Trong đời sống văn hóa đầu xuân của người Việt, Lễ hội Khai ấn Đền Trần tại Nam Định là một sự kiện thu hút sự quan tâm đặc biệt. Vào đêm 14 tháng Giêng âm lịch hằng năm, đông đảo người dân thường tìm về khu di tích Đền Trần để dâng hương, tưởng nhớ công lao của các vị vua Trần và các bậc tiền nhân có công dựng nước, giữ nước.
Tuy nhiên, trong mùa xuân Nhâm Dần 2022, tỉnh Nam Định quyết định không tổ chức lễ hội với sự tham dự của đại biểu, người dân và khách thập phương. Đây là năm thứ ba liên tiếp lễ hội đầu xuân tại Đền Trần phải tạm dừng do ảnh hưởng của dịch COVID-19. Quyết định được đưa ra trong bối cảnh số ca mắc tại địa phương tăng cao và nguy cơ lây nhiễm tại những nơi tập trung đông người vẫn hiện hữu.
Dù không tổ chức lễ hội công cộng, nghi lễ khai ấn truyền thống vẫn được các cụ cao niên thực hiện trong phạm vi nội bộ. Vì vậy, khi nhìn lại sự kiện năm 2022, cần phân biệt rõ giữa việc dừng tổ chức lễ hội đông người với việc duy trì nghi thức văn hóa tại không gian thờ tự.
Nam Định không tổ chức lễ khai ấn năm 2022 được hiểu như thế nào?
Thông tin “Nam Định không tổ chức lễ khai ấn xuân Nhâm Dần 2022” từng khiến một số người hiểu rằng toàn bộ hoạt động liên quan đến khai ấn tại Đền Trần đều bị hủy bỏ. Trên thực tế, nội dung chính xác hơn là tỉnh Nam Định không tổ chức Lễ hội Khai ấn Đền Trần theo quy mô thường niên, không mở cửa để nhân dân và du khách tham dự nghi lễ vào đêm 14 tháng Giêng.
Thường trực Tỉnh ủy Nam Định đã đồng ý chủ trương không tổ chức lễ hội để bảo đảm công tác phòng, chống dịch COVID-19. Thành phố Nam Định đồng thời xây dựng phương án hạn chế tập trung đông người tại khu di tích trong hai ngày cao điểm 14 và 15 tháng 2 năm 2022, tương ứng ngày 14 và 15 tháng Giêng năm Nhâm Dần.
Các hoạt động thường thu hút đông người như rước kiệu, dâng hương tập thể, chương trình văn hóa, phần hội và tham dự nghi lễ khai ấn của đại biểu, nhân dân, khách thập phương đều không được tổ chức theo hình thức thông thường.
Tuy nhiên, vào đêm 14 tháng Giêng, các cụ cao niên trong từ đền vẫn thực hiện nghi lễ khai ấn nội bộ. Không có đại biểu của tỉnh, thành phố, không có người dân và du khách tham dự. Cách tổ chức thu gọn này vừa duy trì nghi thức truyền thống, vừa hạn chế nguy cơ tập trung đông người trong thời điểm dịch bệnh diễn biến phức tạp.
Như vậy, sự kiện năm 2022 không phải là việc chấm dứt hay phủ nhận giá trị của lễ khai ấn. Đây là một quyết định quản lý lễ hội trong hoàn cảnh đặc biệt, khi yêu cầu bảo vệ sức khỏe cộng đồng được đặt lên hàng đầu.
Bối cảnh dẫn đến quyết định dừng tổ chức lễ hội
Dịch COVID-19 tại Nam Định còn diễn biến phức tạp
Đầu năm 2022, Việt Nam đã bước sang giai đoạn thích ứng linh hoạt với dịch COVID-19, nhưng số ca mắc tại nhiều địa phương vẫn tăng nhanh. Nam Định có thời điểm ghi nhận hơn 1.000 ca dương tính trong một ngày, trong đó có nhiều trường hợp được phát hiện trong cộng đồng.
Ngày 10 tháng 2 năm 2022, địa phương ghi nhận 1.189 ca dương tính, gồm 879 ca trong cộng đồng. Số ca mắc tăng mạnh chỉ vài ngày trước thời điểm khai ấn khiến nguy cơ lây nhiễm tại một sự kiện tập trung hàng vạn người trở thành vấn đề đáng lo ngại.
Lễ hội Khai ấn Đền Trần vốn có sức hút lớn không chỉ với người dân Nam Định mà còn với du khách đến từ Hà Nội, Hải Phòng, Ninh Bình, Thái Bình, Hà Nam và nhiều tỉnh, thành khác. Trong những năm lễ hội được tổ chức bình thường, lượng người tập trung đông nhất vào tối 14 và rạng sáng 15 tháng Giêng.
Không gian bên trong các ngôi đền có diện tích giới hạn, trong khi dòng người thường tập trung vào cùng một khoảng thời gian. Việc giữ khoảng cách, kiểm soát số lượng khách và hạn chế tiếp xúc gần vì thế rất khó thực hiện nếu nghi lễ được mở cửa rộng rãi.
Trong bối cảnh đó, tạm dừng lễ hội là giải pháp phòng ngừa nhằm tránh hình thành một điểm tập trung đông người có nguy cơ lây lan dịch bệnh.
Chủ trương chung về quản lý lễ hội mùa xuân
Việc dừng tổ chức Lễ hội Khai ấn Đền Trần không phải là một quyết định riêng lẻ. Trước Tết Nguyên đán Nhâm Dần, nhiều địa phương đã ban hành văn bản tạm dừng hoặc thu hẹp quy mô các lễ hội mùa xuân.
Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch yêu cầu các địa phương căn cứ tình hình dịch bệnh để tổ chức hoạt động văn hóa, tín ngưỡng phù hợp; tăng cường kiểm tra, tuyên truyền và hạn chế những hoạt động có nguy cơ tập trung đông người. Một số lễ hội chỉ tổ chức phần nghi lễ nội bộ, không tổ chức phần hội hoặc không đón khách trong thời gian cao điểm.
Tại Nam Định, chủ trương không tổ chức các lễ hội xuân đã được đưa ra từ trước Tết. Ngoài Lễ hội Khai ấn Đền Trần, nhiều hoạt động lễ hội và hội chợ truyền thống khác trên địa bàn cũng phải điều chỉnh cách tổ chức.
Các cơ sở thờ tự vẫn có thể phục vụ nhu cầu dâng hương trong những thời điểm phù hợp, nhưng phải tăng cường tuyên truyền phòng dịch, phân luồng khách và tránh để hình thành những đám đông quá lớn.
Năm thứ ba liên tiếp lễ hội không được tổ chức
Xuân Nhâm Dần 2022 là năm thứ ba liên tiếp Lễ hội Khai ấn Đền Trần không được tổ chức theo quy mô thông thường.
Năm 2020, lễ hội phải dừng vào thời điểm dịch COVID-19 bắt đầu xuất hiện tại Việt Nam. Năm 2021, tình hình dịch bệnh vẫn chưa ổn định nên hoạt động lễ hội tiếp tục bị gián đoạn. Đến đầu năm 2022, dù nhiều hoạt động xã hội từng bước được khôi phục, nguy cơ dịch bệnh tại những nơi tập trung đông người vẫn còn cao.
Ba năm gián đoạn cho thấy ảnh hưởng sâu rộng của đại dịch đối với đời sống văn hóa cộng đồng. Không chỉ hoạt động tham quan, du lịch bị hạn chế, nhiều nghi lễ, lễ hội vốn được duy trì đều đặn qua nhiều năm cũng phải thay đổi về quy mô và phương thức tổ chức.
Tuy vậy, sự gián đoạn này chỉ mang tính tạm thời. Các nghi thức cốt lõi vẫn được cộng đồng trông coi di tích duy trì trong điều kiện cho phép, góp phần bảo đảm tính liên tục của di sản.
Nghi lễ khai ấn đêm 14 tháng Giêng được tổ chức nội bộ
Một điểm quan trọng trong phương án năm 2022 là nghi lễ khai ấn không bị loại bỏ hoàn toàn.
Vào đêm 14 tháng Giêng năm Nhâm Dần, các cụ cao niên họ Trần và những người có trách nhiệm tại nhà đền vẫn thực hiện nghi lễ theo phạm vi nội bộ. Không có lãnh đạo tỉnh, lãnh đạo thành phố, đại biểu, nhân dân hay du khách tham dự.
Đền Trần tạm thời không mở cửa đón khách vào thời điểm diễn ra nghi lễ. Lực lượng chức năng, ban quản lý di tích và nhà đền phối hợp thông báo để người dân không tập trung bên ngoài khu vực di tích.
Cách tổ chức này cho thấy sự phân biệt giữa hai lớp hoạt động.
Thứ nhất là nghi lễ thuộc về cộng đồng thực hành và những người có trách nhiệm trông nom không gian thờ tự. Nghi lễ có thể được duy trì với số lượng người tham gia rất hạn chế.
Thứ hai là lễ hội công cộng, bao gồm sự tham gia của đại biểu, nhân dân, du khách cùng nhiều hoạt động văn hóa, dịch vụ, an ninh, giao thông và tiếp đón. Phần này không được tổ chức trong năm 2022.
Việc thu gọn số người tham dự không làm mất đi ý nghĩa tưởng niệm của nghi thức. Trong điều kiện bất thường, giá trị của nghi lễ được đặt ở sự thành kính, trang nghiêm và ý thức gìn giữ truyền thống, thay vì quy mô của đám đông.
Người dân vẫn có thể nhận ấn sau ngày 15 tháng Giêng
Mặc dù lễ hội không diễn ra, nhà đền vẫn xây dựng phương án đáp ứng nhu cầu nhận ấn đầu năm của một bộ phận người dân.
Việc phát ấn không được thực hiện đồng loạt tại nhà Giải Vũ, Nhà trưng bày và đền Trùng Hoa như những năm lễ hội tổ chức bình thường. Một khu vực riêng được bố trí trong khu di tích nhằm hạn chế người dân tập trung đông và bảo đảm yêu cầu phòng dịch.
Ấn cũng được gửi qua đường bưu điện đến những tổ chức, cá nhân đã đăng ký từ trước. Đây là giải pháp nhằm giảm số người phải trực tiếp đến di tích trong cùng một thời điểm.
Ban quản lý khu di tích đặt biển thông báo về việc không tổ chức lễ hội, thường xuyên phát loa nhắc nhở và bố trí cán bộ túc trực. Người dân đến dâng hương vào những thời điểm đền mở cửa được yêu cầu đeo khẩu trang, giữ khoảng cách và thực hiện các biện pháp phòng dịch.
Phương án này thể hiện nỗ lực dung hòa giữa hai yêu cầu: bảo đảm an toàn cho cộng đồng và tôn trọng nhu cầu thực hành tín ngưỡng chính đáng của người dân.
Tuy nhiên, việc nhận ấn cần được nhìn nhận trong giới hạn văn hóa phù hợp. Lá ấn không phải vật có khả năng bảo đảm cho một người được thăng quan, phát tài hay thay đổi vận mệnh. Trong đời sống đương đại, ấn nên được xem như một vật lưu niệm văn hóa, gợi nhắc người nhận sống có trách nhiệm, chăm chỉ học tập và lao động.
Không gian văn hóa của Lễ hội Khai ấn Đền Trần
Địa điểm tổ chức lễ hội
Năm 2022, Khu di tích Đền Trần – Chùa Phổ Minh thuộc thôn Tức Mặc, phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định, tỉnh Nam Định.
Sau cuộc sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, phường Lộc Vượng cùng các phường Quang Trung, Vị Xuyên, Cửa Bắc, Trần Hưng Đạo, Năng Tĩnh, Cửa Nam và xã Mỹ Phúc được hợp nhất thành phường Nam Định. Khu di tích hiện thuộc phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình; các đơn vị hành chính mới chính thức hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
Khi trình bày một sự kiện diễn ra năm 2022, cách ghi địa danh phù hợp là giữ nguyên địa chỉ hành chính tại thời điểm đó, đồng thời có thể bổ sung tên hành chính hiện nay để người đọc dễ tra cứu.
Cụm di tích gắn với vương triều Trần
Đền Trần và chùa Phổ Minh là cụm di tích tiêu biểu gắn với vùng đất Tức Mặc – Thiên Trường, quê hương của vương triều Trần.
Khu đền Trần gồm ba ngôi đền chính là đền Thiên Trường, đền Cố Trạch và đền Trùng Hoa. Đền Thiên Trường là không gian thờ các vị vua Trần và tổ tiên nhà Trần. Đền Cố Trạch thờ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn cùng gia đình và các tướng lĩnh liên quan. Đền Trùng Hoa là công trình được phục dựng nhằm tưởng niệm 14 vị vua của triều Trần.
Chùa Phổ Minh nằm gần khu đền, là công trình Phật giáo có quan hệ mật thiết với lịch sử vùng Thiên Trường và Phật giáo thời Trần. Nổi bật trong khuôn viên chùa là tháp Phổ Minh, một công trình có giá trị lớn về lịch sử, kiến trúc và nghệ thuật.
Với những giá trị đặc biệt, Đền Trần và chùa Phổ Minh đã được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt với tên gọi “Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật đền Trần và chùa Phổ Minh”.
Lễ hội Đền Trần là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia
Lễ hội Đền Trần không chỉ là một sự kiện thu hút du khách mà còn là sinh hoạt văn hóa được cộng đồng địa phương duy trì qua nhiều thế hệ.
Ngày 19 tháng 12 năm 2014, Bộ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 4205/QĐ-BVHTTDL, đưa Lễ hội Đền Trần tại phường Lộc Vượng, thành phố Nam Định vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, loại hình lễ hội truyền thống.
Việc ghi danh này khẳng định giá trị lịch sử, văn hóa và xã hội của lễ hội. Đồng thời, đây cũng là cơ sở để đặt ra trách nhiệm bảo vệ di sản một cách đúng đắn, tránh biến lễ hội thành hoạt động chỉ chú trọng xin lộc, cầu danh hay kinh doanh dịch vụ.
Trong năm 2022, việc thu hẹp nghi lễ không đồng nghĩa với việc di sản bị bỏ quên. Ngược lại, duy trì nghi thức nội bộ trong điều kiện bảo đảm an toàn chính là một hình thức thích ứng để bảo vệ cộng đồng thực hành di sản.
Ý nghĩa văn hóa của lễ khai ấn
Tưởng nhớ vương triều Trần
Ý nghĩa quan trọng nhất của Lễ hội Khai ấn Đền Trần là tưởng niệm các vị vua Trần, các bậc tiền nhân và những người đã có công trong sự nghiệp dựng nước, giữ nước.
Triều Trần tồn tại từ năm 1225 đến năm 1400, để lại nhiều dấu ấn trong lịch sử dân tộc. Đặc biệt, ba lần quân dân Đại Việt chiến thắng quân Nguyên – Mông trong thế kỷ XIII đã trở thành biểu tượng nổi bật của tinh thần đoàn kết, ý chí độc lập và sức mạnh quốc gia.
Vùng Tức Mặc – Thiên Trường có vị trí đặc biệt đối với hoàng tộc nhà Trần. Bởi vậy, các nghi lễ tại Đền Trần không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là hoạt động tưởng niệm lịch sử, gắn cộng đồng hôm nay với ký ức về một triều đại từng có nhiều đóng góp cho đất nước.
Đánh dấu thời điểm trở lại công việc đầu năm
Trong cách lý giải phổ biến hiện nay, khai ấn đầu xuân còn gợi nhắc thời điểm kết thúc kỳ nghỉ Tết, mở đầu một năm làm việc mới.
Ý nghĩa này phù hợp với tinh thần đề cao trách nhiệm và lao động. Nhận ấn không nên được hiểu là chờ đợi một quyền lực siêu nhiên ban chức tước, tiền bạc hay thành công. Giá trị tích cực của biểu tượng nằm ở lời nhắc mỗi người trở lại công việc với sự nghiêm túc, tận tâm và ý thức phục vụ cộng đồng.
Khi hiểu theo hướng đó, lá ấn không phải một lời hứa về sự đổi vận. Nó chỉ có ý nghĩa khi người nhận biết trân trọng lịch sử, tu dưỡng phẩm chất và nỗ lực bằng năng lực của chính mình.
Thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn
Việc người dân tìm về Đền Trần đầu năm trước hết là một hành động tưởng nhớ tiền nhân.
Dâng một nén hương trong không gian di tích giúp mỗi người suy ngẫm về lịch sử gia đình, quê hương và đất nước. Những nghi thức truyền thống như rước kiệu, dâng hương, tế lễ hay khai ấn đều có thể trở thành phương tiện giáo dục lịch sử nếu được giới thiệu đúng bản chất.
Giá trị của lễ hội vì thế không nằm ở việc có thể thu hút bao nhiêu người đến xin ấn, mà ở khả năng nuôi dưỡng lòng biết ơn, ý thức cộng đồng và tinh thần gìn giữ di sản.
Không nên thần bí hóa lá ấn Đền Trần
Trong đời sống dân gian, nhiều người đến Đền Trần với mong muốn cầu bình an, công việc thuận lợi và gia đình hạnh phúc. Đây là những nguyện vọng dễ hiểu khi con người bước vào một năm mới.
Tuy nhiên, qua quá trình phát triển của lễ hội, đôi khi xuất hiện quan niệm cho rằng sở hữu lá ấn sẽ giúp một người nhanh chóng thăng quan, tiến chức hoặc đạt được lợi ích vật chất. Cách hiểu này không phản ánh đầy đủ giá trị lịch sử và văn hóa của nghi lễ.
Không có căn cứ khoa học để khẳng định lá ấn có thể quyết định công danh, tài lộc hoặc tương lai của một cá nhân. Việc đạt được thành tựu trong học tập và nghề nghiệp vẫn phụ thuộc vào năng lực, sự rèn luyện, điều kiện xã hội và những lựa chọn cụ thể của mỗi người.
Sự linh thiêng trong đời sống tín ngưỡng nên được hiểu như cảm nhận tinh thần của cộng đồng thực hành, không nên bị chuyển thành những lời quảng bá chắc chắn về hiệu quả cầu cúng.
Người nhận ấn có thể trân trọng lá ấn như một dấu ấn văn hóa đầu năm, một lời nhắc về trách nhiệm trong công việc và đạo lý đối với tổ tiên. Không nên mua bán ấn với giá cao, chen lấn để giành ấn hoặc coi việc sở hữu càng nhiều ấn thì càng nhận được nhiều may mắn.
Chính thái độ bình tĩnh, thành kính và có hiểu biết mới góp phần giữ gìn nét đẹp của lễ hội.
Quyết định năm 2022 ảnh hưởng như thế nào đến người dân?
Thay đổi thói quen đi lễ đầu năm
Với nhiều gia đình tại Nam Định và các địa phương lân cận, đi lễ Đền Trần vào tháng Giêng đã trở thành một thói quen văn hóa.
Việc tạm đóng cửa trong hai ngày cao điểm khiến người dân phải thay đổi kế hoạch, lựa chọn thời gian khác hoặc không trực tiếp đến di tích. Những người có nhu cầu nhận ấn được khuyến khích đăng ký nhận qua đường bưu điện thay vì tập trung tại khu đền.
Sự thay đổi này có thể tạo cảm giác thiếu vắng đối với những người đã quen tham gia lễ hội. Tuy nhiên, phần lớn người dân cũng hiểu rằng việc hạn chế đám đông là cần thiết trong bối cảnh dịch bệnh.
Tín ngưỡng không nhất thiết phải được thể hiện bằng việc có mặt trong một đám đông. Người dân vẫn có thể tưởng nhớ tiền nhân tại gia đình, tìm hiểu lịch sử nhà Trần hoặc đến dâng hương vào một thời điểm phù hợp, khi khu di tích mở cửa và không quá đông.
Tác động đến các hoạt động dịch vụ
Một lễ hội quy mô lớn thường kéo theo nhiều hoạt động vận chuyển, ăn uống, lưu trú, bán hàng lưu niệm và dịch vụ phục vụ du khách.
Khi lễ hội không được tổ chức, các hộ kinh doanh quanh khu di tích chịu ảnh hưởng đáng kể. Đây là một phần trong tác động rộng lớn của đại dịch đối với kinh tế du lịch và đời sống của những cộng đồng sống dựa vào hoạt động lễ hội.
Tuy nhiên, lợi ích kinh tế không thể tách rời yêu cầu bảo đảm an toàn. Trong hoàn cảnh số ca mắc tăng cao, tổ chức một sự kiện đông người có thể tạo ra những chi phí xã hội lớn hơn nếu dịch bệnh lan rộng.
Bài toán đặt ra cho địa phương là vừa hỗ trợ người dân vượt qua khó khăn, vừa chuẩn bị những phương án tổ chức lễ hội bền vững khi điều kiện cho phép.
Tăng trách nhiệm của ban quản lý di tích
Khi không tổ chức lễ hội nhưng đền vẫn mở cửa vào một số thời điểm, nhiệm vụ của ban quản lý trở nên phức tạp.
Các cán bộ phải đặt biển thông báo, tuyên truyền trên hệ thống loa, hướng dẫn người dân thực hiện quy định phòng dịch và ngăn tình trạng tập trung đông tại các khu vực nhạy cảm.
Công tác phát ấn cũng phải được tổ chức theo một quy trình khác, thu hẹp địa điểm, điều tiết số người và tăng hình thức chuyển phát qua bưu điện.
Những kinh nghiệm này góp phần cho thấy quản lý di tích không chỉ là bảo vệ công trình kiến trúc. Đó còn là công việc điều phối giữa nhu cầu tín ngưỡng, trật tự công cộng, an toàn y tế và trách nhiệm bảo vệ di sản.
Duy trì nghi lễ trong hoàn cảnh đặc biệt
Di sản không chỉ tồn tại trong những lễ hội đông người
Hình ảnh hàng vạn người tập trung tại một lễ hội thường tạo ấn tượng về sức sống của di sản. Tuy nhiên, quy mô đông người không phải tiêu chí duy nhất để đánh giá một truyền thống có được bảo tồn hay không.
Di sản văn hóa phi vật thể trước hết tồn tại trong tri thức, ký ức, kỹ năng và thực hành của cộng đồng. Khi những người có trách nhiệm vẫn hiểu trình tự nghi lễ, biết cách chuẩn bị và truyền lại ý nghĩa cho thế hệ sau, mạch truyền thống vẫn có thể được duy trì.
Trong năm 2022, nghi lễ khai ấn được thực hiện nội bộ, không có sự chứng kiến của đông đảo công chúng. Dù quy mô nhỏ, hoạt động này vẫn mang ý nghĩa bảo tồn vì cộng đồng thực hành không để nghi lễ bị đứt đoạn hoàn toàn.
Điều quan trọng là nghi thức phải được thực hiện trang nghiêm, đúng vai trò của những người tham gia và không bị biến thành một hoạt động trình diễn tùy tiện.
Thích ứng không có nghĩa là làm sai lệch truyền thống
Các lễ hội truyền thống luôn có sự biến đổi theo thời gian. Phương tiện di chuyển, hệ thống âm thanh, phương thức bảo đảm an ninh, cách truyền thông và số lượng người tham gia ngày nay đều khác xa xã hội trước đây.
Trong thời kỳ dịch bệnh, sự biến đổi diễn ra rõ ràng hơn. Một số hoạt động phải tạm dừng, số người tham gia bị giới hạn, các hình thức đăng ký và chuyển phát được áp dụng thay cho việc nhận trực tiếp.
Những điều chỉnh như vậy có thể được chấp nhận khi chúng không làm sai lệch đối tượng tưởng niệm, ý nghĩa cốt lõi và trình tự nghi lễ. Ngược lại, những yếu tố gây chen lấn, thương mại hóa, tranh giành hoặc tuyên truyền mê tín cần được xem xét loại bỏ, kể cả khi lễ hội được tổ chức bình thường.
Vai trò của cộng đồng địa phương
Không gian Đền Trần gắn với cộng đồng cư dân Tức Mặc và những người tham gia trông nom, tế lễ tại di tích.
Trong bảo tồn lễ hội, cộng đồng địa phương giữ vai trò quan trọng vì họ là những người duy trì ký ức, thực hành nghi thức và truyền dạy kinh nghiệm. Cơ quan quản lý nhà nước có trách nhiệm hỗ trợ, hướng dẫn, bảo đảm an toàn và kiểm soát các hoạt động có nguy cơ làm biến dạng di sản.
Sự phối hợp giữa cộng đồng, ban quản lý di tích, chính quyền và cơ quan chuyên môn giúp lễ hội vừa giữ được tính truyền thống, vừa phù hợp với đời sống hiện đại.
Năm 2022 là một trường hợp cho thấy vai trò này khá rõ: chính quyền quyết định không tổ chức lễ hội đông người, trong khi các cụ cao niên tiếp tục thực hiện nghi lễ nội bộ.
Những bài học từ việc dừng lễ hội năm 2022
Sức khỏe cộng đồng phải được đặt lên trước quy mô lễ hội
Lễ hội có giá trị khi mang lại sự gắn kết, niềm vui và cảm giác an toàn cho cộng đồng. Nếu việc tổ chức có nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe của người dân, thu hẹp hoặc tạm dừng là lựa chọn cần thiết.
Quyết định năm 2022 cho thấy hoạt động văn hóa không tách rời hoàn cảnh xã hội. Bảo tồn truyền thống không đồng nghĩa với việc phải duy trì mọi hình thức tổ chức trong bất kỳ điều kiện nào.
Một nghi lễ có thể được thực hiện với quy mô nhỏ hơn nhưng vẫn giữ được ý nghĩa. Ngược lại, cố gắng duy trì đám đông trong điều kiện không an toàn có thể gây tổn hại đến cộng đồng và làm giảm giá trị nhân văn của lễ hội.
Cần truyền đạt thông tin chính xác
Cụm từ “không tổ chức lễ khai ấn” dễ tạo ra cách hiểu rằng nghi thức khai ấn bị hủy bỏ hoàn toàn. Trong khi đó, nội dung thực tế là không tổ chức Lễ hội Khai ấn Đền Trần có đông đảo công chúng tham gia, còn nghi lễ nội bộ vẫn được duy trì.
Sự khác biệt về cách dùng từ có ý nghĩa quan trọng. Thông tin rõ ràng giúp người dân hiểu đúng chủ trương, tránh tìm đến khu di tích trong thời gian đóng cửa và hạn chế những suy diễn không cần thiết.
Khi truyền thông về lễ hội, cơ quan tổ chức cũng cần giải thích rõ ngày truyền thống, lịch tổ chức của từng năm, khu vực mở cửa, thời gian phát ấn và các quy định áp dụng. Không nên sử dụng những thông điệp mơ hồ hoặc thần bí hóa nghi lễ để thu hút sự chú ý.
Nên phân tán dòng người thay vì tập trung vào một thời điểm
Một trong những vấn đề thường gặp tại Lễ hội Khai ấn Đền Trần là lượng người tập trung rất đông trong đêm 14 và sáng 15 tháng Giêng.
Trong khi đó, việc dâng hương và tìm hiểu di tích có thể được thực hiện trong nhiều ngày. Lá ấn cũng không nhất thiết phải được nhận ngay trong những giờ đầu tiên sau nghi lễ.
Phân tán thời gian tham quan, tăng hình thức đăng ký từ xa và công bố đầy đủ thông tin có thể giúp giảm chen lấn. Phương án chuyển phát ấn qua bưu điện năm 2022 là một gợi ý cho việc ứng dụng các phương thức phục vụ linh hoạt hơn.
Tuy nhiên, bất kỳ phương án nào cũng cần bảo đảm minh bạch, tránh để xuất hiện hoạt động mua bán ấn, làm giả ấn hoặc lợi dụng nhu cầu tín ngưỡng để thu lợi.
Giá trị lịch sử cần được đặt ở vị trí trung tâm
Khi nhắc đến Đền Trần, dư luận thường tập trung vào việc xin ấn. Điều này có thể khiến những giá trị rộng lớn hơn của khu di tích và lễ hội bị che khuất.
Đền Trần – Chùa Phổ Minh là không gian gắn với lịch sử vương triều Trần, kiến trúc truyền thống, tín ngưỡng thờ nhân vật lịch sử và nhiều lớp ký ức của vùng Thiên Trường.
Người đến di tích cần được giới thiệu về các vị vua Trần, Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, nghệ thuật kiến trúc, hiện vật và vai trò của vùng Tức Mặc trong lịch sử. Khi hiểu được bối cảnh đó, người tham dự sẽ nhìn lá ấn như một phần của tổng thể văn hóa, thay vì mục đích duy nhất của chuyến đi.
Lễ hội được tổ chức trở lại sau thời gian gián đoạn
Sau ba năm không tổ chức vì ảnh hưởng của dịch COVID-19, Lễ hội Khai ấn Đền Trần được tổ chức trở lại vào xuân Quý Mão 2023.
Các nghi thức như rước kiệu Ngọc Lộ, rước nước, tế cá, dâng hương, rước kiệu ấn và khai ấn được khôi phục với sự tham gia của cộng đồng và du khách. Công tác an ninh, phân luồng giao thông, phòng cháy, y tế và phòng dịch tiếp tục được chú trọng.
Sự trở lại của lễ hội cho thấy quyết định năm 2022 chỉ là biện pháp tạm thời trong hoàn cảnh dịch bệnh. Khi điều kiện xã hội thay đổi, hoạt động lễ hội được phục hồi trên cơ sở vừa bảo tồn nghi thức truyền thống, vừa tăng cường quản lý.
Nhìn từ hiện tại, khoảng thời gian gián đoạn cũng là dịp để các cơ quan quản lý và cộng đồng suy nghĩ sâu hơn về cách tổ chức lễ hội. Một lễ hội bền vững không chỉ cần đông vui mà còn phải an toàn, văn minh, trang nghiêm và phản ánh đúng giá trị của di sản.
Người dân nên ứng xử như thế nào khi tham dự lễ khai ấn?
Trước hết, người tham dự cần tìm hiểu thông tin chính thức về thời gian, chương trình và phương án phân luồng của ban tổ chức. Lịch nghi lễ truyền thống theo âm lịch không nên bị nhầm với lịch mở cửa hoặc phát ấn của từng năm.
Khi đến di tích, người dân nên lựa chọn thời gian phù hợp, tránh cố tập trung vào thời điểm đông nhất. Việc chen lấn, xô đẩy không làm cho lời cầu nguyện trở nên thành kính hơn, đồng thời có thể gây nguy hiểm cho bản thân và những người xung quanh.
Tiền lễ và tiền công đức cần được đặt đúng nơi quy định. Không cài tiền lên tượng, đồ thờ, cửa võng hoặc hiện vật. Việc đốt vàng mã cũng cần tiết chế để tránh lãng phí, ô nhiễm và nguy cơ cháy nổ.
Người xin ấn nên tiếp nhận lá ấn với thái độ bình tĩnh, không tranh giành, không mua đi bán lại và không tin vào những lời quảng cáo về khả năng đổi vận hay bảo đảm thăng tiến.
Điều có ý nghĩa hơn cả là sau chuyến đi lễ, mỗi người có thêm ý thức trân trọng lịch sử, làm việc có trách nhiệm và cư xử tốt với gia đình, cộng đồng.
Kết luận
Việc Nam Định không tổ chức Lễ hội Khai ấn Đền Trần xuân Nhâm Dần 2022 là quyết định được đưa ra trong bối cảnh dịch COVID-19 còn diễn biến phức tạp. Đền Trần không đón người dân và du khách trong hai ngày cao điểm 14 và 15 tháng Giêng, các hoạt động lễ hội đông người không được tổ chức, nhưng nghi lễ khai ấn vẫn được các cụ cao niên thực hiện trong phạm vi nội bộ.
Sự kiện này cho thấy bảo tồn di sản không nhất thiết phải gắn với những đám đông lớn. Trong hoàn cảnh đặc biệt, nghi lễ vẫn có thể được duy trì một cách trang nghiêm, đồng thời sức khỏe và an toàn của cộng đồng được đặt lên hàng đầu.
Lễ khai ấn cần được nhìn nhận từ giá trị tưởng nhớ vương triều Trần, đạo lý uống nước nhớ nguồn và tinh thần trở lại lao động sau kỳ nghỉ đầu năm. Lá ấn không phải vật bảo đảm công danh hay tài lộc, mà nên được trân trọng như một biểu tượng văn hóa nhắc mỗi người sống có trách nhiệm, chăm chỉ và hướng thiện.
Nhìn lại mùa xuân Nhâm Dần 2022 cũng là dịp để hiểu rằng một lễ hội chỉ thật sự có ý nghĩa khi truyền thống được gìn giữ cùng với sự an toàn, văn minh và hiểu biết của cộng đồng.
