Tìm hiểu tín ngưỡng Then của người Tày, Nùng, Thái: nguồn gốc, nghi lễ, thầy Then, đàn tính và giá trị văn hóa ngày nay.
Trong đời sống văn hóa của nhiều cộng đồng Tày, Nùng và Thái ở miền núi phía Bắc Việt Nam, Then không chỉ là một làn điệu dân ca hay một hình thức biểu diễn với đàn tính. Then trước hết là một hệ thống thực hành nghi lễ, chứa đựng quan niệm về con người, tổ tiên, thần linh, tự nhiên và trật tự của vũ trụ. Trong nghi lễ ấy, lời hát, tiếng đàn, động tác múa, đồ lễ và hành trình biểu tượng kết hợp với nhau thành một chỉnh thể văn hóa đặc biệt.
Cụm từ “tín ngưỡng thờ Then” được sử dụng khá phổ biến trong đời sống hiện nay, nhưng chưa diễn đạt đầy đủ bản chất của di sản. Then không phải tên của một vị thần duy nhất để mọi cộng đồng cùng thờ phụng theo một hình thức thống nhất. Tùy từng dân tộc, dòng Then và địa phương, hệ thống thần linh, tổ nghề, nghi thức, lời hát và cách tổ chức buổi lễ có thể khác nhau. Bởi vậy, giới nghiên cứu và các hồ sơ di sản thường sử dụng tên gọi bao quát hơn là “thực hành Then”.
Tín ngưỡng Then là gì?
Then là một hình thức thực hành nghi lễ và diễn xướng tổng hợp tồn tại trong đời sống của một bộ phận người Tày, Nùng và Thái. Trung tâm của nghi lễ thường là thầy Then hoặc bà Then, người thay mặt gia đình và cộng đồng trình bày nguyện vọng trước tổ tiên, thần linh và các lực lượng thiêng theo quan niệm truyền thống.
Trong một cuộc Then, người hành lễ có thể vừa hát, vừa đàn tính, sử dụng chùm nhạc, chuông, quạt, kiếm nghi lễ hoặc những vật dụng mang tính biểu tượng. Lời Then kể lại một hành trình từ thế giới con người đến các cõi thiêng, đi qua nhiều cửa, nhiều miền và nhiều thử thách để dâng lễ, trình việc hoặc thỉnh cầu sự che chở.
Nội dung nghi lễ thường liên quan đến những mối quan tâm quan trọng của đời sống như cầu bình an, cầu mùa, mừng nhà mới, chúc thọ, cầu mong gia đình hòa thuận hoặc thực hiện nghi thức liên quan đến vòng đời. Trong một số trường hợp, gia đình tìm đến thầy Then khi có người đau yếu hoặc gặp chuyện bất an. Đây là cách ứng xử thuộc hệ quan niệm tín ngưỡng truyền thống, không phải một phương pháp chữa bệnh đã được khoa học kiểm chứng và không thể thay thế việc khám, điều trị tại cơ sở y tế.
Then không phải tên của một vị thần duy nhất
Cách gọi “thờ Then” đôi khi khiến người ngoài cộng đồng hiểu rằng Then là một vị thần có danh tính và thần tích thống nhất. Trên thực tế, từ “Then” có nhiều lớp nghĩa.
Then có thể chỉ hệ thống nghi lễ; chỉ lời hát và lối diễn xướng trong nghi lễ; chỉ người hành nghề như ông Then, bà Then, thầy Then; hoặc được dùng trong tên gọi của một số nghi lễ, sinh hoạt văn hóa và nhân vật thiêng tại từng địa phương.
Trong điện thần của các dòng Then có thể xuất hiện tổ nghề, thần linh cai quản các cõi, những nhân vật gắn với tự nhiên, sản xuất, gia đình và cộng đồng. Tên gọi, thứ bậc và vai trò của các nhân vật này không hoàn toàn giống nhau giữa người Tày, Nùng và Thái, thậm chí giữa hai làng thuộc cùng một dân tộc.
Vì thế, nói “thực hành Then” thường chính xác hơn việc xem Then như một đối tượng thờ phụng duy nhất.
Then là một chỉnh thể nghi lễ và nghệ thuật
Then kết hợp nhiều thành tố văn hóa:
- Nghi lễ tín ngưỡng.
- Lời hát và văn học truyền khẩu.
- Âm nhạc đàn tính và các nhạc cụ phụ trợ.
- Múa và động tác biểu tượng.
- Trang phục nghi lễ.
- Đồ lễ, tranh thờ và vật dụng hành nghề.
- Tri thức về phong tục, dòng họ và đời sống cộng đồng.
- Tiếng nói, chữ viết và ký ức của từng dân tộc.
Nếu tách tiếng đàn và lời hát khỏi không gian nghi lễ, Then có thể trở thành một tiết mục nghệ thuật sân khấu. Hình thức này có giá trị riêng trong việc quảng bá di sản, nhưng không đồng nhất với một cuộc Then được tổ chức trong đời sống tín ngưỡng.
Cách hiểu về nguồn gốc của Then
Hiện chưa có đủ tư liệu để xác định một thời điểm duy nhất đánh dấu sự ra đời của Then. Phần lớn tri thức Then được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng lời nói, thực hành và các bản chép của từng dòng nghề. Vì thế, nguồn gốc Then thường được nhìn nhận qua nhiều lớp tư liệu khác nhau.
Trong ký ức của cộng đồng, mỗi dòng Then có thể lưu truyền câu chuyện riêng về tổ nghề, người đầu tiên được thần linh truyền dạy hoặc hoàn cảnh một gia đình bắt đầu nối nghiệp. Những câu chuyện này có ý nghĩa đặc biệt đối với người thực hành, nhưng cần được hiểu là truyền thuyết nghề nghiệp và ký ức dòng truyền, không nhất thiết là dữ kiện lịch sử có thể kiểm chứng theo nghĩa hiện đại.
Cách giải thích về tên gọi “Then”
Một cách giải thích phổ biến liên hệ từ “Then” với “Thiên”, nghĩa là trời. Cách hiểu này phù hợp với hình ảnh thầy Then thực hiện hành trình biểu tượng lên cõi trời để trình lễ và chuyển lời cầu nguyện của con người.
Tuy nhiên, nguồn gốc ngôn ngữ của từ Then không hoàn toàn được các nhà nghiên cứu giải thích giống nhau. Trong các ngôn ngữ và phương ngữ Tày, Nùng, Thái, từ này có thể được phát âm, sử dụng và gắn với những lớp nghĩa khác nhau. Không nên chỉ dựa vào sự gần âm giữa “Then” và “Thiên” để khẳng định chắc chắn về nguồn gốc của toàn bộ tín ngưỡng.
Điều có thể nhận thấy rõ hơn là Then phản ánh quan niệm về một thế giới có nhiều tầng, trong đó con người sống giữa các mối quan hệ với tổ tiên, thần linh, tự nhiên và cộng đồng.
Nền tảng tín ngưỡng bản địa
Then được hình thành trên nền tảng văn hóa bản địa lâu đời của cư dân miền núi phía Bắc. Trong nền tảng ấy, con người không tách rời môi trường tự nhiên mà sống trong quan hệ với núi, rừng, sông, suối, đất đai, mùa màng và các lực lượng được hình dung là có khả năng tác động đến cuộc sống.
Tín ngưỡng tổ tiên, quan niệm về hồn vía, nghi lễ nông nghiệp và những cách giải thích truyền thống về ốm đau, may rủi cũng trở thành một phần của thế giới Then. Khi gặp biến cố, cộng đồng tìm nguyên nhân ở điều kiện vật chất và xem xét sự mất cân bằng giữa con người với tổ tiên, thần linh hoặc môi trường sống.
Đây là thế giới quan được hình thành trong một bối cảnh lịch sử cụ thể. Khi trình bày ngày nay, cần tôn trọng ý nghĩa văn hóa của nó nhưng không biến những cách giải thích tín ngưỡng thành kết luận khoa học.
Quá trình giao lưu văn hóa
Trong lịch sử, người Tày, Nùng và Thái có sự giao lưu lâu dài với nhiều cộng đồng khác. Do đó, trong một số bản Then và nghi lễ có thể nhận thấy những yếu tố liên quan đến Đạo giáo, Phật giáo, tín ngưỡng thờ tổ tiên hoặc hệ thống chức tước chịu ảnh hưởng của xã hội phong kiến.
Tên gọi thần linh, cách tổ chức điện thờ, hình ảnh quan quân, cửa ải, sổ sách, ấn tín và các cơ quan trên thiên giới phần nào mô phỏng tổ chức xã hội dưới trần gian. Tuy nhiên, không nên vì những dấu vết giao lưu này mà coi Then đơn thuần là một biến thể của Đạo giáo hay bất kỳ tôn giáo nào khác.
Các cộng đồng đã tiếp nhận, biến đổi và bản địa hóa nhiều yếu tố để tạo thành hệ thống phù hợp với ngôn ngữ, lịch sử, môi trường và nhu cầu tinh thần của mình. Then vì thế vừa thể hiện những đặc điểm chung của khu vực, vừa mang bản sắc riêng của từng dân tộc và địa phương.
Thế giới quan trong tín ngưỡng Then
Thế giới trong lời Then thường không chỉ gồm nơi con người đang sống. Theo quan niệm truyền thống, vũ trụ có thể được hình dung thành nhiều miền, nhiều tầng và nhiều cửa. Mỗi không gian có lực lượng cai quản, quy tắc và chức năng riêng.
Một cuộc Then thường mô tả hành trình của đoàn quân hoặc đoàn người do thầy Then dẫn dắt từ cõi trần đến những miền thiêng. Đoàn đi qua sông, núi, chợ, cửa quan, cung điện hoặc vùng đất của các vị thần. Mỗi chặng đường đều có lời hát, nhịp đàn và hành động nghi lễ tương ứng.
Mường Đất và Mường Trời
Trong nhiều cách diễn giải, thế giới con người có thể được gọi là Mường Đất, còn thế giới của các lực lượng thiêng là Mường Trời. Giữa hai miền không hoàn toàn tách biệt. Con người có thể gửi lời cầu nguyện lên Mường Trời thông qua thầy Then, trong khi tổ tiên và thần linh được tin là có khả năng che chở hoặc nhắc nhở người sống.
Hành trình lên Mường Trời không phải một chuyến đi theo nghĩa vật chất. Đó là hành trình được thể hiện bằng lời hát, âm nhạc, động tác và biểu tượng. Khi thầy Then kể việc vượt qua một cửa ải, người tham dự không nhìn thấy một con đường thực, nhưng có thể cảm nhận diễn biến thông qua tiết tấu đàn, lời kể và không khí của buổi lễ.
Con người trong quan hệ với tự nhiên
Trong Then, tự nhiên không chỉ là bối cảnh. Núi, rừng, sông, cây cối, chim thú, mùa màng và thời tiết đều có thể mang ý nghĩa biểu tượng hoặc liên quan đến đời sống của các lực lượng thiêng.
Những lời cầu mùa, cầu mưa hay tạ ơn vì thu hoạch tốt thể hiện thái độ kính trọng tự nhiên. Dù cách giải thích truyền thống khác với khoa học hiện đại, trong đó vẫn có thể nhận thấy ý thức về sự phụ thuộc của con người vào môi trường sống.
Trật tự đạo đức và cộng đồng
Lời Then không chỉ trình bày nguyện vọng của gia chủ. Nhiều bản Then còn nhắc đến đạo lý gia đình, lòng biết ơn tổ tiên, cách đối xử giữa người với người và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Không gian thờ tự và đồ dùng trong nghi lễ Then
Không gian thực hành Then thường gắn với nhà của thầy Then hoặc gia đình mời làm lễ. Tùy nghi lễ, một bàn thờ tạm có thể được thiết lập bên cạnh bàn thờ tổ tiên hoặc tại vị trí phù hợp trong nhà.
Thầy Then thường có nơi thờ tổ nghề và những lực lượng thiêng của dòng truyền. Cách bài trí không giống nhau ở mọi địa phương. Có nơi dùng tranh thờ, bài vị, bát hương hoặc các vật dụng tượng trưng; có nơi chú trọng những đồ nghề được trao trong lễ cấp sắc.
Đàn tính
Đàn tính, còn gọi là tính tẩu ở một số cộng đồng, là nhạc cụ gắn bó mật thiết với Then. Đàn thường có bầu cộng hưởng làm từ quả bầu khô, cần đàn dài và dây đàn. Cấu tạo, số dây, cách lên dây và kỹ thuật diễn tấu có thể khác nhau theo vùng.
Trong nghi lễ, đàn tính không chỉ đệm cho lời hát. Tiếng đàn tạo nhịp cho hành trình Then, đánh dấu sự chuyển đổi giữa các chặng và hỗ trợ thầy Then duy trì mạch diễn xướng.
Đàn tính còn trở thành biểu tượng dễ nhận biết của văn hóa Tày, Nùng và Thái. Tuy nhiên, không phải cứ có đàn tính và hát một bài Then là đã thực hiện nghi lễ Then.
Chùm nhạc và các nhạc cụ phụ trợ
Chùm nhạc, xóc nhạc hoặc nhạc rung được sử dụng để tạo tiết tấu, đánh dấu bước đi tượng trưng của đoàn quân và làm thay đổi không khí buổi lễ. Trong một số nghi thức còn có chuông, trống nhỏ hoặc những nhạc cụ khác.
Nhịp đàn và tiếng xóc nhạc có lúc chậm rãi, trang nghiêm; có lúc nhanh, mạnh để thể hiện việc vượt đường, qua cửa hoặc giao chiến với lực lượng cản trở. Âm thanh giúp người tham dự hình dung hành trình dù toàn bộ sự việc được kể bằng biểu tượng.
Quạt, kiếm, ấn và vật dụng tượng trưng
Tùy từng dòng Then, thầy hành lễ có thể dùng quạt, kiếm nghi lễ, ấn, thẻ, chuông hoặc các vật dụng tượng trưng cho quyền năng và chức năng của mình.
Kiếm không phải vũ khí dùng để gây tổn hại, mà thường biểu thị việc bảo vệ, mở đường hoặc loại bỏ những điều cản trở trong hành trình nghi lễ. Quạt có thể gắn với động tác múa, sự chuyển đổi vai hoặc biểu tượng về quyền uy. Ấn và thẻ thể hiện tính hợp thức của người hành lễ trong thế giới thiêng theo quan niệm truyền thống.
Ý nghĩa cụ thể của từng vật dụng cần được giải thích trong bối cảnh của dòng Then, không nên áp đặt cách hiểu của địa phương này cho địa phương khác.
Trang phục của thầy Then
Trang phục nghi lễ có thể gồm áo dài, khăn, mũ, đai hoặc những chi tiết trang trí thể hiện cấp bậc và dòng truyền. Màu sắc và kiểu dáng thay đổi theo dân tộc, địa phương và loại nghi lễ.
Trang phục giúp đánh dấu thời điểm người thực hành bước vào vai trò nghi lễ. Khi buổi lễ kết thúc, họ trở lại đời sống thường ngày. Sự chuyển đổi này cho thấy Then là một hoạt động có quy tắc, không phải trạng thái thần bí kéo dài ngoài không gian hành lễ.
Những nghi lễ Then thường gặp
Hệ thống Then rất phong phú và không có một danh mục hoàn toàn giống nhau tại mọi địa phương. Tên gọi của nghi lễ có thể khác nhau tùy tiếng nói và phong tục của từng cộng đồng.
Then cầu an
Cầu an là một trong những nhu cầu phổ biến của gia đình. Gia chủ mong tổ tiên và các lực lượng thiêng che chở để mọi người khỏe mạnh, hòa thuận và tránh điều bất an.
Nghi lễ không nên được hiểu là phương thức bảo đảm gia đình sẽ không gặp rủi ro. Giá trị quan trọng của nó nằm ở việc các thành viên cùng hướng về tổ tiên, chia sẻ nguyện vọng và củng cố mối quan hệ trong nhà.
Then cầu mùa và nghi lễ nông nghiệp
Trong xã hội nông nghiệp, mùa màng quyết định trực tiếp đến đời sống. Một số nghi lễ Then được tổ chức để cầu thời tiết thuận lợi, cây trồng phát triển và vật nuôi sinh sôi.
Lời Then có thể kể việc xin giống, xin nước, mở đường sản xuất hoặc trình lễ với các lực lượng cai quản tự nhiên. Những nội dung ấy phản ánh kinh nghiệm và ước vọng của cộng đồng trong quá trình thích nghi với môi trường miền núi.
Then khi gia đình có người đau yếu
Trong quan niệm truyền thống, ốm đau đôi khi được giải thích bằng tình trạng hồn vía bất ổn, sự mất cân bằng trong quan hệ với tổ tiên hoặc ảnh hưởng của lực lượng vô hình. Vì thế, gia đình có thể mời thầy Then thực hiện nghi lễ cầu mong người bệnh bình an.
Buổi lễ có thể mang lại sự hỗ trợ tinh thần, giúp người bệnh cảm nhận sự quan tâm của gia đình và cộng đồng. Tuy nhiên, hiệu quả tinh thần không đồng nghĩa với khả năng điều trị nguyên nhân sinh học của bệnh. Khi có dấu hiệu sức khỏe bất thường, việc thăm khám y tế vẫn là điều cần thiết.
Kin Pang Then của người Thái
Trong đời sống của một bộ phận người Thái, đặc biệt tại khu vực Tây Bắc, Kin Pang Then là sinh hoạt gắn với người làm Then, tổ nghề và những người có quan hệ tinh thần với thầy Then.
Nghi lễ có thể bao gồm việc dâng lễ, tạ ơn, cầu bình an và tổ chức các hoạt động mang tính cộng đồng. Không gian Kin Pang Then thường có âm nhạc, múa và sự tham dự của đông đảo người dân, tạo nên sắc thái khác với một cuộc Then gia đình quy mô nhỏ.
Giá trị văn hóa của thực hành Then
Gìn giữ bản sắc dân tộc
Then chứa đựng tiếng nói, âm nhạc, trang phục, tri thức nghi lễ và ký ức lịch sử của người Tày, Nùng và Thái. Mỗi cuộc thực hành là dịp cộng đồng nhận diện những gì thuộc về truyền thống của mình.
Trong bối cảnh giao lưu mạnh mẽ, Then giúp thế hệ trẻ tiếp cận tiếng mẹ đẻ và hiểu hơn về đời sống của cha ông.
Gắn kết gia đình và cộng đồng
Một cuộc Then thường cần sự tham gia của nhiều người. Gia đình chuẩn bị lễ vật, họ hàng đến giúp việc, hàng xóm chia sẻ không gian và người cao tuổi hướng dẫn phong tục.
Dù mục đích ban đầu có thể liên quan đến một cá nhân, buổi lễ tạo ra cơ hội gặp gỡ và tương trợ. Chính mạng lưới quan hệ này giúp Then tồn tại lâu dài.
Lưu giữ nghệ thuật dân gian
Then là nơi nhiều loại hình nghệ thuật cùng hiện diện: thơ ca, kể chuyện, âm nhạc, múa, trang phục và nghệ thuật tạo tác đồ lễ. Mỗi thành tố có thể được nghiên cứu riêng nhưng chỉ bộc lộ đầy đủ ý nghĩa khi đặt trong tổng thể.
Đàn tính và lời Then đã góp phần tạo nên diện mạo âm nhạc đặc trưng của vùng Việt Bắc và Tây Bắc.
Phản ánh tri thức về tự nhiên
Trong lời Then có hình ảnh của núi rừng, sông suối, cây trồng, vật nuôi, mùa vụ và các tuyến đường giao thương. Đây là kho tư liệu giúp tìm hiểu cách cộng đồng quan sát và tổ chức môi trường sống.
Nhiều nội dung thể hiện mong muốn sống hài hòa với đất đai, nguồn nước và mùa màng. Giá trị này có thể góp phần nuôi dưỡng ý thức bảo vệ môi trường nếu được diễn giải phù hợp với bối cảnh hiện đại.
Hỗ trợ đời sống tinh thần
Khi gia đình gặp biến cố, một nghi lễ quen thuộc có thể tạo cảm giác được nâng đỡ bởi tổ tiên và cộng đồng. Âm nhạc, lời cầu nguyện và sự hiện diện của người thân giúp con người bộc lộ nỗi lo, tìm lại sự bình tâm và củng cố hy vọng.
Tác dụng hỗ trợ tinh thần cần được nhìn nhận thận trọng, không đồng nhất với khả năng chữa bệnh hoặc thay đổi các điều kiện khách quan.
