Tìm hiểu quan niệm về thánh thần, vũ trụ trong Phật giáo và ranh giới đối thoại giữa giáo lý, niềm tin với khoa học hiện đại.
Con người từ lâu đã đặt ra những câu hỏi vượt khỏi phạm vi đời sống thường ngày: Vũ trụ bắt đầu từ đâu? Có những thế giới nào ngoài thế giới con người? Thánh thần có thực sự tồn tại không? Ý thức chỉ là hoạt động của bộ não hay còn mang một chiều kích sâu xa hơn? Khi khoa học ngày càng phát triển, những câu hỏi ấy không mất đi mà còn được nhìn nhận dưới nhiều góc độ mới.
Phật giáo cũng có những mô tả về chư thiên, các cõi sống, nhiều thế giới và những chu kỳ hình thành, hoại diệt của vũ trụ. Tuy nhiên, các mô tả này thuộc về hệ thống tư tưởng, kinh điển và thực hành tôn giáo được hình thành trong bối cảnh văn hóa Ấn Độ cổ đại. Chúng không thể được đồng nhất một cách đơn giản với thiên văn học, vật lý học hay sinh học hiện đại.
Tìm hiểu mối liên hệ giữa khoa học và Phật giáo vì thế đòi hỏi một thái độ thận trọng. Không nên dùng khoa học để phủ nhận vội vàng mọi kinh nghiệm tâm linh, nhưng cũng không thể lấy những khái niệm khoa học chưa được hiểu đầy đủ để chứng minh cho mọi niềm tin tôn giáo. Điều quan trọng là phân biệt rõ dữ kiện kiểm chứng được, cách diễn giải triết học và nội dung thuộc về đức tin.
“Sự tồn tại” có thể được hiểu theo nhiều nghĩa
Trước khi bàn về thánh thần hay vũ trụ, cần làm rõ khái niệm “tồn tại”. Trong đời sống, chúng ta thường cho rằng một sự vật tồn tại khi có thể nhìn thấy, nghe thấy, chạm vào hoặc đo lường được. Tuy nhiên, trên bình diện triết học và tôn giáo, sự tồn tại có thể được hiểu rộng hơn.
Một ngọn núi tồn tại như một thực thể vật chất. Một định luật toán học không tồn tại giống ngọn núi nhưng vẫn có giá trị trong tư duy và hoạt động khoa học. Một nhân vật trong truyền thuyết không nhất thiết tồn tại như một nhân vật lịch sử, song hình tượng ấy vẫn có thể tồn tại bền vững trong ký ức cộng đồng, nghi lễ, nghệ thuật và đạo đức xã hội.
Tương tự, khi một cộng đồng nói rằng họ tin vào sự hiện diện của thần linh, phát biểu ấy có thể mang nhiều nội dung khác nhau. Có người tin thần linh là những thực thể khách quan, có ý thức và quyền năng. Có người xem thần linh là biểu tượng của thiên nhiên, tổ tiên, công lý hoặc khát vọng bảo hộ cộng đồng. Một số người lại tiếp cận thần linh như một kinh nghiệm nội tâm mà ngôn ngữ thông thường khó diễn đạt.
Khoa học chủ yếu nghiên cứu thế giới tự nhiên và xã hội bằng quan sát, đo lường, xây dựng giả thuyết, kiểm tra bằng chứng và cho phép người khác kiểm nghiệm lại. Vì vậy, một tuyên bố chỉ trở thành giả thuyết khoa học khi có thể tạo ra những dự đoán hoặc dấu hiệu đủ rõ để kiểm tra bằng phương pháp phù hợp.
Điều đó không có nghĩa rằng những gì khoa học chưa đo được chắc chắn không tồn tại. Nó chỉ có nghĩa rằng khoa học hiện chưa có đủ cơ sở để xác nhận điều ấy như một dữ kiện khách quan. Ngược lại, việc khoa học chưa bác bỏ một niềm tin cũng không tự động biến niềm tin đó thành sự thật đã được chứng minh.
Thánh thần trong thế giới quan Phật giáo
Đức Phật không được xem là vị thần sáng tạo vũ trụ
Một trong những điểm thường gây nhầm lẫn là quan niệm cho rằng Đức Phật là một vị thần tối cao đã tạo ra thế giới. Trong giáo lý Phật giáo, Đức Phật được tôn kính là bậc giác ngộ, người chỉ ra con đường nhận diện khổ đau, nguyên nhân của khổ đau và khả năng giải thoát khỏi khổ đau.
Ngài không giữ vai trò một đấng sáng tạo toàn năng, quyết định số phận của vạn vật. Những hiện tượng của đời sống được giải thích thông qua nhiều điều kiện tương tác, trong đó có hành vi, nhận thức, môi trường và nghiệp theo cách hiểu của Phật giáo.
Trong các truyền thống Phật giáo, hình tượng Đức Phật có thể được thể hiện với nhiều chiều kích khác nhau. Phật giáo thời kỳ đầu thường nhấn mạnh Đức Phật lịch sử và con đường tu tập do Ngài giảng dạy. Phật giáo Đại thừa phát triển quan niệm về nhiều vị Phật, các cõi Phật và những chiều kích rộng lớn của giác ngộ. Dù vậy, chư Phật nhìn chung không được hiểu như những vị thần sáng tạo thế giới từ hư vô.
Sự tôn kính Đức Phật vì thế không hoàn toàn đồng nghĩa với việc thờ một vị thần ban thưởng hoặc trừng phạt. Đối với người thực hành, lễ Phật còn là cách tưởng nhớ phẩm chất trí tuệ, từ bi và tỉnh thức mà con người có thể học hỏi.
Chư thiên và các vị trời trong kinh điển Phật giáo
Kinh điển Phật giáo có đề cập đến chư thiên, Phạm thiên và nhiều loại chúng sinh không thuộc cõi người. Theo thế giới quan truyền thống, chư thiên có tuổi thọ dài, hưởng nhiều điều kiện thuận lợi và có những khả năng vượt quá con người. Tuy nhiên, họ vẫn là chúng sinh trong vòng sinh tử, chịu sự chi phối của vô thường và nghiệp.
Điểm này rất quan trọng. Chư thiên trong Phật giáo không phải những thực thể tuyệt đối, vĩnh cửu hay toàn năng. Họ có thể có phước báo lớn nhưng chưa chắc đã đạt giác ngộ. Khi những điều kiện duy trì đời sống ở cõi trời chấm dứt, họ vẫn có thể tái sinh vào một cảnh giới khác theo quan niệm nghiệp báo.
Vũ trụ trong quan niệm Phật giáo
Vũ trụ không chỉ là không gian vật chất
Trong khoa học hiện đại, vũ trụ thường được hiểu là toàn bộ không gian, thời gian, vật chất, năng lượng và các cấu trúc vật lý. Trong Phật giáo truyền thống, khái niệm thế giới rộng hơn một bản đồ các ngôi sao và thiên hà.
Thế giới quan Phật giáo bao gồm nhiều cảnh giới tồn tại, các dạng chúng sinh, trạng thái tâm thức và những chu kỳ sinh tử. Không gian vũ trụ và thế giới kinh nghiệm của chúng sinh thường được trình bày trong cùng một hệ thống.
Vì vậy, những cõi như địa ngục, ngạ quỷ, súc sinh, người, a-tu-la hay cõi trời không nên được hiểu đơn giản như các hành tinh nằm ở những tọa độ mà tàu vũ trụ có thể bay tới. Trong cách tiếp cận truyền thống, đó là những cảnh giới tái sinh. Trong một số cách diễn giải hiện đại, chúng còn được nhìn như hình ảnh biểu thị các trạng thái sống và trạng thái tâm lý.
Một người bị lòng tham không đáy chi phối có thể được liên hệ với hình tượng ngạ quỷ. Một đời sống đầy bạo lực, sợ hãi và đau đớn có thể gợi đến cảnh giới địa ngục. Cách hiểu biểu tượng không nhất thiết phủ nhận cách hiểu tôn giáo truyền thống, nhưng cho thấy kinh điển có thể được tiếp nhận ở nhiều tầng ý nghĩa.
Nhiều thế giới và nhiều chu kỳ hình thành
Kinh điển Phật giáo nói đến nhiều hệ thống thế giới thay vì chỉ một thế giới duy nhất. Các thế giới trải qua những giai đoạn hình thành, tồn tại, suy hoại và tan rã. Sau một thời kỳ rất dài, những điều kiện mới lại xuất hiện.
Trong Kinh Khởi thế nhân bổn, thế giới được mô tả qua một tiến trình biến đổi, trong đó sự thay đổi môi trường gắn với lòng tham, sự chiếm hữu, phân chia tài sản và sự hình thành trật tự xã hội. Nội dung này mang đậm tính đạo đức và triết lý về xã hội hơn là một bản tường thuật khoa học về lịch sử địa chất hay tiến hóa sinh học.
Những khái niệm như kiếp, đại kiếp hay chu kỳ thành – trụ – hoại – không diễn tả một tầm nhìn rất dài về thời gian. Chúng góp phần nhắc nhở rằng ngay cả những thế giới tưởng như bền vững cũng không đứng ngoài vô thường.
Vũ trụ theo khoa học hiện đại
Mô hình vũ trụ dựa trên quan sát và toán học
Thiên văn học và vật lý học hiện đại nghiên cứu vũ trụ bằng kính thiên văn, vệ tinh, máy dò, quang phổ, toán học và các mô hình có thể đối chiếu với dữ liệu. Theo mô hình khoa học hiện hành, vũ trụ quan sát được có lịch sử khoảng 13,8 tỷ năm và đã trải qua một giai đoạn giãn nở rất nóng, rất đậm đặc.
Vũ trụ vẫn tiếp tục giãn nở và sự giãn nở hiện được quan sát là đang tăng tốc. Tuy nhiên, khoa học vẫn chưa biết đầy đủ bản chất của vật chất tối, năng lượng tối, điều kiện trước giai đoạn rất sớm của vũ trụ hoặc liệu câu hỏi “trước Vụ Nổ Lớn” có luôn mang ý nghĩa vật lý hay không.
Khái niệm Vụ Nổ Lớn thường bị hiểu sai như một quả bom phát nổ tại một điểm trong khoảng không có sẵn. Mô hình khoa học chủ yếu mô tả sự giãn nở của chính không gian từ trạng thái rất sớm, chứ không nhất thiết nói rằng vật chất bắn ra từ một tâm điểm vào vùng trống bên ngoài.
Khoa học chưa giải đáp mọi câu hỏi về nguồn gốc
Mô hình Vụ Nổ Lớn không phải câu trả lời hoàn chỉnh cho câu hỏi vì sao có vũ trụ, vì sao các định luật tự nhiên tồn tại hay tại sao có một thế giới thay vì hoàn toàn không có gì.
Khoa học có thể mô tả sự tiến hóa của vũ trụ từ những giai đoạn rất sớm dựa trên dữ liệu hiện có. Nhưng khi tiến gần đến những điều kiện cực hạn, các lý thuyết hiện nay gặp giới hạn. Thuyết tương đối rộng và cơ học lượng tử đều rất thành công trong phạm vi của mình, nhưng chưa được hợp nhất thành một lý thuyết hoàn chỉnh về hấp dẫn lượng tử.
Những giới hạn đó không chứng minh rằng phải có một vị thần sáng tạo. Chúng cũng không chứng minh rằng chắc chắn không có bất kỳ nguyên lý siêu hình nào. Chúng đơn giản cho thấy tri thức khoa học vẫn đang phát triển.
