của người thiếu niên sẵn sàng gánh vác việc lớn, của ý thức bảo vệ quê hương và của khát vọng bình yên giữa một vùng biển từng giữ vị trí quan trọng trong lịch sử đất nước.
Khác với nhiều vị thánh có thần tích, sắc phong hoặc gia phả thờ tự tương đối đầy đủ, tư liệu về Cậu Bé Cửa Đông chủ yếu tồn tại qua truyền thuyết địa phương, bản văn chầu, ký ức của người trông coi đền và lời kể trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Bởi vậy, không nên khẳng định chắc chắn Cậu là một nhân vật lịch sử cụ thể khi chưa chỉ rõ đang nói theo dòng truyền tụng nào.
Vì sao thân thế Cậu Bé Cửa Đông có nhiều dị bản?
Sự khác biệt trong các câu chuyện về Cậu Bé Cửa Đông xuất phát từ đặc điểm của tín ngưỡng dân gian. Những truyền thuyết được lưu truyền bằng lời nói thường biến đổi theo thời gian, địa phương và nhu cầu tưởng niệm của cộng đồng. Khi một câu chuyện đi từ làng chài sang đền phủ, từ nghi lễ địa phương sang bản văn chầu hoặc diễn xướng sân khấu, nội dung có thể được bổ sung, rút gọn hoặc kết hợp với những nhân vật lịch sử nổi tiếng.
Đối với Cậu Bé Cửa Đông, hiện chưa thấy một hệ thống thần tích cổ thống nhất có thể giải quyết hoàn toàn câu hỏi Cậu là ai. Các nguồn tư liệu khác nhau đang phản ánh ít nhất ba lớp ký ức.
Lớp thứ nhất là ký ức dân gian về một thiếu niên có công trong chiến trận nhưng không rõ họ tên. Người dân chỉ nhớ hình tượng một người trẻ tuổi đã cùng các tướng sĩ bảo vệ cửa biển, sau khi mất được lập bát hương thờ và gọi theo nơi trấn giữ.
Lớp thứ hai là quá trình đưa Cậu vào Công đồng Trần Triều. Khi tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần giao thoa với thực hành thờ Mẫu Tam phủ, các vị thánh địa phương có thể được sắp xếp vào những hàng bậc quen thuộc như Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô hoặc Cậu. Từ đó, Cậu Bé Cửa Đông được gọi là Vương tôn hay Thánh Cậu nhà Trần.
Lớp thứ ba là xu hướng lịch sử hóa nhân vật, tức tìm một danh tướng hoặc tông thất nhà Trần có đặc điểm phù hợp để giải thích thân thế Cậu. Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản là nhân vật được nhắc đến nhiều nhất bởi ông nổi tiếng là một thiếu niên yêu nước, có tước hầu, từng tự tập hợp quân lính và tham gia kháng chiến chống Nguyên – Mông.
Mỗi lớp tư liệu có giá trị riêng. Truyền thuyết cho thấy cách cộng đồng tưởng nhớ tiền nhân; bản văn phản ánh đời sống nghi lễ; hồ sơ di tích thể hiện cách xác định đối tượng thờ tại một địa điểm cụ thể; còn sử liệu giúp nhận diện những nhân vật lịch sử có thật. Không nên lấy riêng một lớp tư liệu để phủ nhận hoàn toàn những lớp còn lại.
Những cách lý giải phổ biến về thân thế Cậu Bé Cửa Đông
Cậu là một thiếu niên vô danh giữ cửa biển
Theo một mạch truyền thuyết ở vùng Cửa Suốt và khu vực biển Đông Bắc, trong thời chống quân Nguyên – Mông có một vị tướng trẻ, một người con gái và một thiếu niên thường qua lại bến nước, cùng quân dân bảo vệ vùng biển. Sau khi chiến trận kết thúc, cả ba không trở về. Người dân vì không biết rõ tên tuổi nên lập nơi thờ, gọi bằng những danh xưng dễ nhớ như Quan lớn Chánh Lãnh binh, Cô Bé Cửa Suốt và Cậu Bé Cửa Đông.
Cậu là Vương tôn hoặc người hầu cận Đức Ông Đệ Tam
Một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng Trần Triều cho rằng Cậu Bé Cửa Đông thuộc hàng Vương tôn, có quan hệ với gia đình Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Cậu có thể được kể là cháu trai của Đức Thánh Trần hoặc là một thiếu niên theo hầu Đức Ông Đệ Tam Trần Quốc Tảng, người được thờ chính tại Đền Cửa Ông.
Cậu Bé Cửa Đông được đồng nhất với Trần Quốc Toản
Cách lý giải nổi bật hiện nay tại Đền Trấn Hải là đồng nhất đối tượng thờ với Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản. Hồ sơ kiểm kê di tích của tỉnh Quảng Ninh ghi rõ Đền Trấn Hải, còn gọi là Đền Cậu, phụng thờ Hoài Văn Hầu Trần Quốc Toản – một tông thất nhà Trần sống dưới thời Trần Nhân Tông.
Cậu Bé Cửa Đông được thờ ở đâu?
Đền Trấn Hải – Đền Cậu tại Vân Đồn
Nơi thờ Cậu được nhắc đến rõ nhất hiện nay là Đền Trấn Hải, thường gọi là Đền Cậu, thuộc khu vực đảo Quan Lạn, đặc khu Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh.
Cậu có được thờ tại Đền Cửa Ông không?
Đền Cửa Ông tại phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh là nơi thờ chính Nhân Huệ Vương Trần Quốc Tảng cùng nhiều nhân vật thuộc triều Trần. Do địa danh và truyền thuyết có mối liên hệ gần gũi, Cậu Bé Cửa Đông đôi khi được kể là Cậu bản đền hoặc người được Đức Ông Đệ Tam giao trấn giữ cửa biển.
