Khám phá Đền Cửa Ông ở Quảng Ninh: lịch sử, đối tượng thờ, kiến trúc, lễ hội và giá trị văn hóa vùng Đông Bắc đương đại.
Đền Cửa Ông nằm giữa không gian núi và biển của vùng Đông Bắc, là một trong những nơi thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng nổi tiếng nhất Việt Nam. Từ khu đền trên sườn đồi, người hành hương có thể nhìn ra vịnh Bái Tử Long, những đảo đá, luồng tàu và dải dân cư ven biển. Cảnh quan ấy khiến Đền Cửa Ông là một cơ sở tín ngưỡng và là một dấu mốc văn hóa gắn với lịch sử bảo vệ vùng biên giới, biển đảo của dân tộc.
Trong tâm thức của nhiều thế hệ cư dân Quảng Ninh, Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng được tưởng nhớ như một vị tướng nhà Trần có công chống quân Nguyên – Mông và trấn giữ vùng Đông Bắc. Quanh cuộc đời, sự nghiệp và sự hiển thánh của ông còn có nhiều thần tích, truyền thuyết và ký ức địa phương. Những lớp tư liệu này cần được phân biệt với dữ kiện lịch sử, nhưng đều góp phần hình thành diện mạo tinh thần đặc biệt của ngôi đền.
Ngày nay, Đền Cửa Ông là trung tâm sinh hoạt văn hóa, tín ngưỡng và lễ hội quan trọng của tỉnh Quảng Ninh. Quần thể thờ tự gồm nhiều không gian từ thấp lên cao, phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ anh hùng dân tộc, tín ngưỡng Trần Triều, thờ Mẫu và tục thờ các vị thần gắn với núi, nước, biển cả.
Đền Cửa Ông ở đâu?
Địa chỉ hiện hành của Đền Cửa Ông là khu 9A, phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh. Trước khi Việt Nam tổ chức chính quyền địa phương hai cấp từ năm 2025, địa chỉ thường được ghi là khu 9A, phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh. Vì vậy, tên gọi “Đền Cửa Ông ở Cẩm Phả” vẫn được sử dụng phổ biến để chỉ vị trí địa lý và không gian văn hóa của thành phố Cẩm Phả trước đây.
Phường Cửa Ông hiện nay được hình thành trên cơ sở sắp xếp địa giới của các phường Cửa Ông, Cẩm Phú, Cẩm Thịnh và Cẩm Sơn thuộc thành phố Cẩm Phả trước đây. Khi ghi địa chỉ trong các văn bản mới, có thể viết “phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh” mà không cần thêm cấp thành phố hoặc cấp huyện.
Ngôi đền tọa lạc trên một dãy đồi cao gần 100 m, mặt nhìn về phía vịnh Bái Tử Long. Địa thế này thường được mô tả bằng cụm từ “tựa sơn hướng hải”, nghĩa là phía sau nương vào núi, phía trước mở ra biển. Từ trung tâm khu vực Hạ Long, du khách đi về phía đông bắc theo trục đường ven biển hoặc Quốc lộ 18 là có thể tới khu vực Cửa Ông.
| Thông tin | Nội dung |
|---|---|
| Tên di tích | Di tích lịch sử Đền Cửa Ông |
| Địa chỉ hiện hành | Khu 9A, phường Cửa Ông, tỉnh Quảng Ninh |
| Địa chỉ thường gặp trong tư liệu cũ | Phường Cửa Ông, thành phố Cẩm Phả, tỉnh Quảng Ninh |
| Nhân vật được thờ chính | Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng |
| Không gian chính | Đền Hạ, đền Trung, đền Thượng và các công trình phụ trợ |
| Cấp xếp hạng | Di tích quốc gia đặc biệt |
| Lễ hội truyền thống | Mùng 3–4 tháng 2 và mùng 3–4 tháng 8 âm lịch |
Đền Cửa Ông thờ ai?
Chủ thần của Đền Cửa Ông là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, người con của Quốc công Tiết chế Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Bên cạnh ông, đền còn phối thờ Hưng Đạo Đại Vương, các thành viên trong gia tộc, những tướng lĩnh nhà Trần và nhiều vị thần thuộc các lớp tín ngưỡng dân gian khác nhau.
Điểm đáng chú ý của Đền Cửa Ông là hệ thống thờ tự không tập trung riêng vào một nhân vật. Các điện thờ được bố trí thành nhiều tầng không gian, thể hiện sự kết hợp giữa việc tưởng niệm danh nhân lịch sử với tín ngưỡng thờ Mẫu, thờ nhân thần, Sơn thần và Thủy thần. Đây là hiện tượng khá phổ biến tại các di tích tín ngưỡng lâu đời của người Việt: qua nhiều thế hệ, cộng đồng có thể bổ sung những lớp thờ tự mới nhưng vẫn giữ một vị thần trung tâm.
Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng
Trần Quốc Tảng thường được các tư liệu địa phương ghi là sinh năm 1252 và mất năm 1313. Ông là con của Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, thuộc dòng quý tộc và võ tướng có vai trò quan trọng dưới triều Trần. Ông được phong tước Hưng Nhượng Vương và có tham gia các hoạt động quân sự, chính trị của triều đình.
Theo các tài liệu giới thiệu tại di tích, Trần Quốc Tảng từng cùng quân dân nhà Trần chống quân Nguyên – Mông, góp phần bảo vệ vùng Đông Bắc. Một số tư liệu địa phương còn gắn ông với chiến thắng Vân Đồn và nhiệm vụ trấn giữ khu vực Hải Ninh – An Bang, địa bàn có vị trí quan trọng đối với tuyến giao thông biển và vùng biên viễn Đại Việt.
Hưng Đạo Đại Vương và gia thất nhà Trần
Tại khu đền Thượng, ngoài Trần Quốc Tảng, nhân dân còn phối thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn. Ông là vị tổng chỉ huy có vai trò quan trọng trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông ở thế kỷ XIII và được nhiều cộng đồng người Việt tôn kính dưới danh xưng Đức Thánh Trần.
Đền Cửa Ông cũng được biết đến là nơi có hệ thống tượng thờ tương đối đầy đủ về gia thất, vương tử và các tướng lĩnh liên quan đến Hưng Đạo Đại Vương. Sự hiện diện của nhiều nhân vật nhà Trần tạo nên một không gian tưởng niệm tập thể, trong đó Trần Quốc Tảng là nhân vật trung tâm nhưng không tách rời truyền thống yêu nước và võ công của cả triều đại.
Các vị thần tại đền Hạ và đền Trung
Theo hệ thống thờ tự được giới thiệu tại địa phương, đền Hạ có không gian thờ Mẫu Thượng Thiên, Tam Tòa Thánh Mẫu và Trung Thiên Long Mẫu. Đây là lớp tín ngưỡng thể hiện sự giao thoa giữa tục thờ Mẫu của người Việt với những biểu tượng liên quan đến trời, đất, nguồn nước và sự che chở của các lực lượng tự nhiên.
Đền Trung thờ Khâm Sai Đông Đạo Tiết Chế Hoàng Cần cùng Sơn thần và Thủy thần. Việc thờ Sơn thần, Thủy thần phù hợp với môi trường sinh tồn của cộng đồng cư dân vùng cửa biển, nơi đời sống từ lâu gắn với núi, rừng, biển, luồng lạch và các tuyến giao thương đường thủy.
Lịch sử hình thành Đền Cửa Ông
Từ ký ức về Trần Quốc Tảng đến sự hình thành nơi thờ tự
Theo truyền thuyết lưu truyền tại Cửa Ông, sau khi Trần Quốc Tảng qua đời, ông hiển thánh ở khu vực Vườn Nhãn, gần nơi có ngôi đền ngày nay. Nhân dân địa phương tưởng nhớ công lao của ông, lập miếu thờ và duy trì việc tế lễ. Câu chuyện này là một phần quan trọng trong thần tích của đền, nhưng không nên được xem như biên niên sử có thể kiểm chứng đầy đủ.
Các tư liệu hiện có chưa cho phép xác định chắc chắn một năm xây dựng duy nhất cho toàn bộ Đền Cửa Ông. Vì vậy, cách nói ngôi đền “được xây từ thời Trần” hoặc “có nguyên vẹn hơn 700 năm” cần được hiểu thận trọng. Truyền thống thờ phụng gắn với một nhân vật sống ở thế kỷ XIII–XIV có thể đã hình thành từ sớm, nhưng các kiến trúc nhìn thấy ngày nay là kết quả của nhiều lần xây dựng, tu sửa và mở rộng trong những thời kỳ khác nhau.
Sự phát triển từ một miếu thờ địa phương thành quần thể đền quy mô lớn phản ánh quá trình lan tỏa của tín ngưỡng thờ Trần Quốc Tảng. Khi cộng đồng cư dân, người đi biển, thương nhân và người lao động ở vùng mỏ ngày càng đông, vị trí của ngôi đền trong đời sống xã hội cũng trở nên rõ nét hơn.
Dấu tích sắc phong và sự ghi nhận của các triều đại
Đền Cửa Ông còn lưu giữ sắc phong liên quan đến việc thờ Hưng Nhượng Đại Vương. Các tư liệu tại di tích nhắc tới sắc phong dưới triều Tự Đức và sắc phong năm Khải Định thứ hai, tức năm Đinh Tỵ 1917. Sắc phong là nguồn tư liệu có giá trị trong việc nghiên cứu quá trình triều đình công nhận và chuẩn hóa việc thờ phụng các vị thần tại địa phương.
Tuy nhiên, sắc phong không đồng nghĩa với việc toàn bộ thần tích đều là sự kiện lịch sử. Trong truyền thống quản lý làng xã thời quân chủ, triều đình có thể ban sắc cho các vị thần đã được cộng đồng thờ phụng, qua đó xác nhận danh hiệu và cho phép địa phương tiếp tục phụng thờ. Nội dung sắc phong vì vậy vừa mang giá trị hành chính, vừa phản ánh lịch sử tín ngưỡng.
Những biến đổi trong thời cận đại và hiện đại
Đền Cửa Ông từng chịu tác động của chiến tranh, thời tiết vùng biển và những biến đổi trong đời sống xã hội. Nhiều hạng mục đã được tu sửa, xây dựng lại hoặc mở rộng. Diện mạo hiện nay vừa có những thành phần mang phong cách kiến trúc truyền thống, vừa có công trình mới được bổ sung để đáp ứng nhu cầu hành lễ, tham quan và tổ chức lễ hội.
Lễ hội của đền từng bị gián đoạn trong một thời gian dài vào giữa thế kỷ XX. Năm 1996, lễ hội được tổ chức trở lại theo nguyện vọng của nhân dân và chính quyền địa phương; đến năm 2002, nhiều nghi lễ được phục dựng bài bản hơn. Quá trình phục hồi lễ hội cho thấy di sản không phải một thực thể bất biến mà luôn được cộng đồng lựa chọn, tái tạo và truyền lại trong hoàn cảnh mới.
Kiến trúc Đền Cửa Ông
Bố cục từ thấp lên cao
Quần thể Đền Cửa Ông được tổ chức theo địa hình sườn đồi, gồm ba khu vực chính là đền Hạ, đền Trung và đền Thượng. Các khu đền nằm theo một trục tương đối rõ, nối với nhau bằng sân, bậc đá, đường dốc và những khoảng cây xanh. Bố cục này tạo nên hành trình từ chân đồi lên cao, vừa phục vụ việc hành lễ, vừa mở dần tầm nhìn ra vịnh Bái Tử Long.
Không gian phía dưới tương đối rộng, thích hợp cho việc tập trung người trong các dịp lễ hội. Càng lên cao, kiến trúc càng gắn chặt với sườn núi và cây cổ thụ. Đền Thượng ở vị trí cao, là trung tâm của hệ thống thờ Hưng Nhượng Đại Vương và các nhân vật nhà Trần.
Đền Trung
Đền Trung nằm giữa đền Hạ và đền Thượng. Tại đây thờ Hoàng Cần, Sơn thần và Thủy thần. Vị trí trung gian của đền tạo nên điểm chuyển tiếp giữa không gian thờ Mẫu phía dưới và không gian tưởng niệm Trần Quốc Tảng, gia thất nhà Trần phía trên.
Các hình tượng Sơn thần, Thủy thần có quan hệ mật thiết với môi trường Cửa Ông. Núi đem lại điểm tựa và nguồn sinh kế, trong khi biển vừa nuôi sống cộng đồng vừa chứa đựng nhiều rủi ro. Tục thờ thần núi và thần nước phản ánh mong muốn sống hài hòa với thiên nhiên của cư dân vùng ven biển.
Đền Thượng
Đền Thượng là khu vực thờ tự quan trọng nhất, tọa lạc ở phần cao của quần thể. Thần điện chính thờ Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng; bên cạnh đó là các ban thờ Hưng Đạo Đại Vương cùng gia thất và tướng lĩnh nhà Trần.
Kiến trúc đền Thượng có hệ thống tiền đường, trung đường, hậu cung và các công trình liên kết. Những mảng chạm, hoành phi, câu đối, cửa võng và đồ thờ tạo nên không gian trang nghiêm. Các đề tài trang trí thường gặp gồm rồng, lân, rùa, phượng, mây, hoa lá và các biểu tượng cát tường trong mỹ thuật truyền thống.
Lăng mộ và tượng đài Trần Quốc Tảng
Trong quần thể có khu lăng mộ được cộng đồng gắn với Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng. Theo tín ngưỡng địa phương, đây là nơi tưởng niệm sự hóa của Đức Ông. Công trình lăng được xây dựng theo dạng phương đình, đặt trong không gian có cây xanh, tạo cảm giác tĩnh lặng.
Ở vị trí cao của khu di tích còn có tượng đài Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng. Tượng cao khoảng 10 m, nặng khoảng 40 tấn, là công trình tưởng niệm được xây dựng trong thời hiện đại. Hình tượng vị tướng đứng nhìn ra biển nhấn mạnh ý nghĩa bảo vệ vùng biên cương, biển đảo.
Đền Cửa Ông và Đền Cặp Tiên có phải một nơi?
Đền Cửa Ông và Đền Cặp Tiên là hai điểm di tích khác nhau nhưng cùng thuộc hồ sơ Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt Đền Cửa Ông.
Lễ hội Đền Cửa Ông
Thời gian lễ hội truyền thống
Lễ hội Đền Cửa Ông được tổ chức vào hai dịp chính trong năm:
- Lễ hội mùa xuân vào ngày mùng 3 và mùng 4 tháng 2 âm lịch.
- Lễ hội mùa thu vào ngày mùng 3 và mùng 4 tháng 8 âm lịch.
Hai kỳ lễ hội đều hướng đến việc tưởng niệm Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, Hưng Đạo Đại Vương và các tướng lĩnh nhà Trần có công chống ngoại xâm, bảo vệ vùng Đông Bắc.
Ngày truyền thống cần được phân biệt với lịch tổ chức cụ thể của từng năm. Tùy quy mô, chương trình lễ hội có thể bắt đầu trước ngày chính hội hoặc kéo dài thêm một số ngày. Lịch rước, đua thuyền, tế lễ và biểu diễn văn hóa chỉ nên công bố sau khi có thông báo của địa phương hoặc Ban Quản lý di tích.
Năm 2026, lễ hội mùa xuân được tổ chức từ ngày 19 đến 22/3, tương ứng ngày mùng 1 đến mùng 4 tháng 2 năm Bính Ngọ; các hoạt động chính tập trung vào ngày 21 và 22/3. Đây là lịch riêng của năm 2026, không phải mốc dương lịch cố định hằng năm.
Phần lễ
Phần lễ thường có các nghi thức trình xin mở hội, gióng trống, chiêng, dâng hương, tế Hưng Nhượng Đại Vương và tưởng niệm các nhân thần được thờ tại di tích. Trong những năm tổ chức quy mô lớn, lễ rước có thể được phục dựng với đoàn nghi trượng, kiệu, cờ hội, đội tế và lực lượng đại diện cho cộng đồng địa phương.
Một số chương trình có nghi lễ rước nước hoặc hoạt động trên biển. Nước trong nghi lễ mang ý nghĩa thanh khiết, nguồn sống và mối liên hệ giữa cộng đồng với vịnh Bái Tử Long. Tuy nhiên, thành phần nghi lễ có thể thay đổi theo từng kỳ hội, không nên mặc định rằng năm nào cũng tổ chức đầy đủ cùng một quy mô.
Phần hội
Phần hội thường có các hoạt động văn hóa, văn nghệ, trò chơi dân gian và thi đấu thể thao. Đua thuyền là một hoạt động phù hợp với bản sắc vùng biển Cửa Ông, thể hiện tinh thần đoàn kết, sức mạnh tập thể và kinh nghiệm sống cùng sông nước.
Tùy từng năm, chương trình có thể bổ sung trưng bày, biểu diễn nghệ thuật, thi đấu dân gian, giao lưu các đội tế và hoạt động quảng bá văn hóa địa phương. Việc đưa thêm hoạt động mới cần bảo đảm không làm lu mờ nhân vật được tưởng niệm hoặc biến không gian di tích thành nơi vui chơi, thương mại đơn thuần.
Giá trị di sản văn hóa phi vật thể
Tháng 11/2016, Lễ hội Đền Cửa Ông được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia. Việc ghi danh nhằm khẳng định giá trị của hệ thống nghi lễ, tri thức dân gian, diễn xướng, tập quán cộng đồng và ký ức lịch sử gắn với lễ hội.
Di sản phi vật thể không chỉ là một chương trình biểu diễn trong ngày khai hội. Giá trị của lễ hội còn nằm ở quá trình chuẩn bị, truyền dạy nghi thức, làm đồ tế, luyện đội rước, chăm sóc đền, kể lại thần tích và sự tham gia tự nguyện của cộng đồng.
Giá trị của Đền Cửa Ông đối với Quảng Ninh
Đền Cửa Ông góp phần làm phong phú bản sắc văn hóa của vùng mỏ Quảng Ninh. Bên cạnh lịch sử khai thác than, đô thị công nghiệp và hoạt động cảng biển, địa phương còn có một đời sống tín ngưỡng sâu sắc, được hình thành từ ký ức về biên cương, biển đảo và những người bảo vệ đất nước.
Ngôi đền cũng kết nối Cửa Ông với mạng lưới di tích thờ nhà Trần ở Hải Dương, Hải Phòng, Nam Định, Thái Bình và nhiều địa phương khác. Mỗi nơi có thần tích, nghi lễ và hệ thống thờ tự riêng, nhưng đều góp phần duy trì ký ức về triều Trần và các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông.
Đối với du lịch Quảng Ninh, Đền Cửa Ông có thể kết nối với vịnh Bái Tử Long, Vân Đồn và các điểm văn hóa, lịch sử khác. Tuy nhiên, du lịch chỉ thực sự bền vững khi tôn trọng không gian tín ngưỡng, không thương mại hóa quá mức và dành lợi ích thích đáng cho cộng đồng địa phương.
Giá trị lớn nhất của đền không nằm ở lời đồn về sự linh ứng mà ở khả năng gắn kết lịch sử với hiện tại. Qua việc tưởng nhớ Trần Quốc Tảng và các tướng lĩnh nhà Trần, cộng đồng nhắc lại tinh thần bảo vệ đất nước, trách nhiệm với vùng biển và đạo lý biết ơn người đi trước.
Đền Cửa Ông ở Quảng Ninh là một quần thể di tích đặc biệt, nơi lịch sử nhà Trần, tín ngưỡng thờ nhân thần, thờ Mẫu và văn hóa biển Đông Bắc cùng hội tụ. Chủ thần của đền là Hưng Nhượng Đại Vương Trần Quốc Tảng, vị tướng được cộng đồng tưởng nhớ vì công lao chống ngoại xâm và bảo vệ vùng biên cương.
Từ đền Hạ, đền Trung đến đền Thượng, mỗi không gian thờ tự phản ánh một lớp ký ức và niềm tin khác nhau. Hệ thống tượng thờ, sắc phong, nghi lễ, lễ hội cùng cảnh quan hướng ra vịnh Bái Tử Long tạo nên giá trị riêng của di tích.
Tìm hiểu Đền Cửa Ông cần có thái độ tôn trọng nhưng tỉnh táo: trân trọng thần tích mà không biến truyền thuyết thành lịch sử; ghi nhận niềm tin dân gian nhưng không cổ súy mê tín; phát triển du lịch nhưng không làm tổn hại cảnh quan và sự trang nghiêm.
Khi được bảo tồn đúng cách, Đền Cửa Ông không đơn thuần là nơi người dân đến dâng hương. Đây còn là không gian giáo dục lịch sử, nuôi dưỡng lòng biết ơn và nhắc nhở các thế hệ hôm nay về trách nhiệm gìn giữ văn hóa, chủ quyền và môi trường vùng biển Đông Bắc của Tổ quốc.
