Tìm hiểu Cô Bé Cửa Suốt, truyền tích tại Đền Cặp Tiên, mối liên hệ với Tĩnh Huệ Công Chúa và tín ngưỡng Trần triều Việt Nam.
Cô Bé Cửa Suốt là một nhân vật được tôn thờ tại Đền Cặp Tiên, ngôi đền nằm bên vùng biển Vân Đồn, tỉnh Quảng Ninh. Trong ký ức của cư dân địa phương, Cô gắn với Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, với nhiệm vụ bảo vệ vùng cửa biển Cửa Suốt và với ước nguyện bình an của những người sống bằng nghề đi biển. Hình tượng một vị nữ thần trẻ tuổi đứng nơi đầu sóng vì thế vừa mang dấu ấn của tín ngưỡng Trần triều, vừa thể hiện đặc trưng văn hóa của cộng đồng ven biển Đông Bắc.
Tuy nhiên, khi tìm hiểu về thân thế Cô Bé Cửa Suốt, người đọc thường gặp hai cách giải thích khác nhau. Truyền tích phổ biến tại Đền Cặp Tiên cho rằng Cô là con gái của Trần Quốc Tảng, cháu nội Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Một số bản văn và tài liệu tín ngưỡng lưu truyền ngoài địa phương lại đồng nhất Cô với Tĩnh Huệ Công Chúa, con gái danh tướng Phạm Ngũ Lão và là thứ phi của vua Trần Anh Tông.
Cô Bé Cửa Suốt là ai?
Theo truyền tụng phổ biến tại vùng Cửa Ông – Vân Đồn, Cô Bé Cửa Suốt là một vị tiểu thư thuộc dòng dõi nhà Trần, được cho là con gái của Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng. Cô cùng cha trấn giữ vùng biển Cửa Suốt, góp sức bảo vệ cửa ngõ Đông Bắc và chăm lo cuộc sống của cư dân địa phương.
Sau khi qua đời, hình ảnh vị tiểu thư được nhân dân ghi nhớ, thờ phụng và dần thiêng hóa thành Cô Bé Cửa Suốt. Trong tâm thức dân gian, Cô là người thuộc gia tộc một danh tướng, đồng thời là vị thần bảo hộ miền cửa biển, che chở thuyền bè và chứng giám những lời cầu nguyện về bình an.
Hồ sơ kiểm kê di tích của tỉnh Quảng Ninh hiện ghi rõ Đền Cặp Tiên thờ Cô Bé Cửa Suốt và Quan Chánh, đồng thời phối thờ Thánh Mẫu. Tài liệu này sử dụng tên gọi “Cô Bé Cửa Suốt” nhưng không xác định Cô là Tĩnh Huệ Công Chúa.
Các bài giới thiệu của cơ quan địa phương cũng chủ yếu trình bày Cô theo truyền thuyết là con gái Trần Quốc Tảng. Đây là truyền tích gắn trực tiếp với ngôi đền, không gian Cửa Suốt và đời sống tín ngưỡng của cư dân Vân Đồn.
Cần lưu ý rằng danh xưng “Cô Bé” trong trường hợp này không nhất thiết chỉ tuổi tác theo nghĩa thông thường. Trong tín ngưỡng dân gian, những từ như Cô, Cậu, Chầu, Quan, Ông hay Bà có thể là danh xưng tôn kính, biểu thị vị trí của nhân vật trong một hệ thống thờ phụng hoặc cách người dân trìu mến gọi một vị thần.
Bởi vậy, tên “Cô Bé Cửa Suốt” trước hết có thể được hiểu là vị nữ thần trẻ tuổi gắn với địa danh Cửa Suốt, hơn là một thông tin xác định tuổi đời của nhân vật lịch sử.
Tĩnh Huệ Công Chúa trong ký ức văn hóa Phù Ủng
Tĩnh Huệ Công Chúa được thờ trong quần thể di tích gắn với danh tướng Phạm Ngũ Lão tại Phù Ủng. Không gian này gồm đền thờ Phạm Ngũ Lão và những công trình tưởng niệm các thành viên trong gia đình, người nuôi dưỡng hoặc những nhân vật có quan hệ với ông.
Việc có một đền thờ Tĩnh Huệ riêng cho thấy bà là nhân vật có vị trí độc lập trong ký ức địa phương. Người dân Phù Ủng nhớ bà như con gái một danh tướng và gắn bà với lòng hiếu kính, đời sống cung đình và việc tu tập theo Phật giáo trong những năm cuối đời.
Một số tư liệu được giới thiệu tại địa phương cho rằng sau thời gian ở ngôi thứ phi, Tĩnh Huệ không có con, xin rời cung về tu tại chùa Cảm Ân. Những chi tiết này thuộc tư liệu địa phương và lịch sử di tích, cần tiếp tục được đối chiếu với văn bia, thần tích và sử liệu nhà Trần trước khi dùng để dựng thành một tiểu sử hoàn chỉnh.
Điểm đáng chú ý là không gian thờ Tĩnh Huệ ở Phù Ủng gắn với quê cha, chùa Cảm Ân và truyền thống gia đình Phạm Ngũ Lão. Trong khi đó, Cô Bé Cửa Suốt gắn với biển Vân Đồn, với Trần Quốc Tảng và Đền Cặp Tiên. Sự khác biệt về địa lý và hệ thống truyền tích là lý do quan trọng khiến việc đồng nhất hai nhân vật cần được cân nhắc kỹ.
Tôn trọng tín ngưỡng không có nghĩa phải làm cho mọi dị bản trở nên giống nhau. Ngược lại, ghi nhận đúng sự khác biệt giúp người đọc hiểu rõ cách ký ức dân gian được hình thành và biến đổi.
Cô Bé Cửa Suốt trong tín ngưỡng Trần triều
Từ thờ danh tướng đến thờ các vị vương tôn
Tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần lấy Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn làm trung tâm. Bên cạnh Ngài, nhiều đền còn thờ gia quyến, tướng lĩnh và những người có quan hệ với cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông như Trần Quốc Tảng, Phạm Ngũ Lão, Yết Kiêu, Dã Tượng cùng các vị vương cô, vương tử.
Cách bài trí và tên gọi các vị có thể khác nhau giữa từng đền, từng địa phương và từng dòng truyền thừa. Không có một sơ đồ duy nhất áp dụng cho mọi cơ sở thờ tự.
Cô Bé Cửa Suốt được một số cộng đồng xếp vào hàng nữ thần hoặc vương tôn thuộc Công đồng Trần triều. Cách nhìn này xuất phát từ truyền tích Cô là con cháu nhà Trần và có công trấn giữ vùng biển.
Ở Đền Cặp Tiên, việc thờ Cô không tách rời địa danh Cửa Suốt. Cô được nhận diện bằng chính nơi chốn mà người dân tin rằng Cô từng hiện diện và bảo hộ. Đây là đặc điểm thường gặp trong tín ngưỡng dân gian: thần linh được gọi theo địa danh, chức năng hoặc nơi hiển tích hơn là theo một tên riêng được ghi trong chính sử.
Sự giao thoa với tín ngưỡng thờ Mẫu
Đền Cặp Tiên hiện thờ Cô Bé và Quan Chánh và phối thờ Thánh Mẫu. Những tư liệu giới thiệu trước đây còn nhắc đến việc thờ Phật, Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu và một số vị thần khác. Điều đó cho thấy ngôi đền mang cấu trúc tín ngưỡng đa lớp, hình thành qua nhiều giai đoạn.
Trong thực hành tín ngưỡng của một số cộng đồng, Cô Bé Cửa Suốt có thể được thỉnh trong nghi lễ hầu bóng. Hình thức diễn xướng đôi khi chịu ảnh hưởng của nghi lễ thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, thể hiện qua trang phục, âm nhạc, động tác múa và cách sử dụng đạo cụ.
Tuy vậy, không nên vì có sự giao thoa này mà khẳng định Cô là một vị có thứ bậc cố định trong toàn bộ hệ thống Tứ phủ. Việc thờ và hầu Cô tùy thuộc từng bản hội, từng đền và từng truyền thống địa phương.
Sự giao thoa giữa Trần triều và Đạo Mẫu phản ánh tính linh hoạt của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Các hệ thống không tồn tại biệt lập mà thường tiếp nhận biểu tượng, nghi thức và ngôn ngữ của nhau trong quá trình phát triển.
Hình tượng Cô trong bản văn và nghi lễ hầu bóng
Trong một số bản văn, Cô Bé Cửa Suốt hiện lên giữa không gian mờ sương, thuyền nước và cửa biển. Các hình ảnh mái chèo, lá cờ, con thuyền hoặc sóng nước thường được dùng để nhắc đến nhiệm vụ trấn giữ miền biển.
