Tìm hiểu Đức Ông Đệ Tam Cửa Suốt – Trần Quốc Tảng, thân thế, công lao, tín ngưỡng thờ phụng và đền Cửa Ông ở Quảng Ninh.
Trong không gian tín ngưỡng ven biển Đông Bắc, danh xưng Đức Ông Đệ Tam Cửa Suốt gắn liền với Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, một tướng lĩnh thuộc hoàng tộc nhà Trần và là người con thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Từ một nhân vật lịch sử từng tham gia sự nghiệp bảo vệ Đại Việt, ông dần được cộng đồng địa phương tôn thờ như vị thần bảo hộ vùng cửa biển, biểu tượng cho tinh thần trấn giữ biên cương và gìn giữ cuộc sống bình yên của cư dân.
Trung tâm thờ phụng nổi tiếng nhất của Đức Ông Đệ Tam là Đền Cửa Ông, còn được gọi là Đông Hải linh từ hoặc đền Đức Ông, hiện thuộc phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh. Tại đây, Trần Quốc Tảng được thờ ở vị trí thần chủ với tôn hiệu Quốc Khảo Hưng Nhượng Đại Vương. Không gian đền còn phối thờ Hưng Đạo Đại Vương, gia thất và nhiều tướng lĩnh nhà Trần, phản ánh sự phát triển của tín ngưỡng tưởng niệm những người có công với đất nước.
Đức Ông Đệ Tam Cửa Suốt là ai?
Đức Ông Đệ Tam Cửa Suốt là danh xưng tôn kính dành cho Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng, người con thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Trong đời sống tín ngưỡng, ông còn được gọi bằng một số tên như Đức Ông Cửa Suốt, Đức Ông Đông Hải, Hưng Nhượng Đại Vương hoặc Đệ Tam Đức Thánh Ông Cửa Suốt.
Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa ghi Trần Quốc Tảng sống trong khoảng năm 1252–1313, là một tướng lĩnh có công trong thời Trần. Tại Đền Cửa Ông, ông được phụng thờ với tư cách thần chủ, bên cạnh hệ thống tượng thờ và di vật liên quan đến gia đình, tướng lĩnh của Hưng Đạo Đại Vương.
Danh xưng “Đức Ông” thể hiện sự tôn kính của cộng đồng dành cho một nam thần hoặc nhân vật lịch sử được thần hóa. “Đệ Tam” thường được giải thích là chỉ vị trí người con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương. Còn “Cửa Suốt” là tên gọi cổ gắn với khu vực cửa biển và tuyến giao thông chiến lược ở miền Đông Bắc, nơi dân gian cho rằng Trần Quốc Tảng từng được giao nhiệm vụ trấn giữ.
Trong hệ thống thờ Trần Triều, Đức Ông Đệ Tam là một nhân vật có vị trí riêng. Ông được nhìn nhận như con của Đức Thánh Trần và có sự tích, đền thờ chính và những nghi thức tưởng niệm gắn với vùng Cửa Suốt – Cửa Ông.
“Đệ Tam” không có nghĩa là vị thần đứng thứ ba trong Tứ Phủ
Một nhầm lẫn tương đối phổ biến là đồng nhất Đức Ông Đệ Tam Cửa Suốt với Quan Lớn Đệ Tam trong tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ. Đây là hai nhân vật thuộc hai hệ thống thờ phụng khác nhau.
Đức Ông Đệ Tam Cửa Suốt được đồng nhất với nhân vật lịch sử Trần Quốc Tảng và thuộc hội đồng thờ Đức Thánh Trần. Trong khi đó, Quan Lớn Đệ Tam là một vị quan trong hàng Ngũ vị Tôn quan của tín ngưỡng thờ Mẫu, thường được gọi là Quan Lớn Đệ Tam Thoải Phủ.
Thân thế của Hưng Nhượng Vương Trần Quốc Tảng
Trần Quốc Tảng sinh ra trong một gia đình có ảnh hưởng đặc biệt lớn đối với lịch sử nhà Trần. Cha ông là Trần Quốc Tuấn, tức Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương, người giữ vai trò chỉ huy quan trọng trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông thế kỷ XIII. Mẹ ông là Thiên Thành công chúa.
Trần Quốc Tảng là người con trai thứ ba của Hưng Đạo Đại Vương. Các anh em của ông đều thuộc hàng tôn thất và nhiều người tham gia hoạt động quân sự, chính trị của triều đình. Bản thân Trần Quốc Tảng được phong tước Hưng Nhượng Vương, vì vậy trong các tư liệu và không gian thờ tự, ông thường được gọi là Hưng Nhượng Vương hoặc Hưng Nhượng Đại Vương.
Con gái của ông trở thành hoàng hậu của vua Trần Anh Tông. Mối quan hệ này cho thấy gia đình Trần Quốc Tảng giữ vị trí gần gũi với hoàng gia và triều đình trong những thập niên cuối thế kỷ XIII, đầu thế kỷ XIV.
Hồ sơ di tích hiện sử dụng niên đại 1252–1313 cho cuộc đời Trần Quốc Tảng. Tuy nhiên, một số thần tích và bài viết dựa trên tư liệu địa phương lại ghi ngày hóa hoặc năm mất khác, chẳng hạn năm 1311. Khi trình bày về ông, nên ưu tiên niên đại được cơ quan quản lý di sản sử dụng, đồng thời nhìn nhận các mốc khác như một phần của truyền thống thần tích chứ chưa phải kết luận lịch sử thống nhất.
Từ nhân vật lịch sử đến Đức Ông Cửa Suốt
Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nhiều nhân vật có công với đất nước hoặc cộng đồng sau khi qua đời được lập đền thờ và tôn làm nhân thần. Việc thờ phụng nhằm cầu mong sự che chở và là cách cộng đồng ghi nhớ công lao, chuyển hóa ký ức lịch sử thành các nghi thức có thể truyền lại qua nhiều thế hệ.
Trần Quốc Tảng là một trường hợp tiêu biểu. Từ hình ảnh tướng lĩnh nhà Trần, ông dần trở thành vị thần bảo hộ của vùng Cửa Suốt. Cư dân làm nghề biển hướng đến ông như biểu tượng của sự vững vàng trước sóng gió; người sống tại vùng biên giới nhìn ông như vị tướng giữ đất; còn khách hành hương tưởng nhớ ông trong mạch đạo lý uống nước nhớ nguồn.
Một số truyền thuyết kể rằng sau khi qua đời, ông vẫn hiển linh để giữ yên dân nước. Có chuyện nói thi hài hoặc dấu tích của ông trôi về khu vực từng đóng quân; có chuyện kể ông báo mộng cho dân lập miếu thờ. Đây là những mô típ quen thuộc trong thần tích về các vị nhân thần Việt Nam, thể hiện niềm tin rằng người có công dù mất đi vẫn tiếp tục bảo vệ cộng đồng.
Những câu chuyện ấy không nên được đọc như biên bản lịch sử về cái chết của Trần Quốc Tảng. Giá trị chính của chúng nằm ở cách cộng đồng bày tỏ lòng biết ơn và lý giải sự linh thiêng của địa điểm thờ tự.
Tôn hiệu Hưng Nhượng Đại Vương và Đông Hải Đại Vương
Trong lịch sử, Trần Quốc Tảng mang tước Hưng Nhượng Vương. Khi được thờ phụng, nhân dân thường tôn xưng ông là Hưng Nhượng Đại Vương. Hồ sơ Đền Cửa Ông sử dụng tôn hiệu đầy đủ Quốc Khảo Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng.
Ở một số bản văn và truyền thống thực hành tín ngưỡng, ông còn được gọi là Đức Đệ Tam Phó Súy Đông Hải Đại Vương. Thành tố “Đông Hải” nhấn mạnh mối liên hệ với vùng biển phía Đông và vai trò trấn giữ cửa biển.
Các tôn hiệu dân gian có thể khác nhau giữa từng đền, bản văn, dòng đồng hoặc cộng đồng thực hành. Không phải mọi tên gọi đều là chức tước lịch sử do triều đình ban trong cùng một thời điểm. Khi giới thiệu, cần phân biệt tước hiệu lịch sử với tôn hiệu được hình thành trong quá trình thờ phụng.
Đức Ông Đệ Tam trong tín ngưỡng Trần Triều
Tín ngưỡng Trần Triều là cách gọi hệ thống thờ Hưng Đạo Đại Vương, gia đình, thân thuộc và các tướng lĩnh liên quan đến ông. Tùy từng địa phương và cơ sở thờ tự, thành phần nhân vật, thứ bậc bài trí và nghi thức có thể không hoàn toàn giống nhau.
Trong hệ thống này, Hưng Đạo Đại Vương giữ vị trí trung tâm. Đức Ông Đệ Tam Trần Quốc Tảng được thờ với tư cách người con và một vị tướng có công. Ở Đền Cửa Ông, vị trí của ông đặc biệt nổi bật vì đây là nơi ông được thờ làm thần chủ.
Tín ngưỡng Trần Triều hình thành từ việc tưởng niệm nhân vật lịch sử nhưng dần tiếp nhận thêm các yếu tố dân gian, nghi lễ chữa bệnh theo niềm tin truyền thống, cầu an và hầu đồng. Những thực hành này phản ánh thế giới quan của một số cộng đồng chứ không phải phương pháp y học hoặc bằng chứng khoa học về khả năng chữa bệnh.
Khi đến đền thờ Đức Ông, điều có giá trị lâu dài nhất vẫn là tưởng nhớ công lao tiền nhân, tìm hiểu lịch sử nhà Trần, giữ thái độ thành kính và hướng đến lối sống có trách nhiệm với gia đình, cộng đồng, đất nước.
Hình tượng Đức Ông trong nghi lễ hầu đồng
Trong thực hành của một số bản hội, Đức Ông Đệ Tam được thỉnh trong các vấn hầu liên quan đến hội đồng Trần Triều. Khi tái hiện hình tượng vị tướng, người thực hành có thể mặc võ phục, múa cờ hoặc kiếm, thực hiện các động tác tượng trưng cho việc điều binh và trấn giữ cửa biển.
Màu sắc trang phục không hoàn toàn thống nhất. Có nơi sử dụng màu đỏ, gắn với hình tượng Đức Thánh Trần và tinh thần võ tướng. Có nơi lại sử dụng màu trắng do liên hệ Đức Ông với vùng cửa biển hoặc ảnh hưởng từ cách phân màu trong Tứ Phủ.
Mong được 1 lần đến nơi này, tuy là hay ra Quảng Ninh nhưng chưa đc đi Cửa Ông bao giờ