Đền bà chúa Then ở Lạng Sơn

Đền trước đây được giới thiệu thuộc thôn Nà Cốc, xã Hoàng Văn Thụ, huyện Bình Gia. Theo đơn vị hành chính hiện nay, thôn Nà Cốc thuộc xã Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn. Các văn bản và thông tin chính thức năm 2026 đều xếp Nà Cốc trong địa bàn xã Bình Gia.

Đền Bà Chúa Then tại Lạng Sơn là một không gian thờ tự dân gian đặc biệt, gắn với tín ngưỡng Then của cộng đồng Tày, Nùng ở vùng Đông Bắc. Trong quan niệm được lưu truyền tại địa phương, Bà Chúa Then được tôn kính như vị Tổ của nghề Then, người trao truyền phép Then và bảo trợ cho những người thực hành nghi lễ.

Ngôi đền phản ánh đời sống tâm linh của cư dân bản địa và cho thấy sự giao thoa giữa tín ngưỡng Then với thờ Mẫu, thờ Sơn Trang và thờ Đức Thánh Trần. Tuy nhiên, khi tìm hiểu về đền cần phân biệt rõ những thông tin được ghi nhận trong tư liệu nghiên cứu với truyền thuyết, gia phả và lời kể của cộng đồng giữ đền.

Đền Bà Chúa Then ở đâu?

Đền Bà Chúa Then, còn được gọi là Đền Chúa Then hoặc Chúa Then Linh Từ, tọa lạc tại: Thôn Nà Cốc, xã Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn.

Trước khi tổ chức lại đơn vị hành chính, địa chỉ của đền thường được ghi là thôn Nà Cốc, xã Hoàng Văn Thụ, huyện Bình Gia, tỉnh Lạng Sơn. Vì vậy, người tìm đường qua các bài viết cũ hoặc bản đồ chưa cập nhật vẫn có thể gặp địa danh xã Hoàng Văn Thụ.

Trong một số tư liệu lưu truyền tại đền, vùng đất này xưa được gọi bằng các tên như Phiên Trấn, Văn Lan Châu, bản Nà Lùng. Những tên gọi cổ cần được xem là thông tin thuộc ký ức địa phương hoặc tư liệu dòng họ, không nên đồng nhất hoàn toàn với địa giới hành chính hiện đại.

Nà Cốc là khu vực cư trú lâu đời của đồng bào Tày, Nùng. Bởi vậy, sự hiện diện của một ngôi đền thờ Tổ Then tại đây phù hợp với không gian văn hóa bản địa của vùng Bình Gia nói riêng và Lạng Sơn nói chung.

Bà Chúa Then là ai?

Bà Chúa Then là nhân vật được tôn thờ trong tín ngưỡng dân gian tại đền Chúa Then ở Nà Cốc. Người dân và những người giữ đền thường tôn gọi Bà là Tổ Then, Thánh Bà Tổ Then, Thiên Tổ Thánh Then hoặc vị Chúa bảo trợ cho nghề Then.

Theo cách lý giải của cộng đồng thờ phụng, Bà Chúa Then là người khai mở hoặc trao truyền phép Then cho những người có căn duyên thực hành nghi lễ. Hình tượng của Bà thường gắn với áo chàm, khăn đội đầu, đàn tính và các nhạc cụ dùng trong nghi lễ Then.

Tuy nhiên, Bà Chúa Then không nên được giới thiệu như một nhân vật lịch sử đã có đầy đủ tên tuổi, quê quán và tiểu sử thống nhất. Trong các cộng đồng Tày, Nùng, Thái, quan niệm về nguồn gốc của Then, tổ nghề Then và hệ thống thần linh có thể khác nhau tùy địa phương, dòng Then và truyền thống gia đình.

Bởi vậy, cách diễn đạt phù hợp nhất là:

Trong tín ngưỡng được lưu truyền tại đền Nà Cốc, Bà Chúa Then được tôn kính là vị Tổ Then, bảo trợ cho những người thực hành nghi lễ Then và đời sống tinh thần của cộng đồng.

Cách trình bày này vừa tôn trọng niềm tin địa phương, vừa tránh biến một truyền thuyết dân gian thành dữ kiện lịch sử đã được xác nhận.

Hình tượng Bà Chúa Then trong tín ngưỡng địa phương

Trong không gian thờ tự tại Nà Cốc, Bà Chúa Then được xem là vị thần chủ của ngôi đền và mang ý nghĩa biểu tượng cho nguồn gốc nghề Then.

Hình tượng của Bà thường được liên hệ với những yếu tố quen thuộc trong văn hóa Tày, Nùng:

• Trang phục áo chàm;
• Khăn vấn hoặc khăn đội đầu truyền thống;
• Cây đàn tính;
• Chùm nhạc xóc;
• Kiếm hoặc pháp khí nghi lễ;
• Đoàn quân Then trong thế giới biểu tượng.

Đàn tính là nhạc cụ quan trọng. Âm thanh của đàn kết hợp với lời Then giúp dẫn dắt toàn bộ diễn biến nghi lễ. Trong quan niệm biểu tượng, tiếng đàn có thể mở đường cho đoàn quân Then, kết nối các cõi và chuyển lời cầu nguyện của con người tới thế giới thần linh.

Những hình ảnh ấy không nên được hiểu theo nghĩa Bà Chúa Then là một nhân vật có quyền năng siêu nhiên đã được khoa học chứng minh. Đây là ngôn ngữ biểu tượng của tín ngưỡng, phản ánh cách cộng đồng lý giải thế giới, gửi gắm ước vọng và tìm kiếm sự cân bằng tinh thần.

Một công trình nghiên cứu về hình tượng Bà Chúa Then tại đền Nà Cốc nhận định nhân vật này có ảnh hưởng trong cả không gian thờ Then và sự giao thoa với tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ. Điều đó cho thấy đền là một trường hợp đáng chú ý khi nghiên cứu sự tiếp biến tín ngưỡng tại vùng Đông Bắc.

Lịch sử hình thành đền Bà Chúa Then

Thông tin về lịch sử ngôi đền hiện chủ yếu được lưu truyền qua gia phả, lời kể của dòng họ giữ đền và tư liệu giới thiệu tại cơ sở thờ tự.

Theo truyền thống của đền, nơi thờ Bà Chúa Then được lập vào thời Lê Trung Hưng. Một mốc thời gian thường được nhắc tới là tiết Lập Xuân năm Ất Hợi 1735. Tư liệu của đền còn ghi giờ Giáp Thìn, ngày Nhâm Thìn, tháng Mậu Dần và cho rằng việc thờ Thánh Bà Tổ Then được thiết lập từ thời điểm này.

Tương truyền, ban đầu nơi đây chỉ là một ngôi miếu nhỏ. Một gia đình người Nùng mang họ Liễu được cho là đã đến cư trú tại vùng Nà Cốc, lập nơi thờ Then và đảm nhiệm việc hương khói. Qua nhiều thế hệ, ngôi miếu trở thành địa điểm sinh hoạt tín ngưỡng của gia đình, dòng họ và một bộ phận cư dân địa phương.

Trong lời kể dân gian, khi gặp ốm đau, bất an hoặc những việc khó lý giải, người dân thường tìm đến người làm Then để xin lời khuyên và thực hiện nghi lễ. Những câu chuyện về sự linh ứng của ngôi miếu từ đó được truyền từ đời này sang đời khác.

Đối với các chi tiết như chữa bệnh, giải bùa hoặc hóa giải tai họa, bài viết văn hóa chỉ nên ghi nhận đó là niềm tin dân gian. Người có vấn đề về sức khỏe vẫn cần được khám và điều trị tại cơ sở y tế; nghi lễ tín ngưỡng không thay thế chẩn đoán hay phương pháp chữa bệnh khoa học.

Đền Bà Chúa Then thờ những ai?

Theo cách bài trí được giới thiệu tại đền, Bà Chúa Then giữ vị trí quan trọng trong hệ thống thờ tự. Bên cạnh đó còn có các ban thờ thuộc tín ngưỡng thờ Mẫu và một số nhân vật được tôn kính rộng rãi trong tín ngưỡng dân gian miền Bắc.

Ban thờ Bà Chúa Then

Đây là ban thờ chính, thể hiện rõ nhất bản sắc riêng của ngôi đền. Bà được tôn làm vị Tổ Then và là thần chủ bảo trợ cho những người thực hành Then theo truyền thống của đền.

Trên ban thờ hoặc trong không gian liên quan có thể xuất hiện đàn tính, áo chàm, nhạc xóc và những đồ vật biểu trưng cho nghi lễ Then.

Ban Tam Tòa Thánh Mẫu

Tam Tòa Thánh Mẫu là hệ thống thờ phổ biến trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt. Việc đặt ban Tam Tòa Thánh Mẫu tại đền cho thấy quá trình giao lưu giữa tín ngưỡng Then của người Tày, Nùng với tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ.

Không nên vì có ban Tam Tòa Thánh Mẫu mà kết luận Then là một bộ phận của Tứ phủ. Hai truyền thống có nguồn gốc, hệ thống nghi lễ và cộng đồng thực hành khác nhau, dù trong thực tế có thể tiếp xúc và dung hợp.

Ban Sơn Trang

Sơn Trang gắn với quan niệm về núi rừng, miền thượng ngàn và các vị nữ thần cai quản sơn lâm. Sự hiện diện của ban Sơn Trang tương đối gần gũi với môi trường sống của cộng đồng miền núi.

Trong nhiều điện thờ Mẫu, cung Sơn Trang thường được bài trí với hình ảnh núi non, cây cỏ, động vật và các vị tiên cô. Tại đền Chúa Then, ban Sơn Trang góp phần làm rõ hơn sự giao thoa giữa văn hóa bản địa với hệ thống thờ Mẫu.

Ban Đức Thánh Trần

Đức Thánh Trần là danh hiệu tôn kính Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn trong tín ngưỡng dân gian. Việc phối thờ Đức Thánh Trần xuất hiện tại nhiều đền, phủ ở miền Bắc.

Trong bố cục được lưu truyền tại đền, một bên thờ Đức Thánh Trần, bên còn lại thờ Sơn Trang. Cách sắp đặt này cho thấy ngôi đền đã tiếp nhận nhiều lớp tín ngưỡng qua thời gian.

Bài viết liên quan

• Đền Bà Chúa thờ công chúa Túc Trinh ở Bắc Từ Liêm, Hà Nội
• Đền Bà Chúa Kho ở Bắc Ninh
• Đền Bà Chúa Thượng Ngàn ở Tam Đảo
• Đền Nhân Hậu ở Nghĩa Đồng, Nghĩa Hưng, Nam Định
• Đền Thính (Bắc Cung) thờ Thánh Tản Viên ở Vĩnh Phúc
• Đền thờ Đức Thánh Trần Hưng Đạo ở thành phố Hồ Chí Minh
• Đền Sái ở Hà Nội: Lịch sử, thờ ai và lễ hội
• Đền thờ vua Hùng tại thành phố Cần Thơ
• Đền Áng Hồ ở Thuỷ Nguyên, Hải Phòng
• Đền An Dương Vương ở Đông Anh, Hà Nội