Tìm hiểu tín ngưỡng thờ mẫu và tam – tứ phủ giống và khác nhau ở điểm nào qua khái niệm, bối cảnh, ý nghĩa, cách thực hành và những lưu ý.
“Tín ngưỡng thờ Mẫu”, “Tam Phủ” và “Tứ Phủ” thường được dùng gần nhau nên nhiều người tưởng đó là ba cách gọi hoàn toàn đồng nghĩa. Thực tế, thờ Mẫu là phạm vi rộng hơn của các thực hành tôn kính những nữ thần, Mẫu thần và hình tượng người Mẹ trong đời sống tín ngưỡng Việt Nam; còn Tam Phủ và Tứ Phủ chỉ những hệ thống thần điện, không gian vũ trụ và nghi lễ phát triển đặc biệt rõ trong tín ngưỡng của người Việt ở Bắc Bộ và nhiều vùng khác. Giữa chúng có phần giao rất lớn nhưng không nên đồng nhất tuyệt đối.
Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Tên di sản chính thức nhấn mạnh “Tam phủ”, không phải tuyên bố mọi hình thức thờ Mẫu ở Việt Nam đều là một di sản UNESCO duy nhất. Hồ sơ mô tả ba miền gắn với trời, nước và núi rừng, cùng các thực hành thờ cúng hằng ngày, lễ nghi, lên đồng và lễ hội. Trong đời sống hiện nay, hệ thống Tứ Phủ với Địa Phủ cũng rất quen thuộc.
Thờ Mẫu là một khái niệm rộng
Người Việt có truyền thống tôn kính nhiều nữ thần gắn với tự nhiên, cộng đồng, lịch sử và sinh sản. Có những Mẫu được thờ trong hệ Tam – Tứ Phủ, nhưng cũng có nữ thần địa phương, bà tổ nghề hoặc nhân vật được thiêng hóa không nằm trọn trong hệ thống đó.
Vì vậy, gặp một ngôi miếu thờ “Bà” không thể tự động gọi là điện Tứ Phủ. Muốn phân loại cần xem thần tích, bài vị, đối tượng thờ, nghi lễ và cách cộng đồng tự gọi.
Tam Phủ là gì?
Trong cách mô tả phổ biến, Tam Phủ gồm Thiên Phủ, Thoải Phủ và Nhạc Phủ – tương ứng các miền trời, nước, núi rừng. Hệ thống này biểu đạt một cách tổ chức vũ trụ và thần linh bằng những “phủ”.
Không nên hiểu các phủ như địa điểm vật lý có thể định vị. Chúng là khái niệm tín ngưỡng. Cách gọi và thứ bậc trong văn bản cổ, đền phủ có thể có khác biệt.
Tứ Phủ là gì?
Tứ Phủ thường được hiểu là hệ Tam Phủ mở rộng với Địa Phủ, miền đất. Trong thực hành hiện nay, thuật ngữ Tứ Phủ rất phổ biến khi nói hệ thống các hàng Mẫu, Quan, Chầu, Ông Hoàng, Cô, Cậu.
Tuy nhiên, thần điện không phải bảng tổ chức hành chính cố định. Tên, số lượng và vị trí một số vị có thể khác giữa bản văn, thanh đồng và đền. Cần tránh tuyên bố một sơ đồ trên mạng là “chuẩn duy nhất”.
Liễu Hạnh trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Thánh Mẫu Liễu Hạnh có vị trí nổi bật trong tín ngưỡng người Việt và thường gắn với Thiên Phủ trong nhiều cách sắp xếp. Các truyền thuyết về Mẫu có nhiều dị bản, liên hệ Phủ Dầy, Sòng Sơn, Tây Hồ và nhiều địa điểm khác.
Truyền thuyết là nguồn quan trọng để hiểu tín ngưỡng nhưng không phải tiểu sử lịch sử theo nghĩa hiện đại. Khi kể sự tích cần nói rõ tính truyền kể và khác biệt dị bản.
Mẫu Thượng Ngàn và miền núi rừng
Mẫu Thượng Ngàn gắn với Nhạc Phủ, biểu tượng miền núi và rừng. Sự thờ phụng liên hệ nhiều địa phương, truyền thuyết và các nữ thần bản địa.
Không nên rút hình tượng thành “vị thần cho lộc làm ăn rừng”. Tín ngưỡng phản ánh quan hệ lâu dài giữa cộng đồng nông nghiệp với môi trường, đường giao thương và không gian miền núi.
Mẫu Thoải và thế giới sông nước
Mẫu Thoải gắn với Thoải Phủ, miền nước. Trong xã hội Việt Nam phụ thuộc sông ngòi, mưa và canh tác lúa, nước có ý nghĩa sống còn. Hình tượng Mẫu mang cả chiều kích bảo trợ và biểu tượng tự nhiên.
Những câu chuyện về Mẫu Thoải có dị bản và không nên dùng để khẳng định một nhân vật lịch sử duy nhất. Cách thờ có thể kết hợp tín ngưỡng địa phương.
Địa Phủ trong hệ Tứ Phủ
Khi nói Tứ Phủ, miền đất được thêm vào cấu trúc. Cách hình dung này làm hệ thống biểu tượng bao quát trời – đất – nước – rừng núi. Nhưng quá trình hình thành thuật ngữ và thần điện diễn ra lịch sử phức tạp, không phải có một ngày “thành lập Tứ Phủ”.
Người nghiên cứu nên đối chiếu văn chầu, tư liệu Hán Nôm, nghiên cứu dân tộc học và thực hành tại đền.
Thần điện Tứ Phủ
Hệ thống thường được nói tới với các hàng Ngũ Vị Tôn Quan, Thánh Chầu, Thánh Hoàng, Thánh Cô, Thánh Cậu cùng các vị khác. Số thứ tự giúp tổ chức ký ức và nghi lễ.
Nhưng một đền có thể thờ nổi bật một vị địa phương, thêm nhân vật lịch sử hoặc không có đủ tượng của mọi hàng. Điều này phản ánh tính sống của tín ngưỡng.
Lễ hội và không gian đền phủ
Phủ Dầy, đền Sòng, phủ Tây Hồ và nhiều cơ sở khác là các trung tâm quan trọng, nhưng mỗi nơi có lịch sử và lịch hội riêng. Không nên gọi mọi đền thờ nữ thần là “phủ Mẫu”.
Lịch lễ hội theo âm lịch có thể được tổ chức cụ thể khác từng năm. Khi hướng dẫn đi lễ, cần kiểm tra thông báo địa phương, địa chỉ hành chính hiện tại và tình trạng di tích.
Thờ Mẫu có phải một tôn giáo?
Cách phân loại phụ thuộc khung nghiên cứu. Trong quản lý và nghiên cứu ở Việt Nam, thường gọi đây là tín ngưỡng, không phải một tôn giáo có giáo hội, giáo lý và tổ chức tập trung như nhiều tôn giáo thể chế.
Tuy vậy, đối với người thực hành, tín ngưỡng có thể giữ vị trí sâu sắc trong đời sống. Gọi là “tín ngưỡng” không có nghĩa thấp hơn tôn giáo.
Thờ Mẫu có phải thờ “nữ quyền”?
Việc nữ thần giữ vị trí cao cho thấy hình tượng nữ tính có sức mạnh biểu tượng trong văn hóa, nhưng không thể suy trực tiếp rằng xã hội thờ Mẫu đương nhiên bình đẳng giới. Thực tế xã hội có thể vẫn tồn tại bất bình đẳng.
Nghiên cứu giới có thể khai thác ý nghĩa của Mẫu nhưng cần tránh biến thần điện thành bằng chứng đơn giản cho một mô hình chính trị hiện đại.
Tam Phủ và Tứ Phủ có mâu thuẫn không?
Không nhất thiết. Hai thuật ngữ phản ánh những lớp và cách tổ chức hệ thống trong lịch sử thực hành. Một hồ sơ di sản dùng “Tam phủ” trong khi người thực hành hiện nay nói “Tứ phủ” không có nghĩa một bên sai.
Cần xem đối tượng đang nói: tên di sản UNESCO, lịch sử một văn bản hay thần điện tại một đền hiện tại. Ngữ cảnh giải quyết nhiều tranh luận thuật ngữ.
Cách tìm hiểu mà không xúc phạm người thực hành
Không gọi hầu đồng đơn giản là “lên đồng mê tín” rồi phủ nhận toàn bộ giá trị. Cũng không cần tin mọi lời truyền để tôn trọng. Có thể quan sát nghi lễ như một thực hành văn hóa – tôn giáo và hỏi người trong cộng đồng về cách họ hiểu.
Khi chụp ảnh, nên xin phép và không chen vào không gian hầu. Một buổi lễ không phải show dành cho khách nếu chủ lễ không tổ chức như vậy.
Tam Tòa Thánh Mẫu và cách bài trí
Trong nhiều điện thờ, ba vị Mẫu được thể hiện bằng màu sắc và vị trí tượng đặc trưng. Tuy nhiên, cách bài trí thay đổi theo di tích và lịch sử tu bổ. Không nên dùng một sơ đồ mạng để phán một đền cổ “thờ sai”.
Khi nghiên cứu, nên đọc bài vị, sắc phong, thần tích và hỏi người trông coi. Màu áo là một dấu hiệu, không đủ để định danh mọi pho tượng.
Quan niệm màu sắc trong Tứ Phủ
Các phủ thường được liên hệ những màu biểu tượng trong nghi lễ và trang phục hầu đồng. Màu giúp người tham dự nhận biết giá hầu và miền thiêng.
Không nên chuyển màu này thành “màu phong thủy bắt buộc” cho người sinh năm nào đó. Hệ biểu tượng nghi lễ và ngũ hành phong thủy là các hệ khác nhau dù có thể giao thoa.
Thờ Mẫu trong bối cảnh đô thị
Tín ngưỡng không chỉ ở làng quê; đền phủ đô thị và mạng xã hội giúp cộng đồng kết nối rộng. Người trẻ có thể tiếp cận văn chầu, lịch sử và trang phục qua internet.
Nhưng môi trường số cũng làm lan nhanh thông tin sai về “căn”, bảng giá mở phủ và tiểu sử thần linh ghép từ nhiều nguồn. Kiểm chứng trở nên quan trọng hơn.
Giá trị văn hóa của tín ngưỡng
Ngoài đức tin, tín ngưỡng lưu giữ âm nhạc chầu văn, nghề may thêu, nghệ thuật trình diễn, ngôn ngữ văn bản và ký ức địa phương. Lễ hội tạo mạng lưới xã hội và không gian gặp gỡ.
Nhìn các giá trị này không có nghĩa giảm nghi lễ thành “show văn hóa”. Với người thực hành, đó là hành vi thiêng; nhà nghiên cứu cần giữ cả hai góc nhìn.
