Giữa không gian đô thị đông đúc của TP. Hồ Chí Minh, những thánh đường Hồi giáo hiện diện khá kín đáo nhưng giữ vai trò đặc biệt trong đời sống tôn giáo và văn hóa của cộng đồng Muslim. Một số công trình nằm giữa khu trung tâm thương mại lâu đời, bên cạnh khách sạn, chợ và những tuyến đường sầm uất; số khác được xây dựng trong khu dân cư, chung cư hoặc các con hẻm nơi nhiều gia đình Hồi giáo cùng sinh sống.
Sự ra đời của hệ thống thánh đường tại thành phố gắn với lịch sử giao thương của Sài Gòn – Chợ Lớn, quá trình cư trú của thương nhân đến từ Nam Á, Malaysia, Indonesia và sự dịch chuyển của người Chăm Islam từ các tỉnh Nam Bộ. Bởi vậy, thánh đường Hồi giáo tại TP. Hồ Chí Minh không chỉ phản ánh kiến trúc tôn giáo mà còn lưu giữ ký ức về một thành phố cảng đa văn hóa.
Ngày nay, các thánh đường vẫn là không gian tôn giáo đang hoạt động thường xuyên. Đây trước hết là nơi tín đồ cầu nguyện, học Qur’an, thực hành tháng Ramadan, tổ chức những ngày lễ quan trọng và hỗ trợ đời sống cộng đồng. Việc tìm hiểu hoặc tham quan cần được tiến hành với thái độ tôn trọng, tránh xem thánh đường đơn thuần như một điểm chụp ảnh hay công trình trang trí.
Thánh đường Hồi giáo là gì?
Trong tiếng Arab, từ masjid được dùng để chỉ nơi người Muslim thực hiện việc phủ phục và cầu nguyện hướng về Allah. Trong tiếng Việt, masjid thường được gọi là nhà thờ Hồi giáo hoặc thánh đường Hồi giáo.
Cách gọi “thánh đường” giúp người Việt dễ hình dung đây là một cơ sở tôn giáo, nhưng không nên đồng nhất hoàn toàn với nhà thờ của Kitô giáo. Không gian, nghi thức, tổ chức cộng đồng và quan niệm thần học của hai tôn giáo có nhiều điểm khác nhau.
Một thánh đường Hồi giáo thông thường có những bộ phận cơ bản sau:
- Phòng cầu nguyện chính.
- Bức tường xác định hướng qibla, tức hướng về Kaaba tại Mecca.
- Mihrab, hốc hoặc vị trí đánh dấu hướng cầu nguyện.
- Minbar, nơi người chủ trì trình bày bài giảng trong lễ nguyện ngày thứ Sáu.
- Khu vực làm sạch thân thể trước khi cầu nguyện.
- Không gian dành cho nữ tín đồ, được bố trí tùy điều kiện từng cơ sở.
- Phòng học giáo lý, sinh hoạt cộng đồng hoặc tiếp khách.
Tháp cao, mái vòm và biểu tượng trăng lưỡi liềm thường xuất hiện trong kiến trúc Hồi giáo, nhưng không phải mọi thánh đường đều bắt buộc phải có đầy đủ các yếu tố ấy. Tại TP. Hồ Chí Minh, nhiều thánh đường phải thích nghi với quỹ đất hạn chế nên có thể nằm trong nhà phố, chung cư hoặc khu dân cư chật hẹp.
Masjid, surao và musolla khác nhau như thế nào?
Bên cạnh masjid, cộng đồng Hồi giáo còn sử dụng các thuật ngữ như surao, surau hoặc musolla.
Masjid thường là cơ sở cầu nguyện có tổ chức ổn định, phục vụ đông tín đồ và có thể tổ chức lễ nguyện cộng đồng ngày thứ Sáu. Surao thường có quy mô nhỏ hơn, chủ yếu phục vụ một khu dân cư hoặc nhóm gia đình ở gần nhau. Musolla là điểm cầu nguyện bố trí tại trường học, cơ quan, trung tâm thương mại, sân bay hoặc địa điểm công cộng.
Tuy nhiên, sự phân biệt này không phải lúc nào cũng tuyệt đối. Một số surao tại TP. Hồ Chí Minh vẫn có lớp Qur’an, tổ chức iftar trong Ramadan hoặc phục vụ lễ nguyện ngày thứ Sáu khi đáp ứng được điều kiện thực tế. Vì vậy, tên gọi và chức năng cụ thể nên được hiểu theo cách tổ chức của từng cộng đồng.
Quá trình hình thành cộng đồng Hồi giáo tại Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh
Sài Gòn từ lâu là một đầu mối giao thương quan trọng của khu vực Nam Bộ. Trong quá trình phát triển thành đô thị và thương cảng, thành phố đón nhiều cộng đồng cư dân đến buôn bán, làm việc và định cư. Trong số đó có các thương nhân Muslim từ Nam Á và vùng hải đảo Đông Nam Á.
Những nhóm cư dân đến từ Ấn Độ, Malaysia và Indonesia ban đầu xây dựng cơ sở cầu nguyện để đáp ứng nhu cầu tôn giáo của chính cộng đồng mình. Một số thánh đường lâu đời ở khu vực trung tâm ngày nay vẫn lưu giữ dấu ấn lịch sử ấy qua tên gọi, bia ghi niên đại, phong cách kiến trúc và ký ức của tín đồ.
Về sau, hệ thống thánh đường tiếp tục được mở rộng cùng với sự hiện diện của người Chăm Islam từ An Giang, Tây Ninh và một số địa phương Nam Bộ. Người Chăm đến thành phố học tập, buôn bán, làm việc hoặc lập gia đình, hình thành các khu dân cư mới và tham gia vào những cộng đồng Hồi giáo đã có từ trước.
Do đó, cộng đồng Hồi giáo TP. Hồ Chí Minh không phải một tập hợp thuần nhất về nguồn gốc dân tộc. Trong cùng một thánh đường có thể gặp người Chăm, người Kinh theo Islam, người có nguồn gốc Ấn Độ, Malaysia, Indonesia, người nước ngoài đang làm việc tại Việt Nam và du khách Muslim.
Sự đa dạng ấy tạo nên một mạng lưới tôn giáo có tính địa phương nhưng đồng thời duy trì quan hệ rộng mở với thế giới Islam. Một số thánh đường ở trung tâm thường đón đông tín đồ nước ngoài vào lễ nguyện thứ Sáu, trong khi các thánh đường tại khu dân cư có vai trò nổi bật hơn trong giáo dục trẻ em, gắn kết gia đình và hỗ trợ đời sống thường ngày.
Theo danh mục đang được Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo TP. Hồ Chí Minh công bố trong năm 2026, mạng lưới trên địa bàn thành phố gồm 11 masjid và 5 tiểu thánh đường hoặc surao. Danh mục này sử dụng hệ thống tên phường, xã hiện hành và bao gồm cả Masjid Muttaqil tại xã Minh Thạnh, thuộc phần địa bàn Bình Dương cũ.
Danh sách thánh đường Hồi giáo tại TP. Hồ Chí Minh
Tên phiên âm của các thánh đường có thể được ghi khác nhau giữa bảng hiệu, văn bản tiếng Việt và tài liệu tiếng Anh. Chẳng hạn, Masjid Musulmane còn được gọi là Jamia Al-Musulman; Masjid Al Jamia’ Chợ Lớn cũng thường xuất hiện với tên Cholon Jamial Mosque.
Các masjid đang được cộng đồng giới thiệu
| Tên thánh đường | Địa chỉ hiện dùng | Khu vực |
|---|---|---|
| Masjid Al Rahim | 45 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Bến Thành, TP. Hồ Chí Minh | Trung tâm Sài Gòn |
| Masjid Nurul Islam | 512/513 Chung cư 86/1 Phan Văn Hân, phường Gia Định, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Bình Thạnh cũ |
| Masjid Al Muslimeen | 52 Nguyễn Văn Trỗi, phường Cầu Kiệu, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Phú Nhuận cũ |
| Masjid Musulmane | 66 Đông Du, phường Sài Gòn, TP. Hồ Chí Minh | Trung tâm Sài Gòn |
| Masjid Jamiul Islamiyah | 459B Trần Hưng Đạo, phường Cầu Kho, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Quận 1 cũ |
| Masjid Jamiul Anwar | 157/42B Dương Bá Trạc, phường Chánh Hưng, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Quận 8 cũ |
| Masjid Sa’adah | 45/67 Bình Tiên, phường Bình Tiên, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Quận 6 cũ |
| Masjid Al Jamia’ Chợ Lớn | 641 Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn, TP. Hồ Chí Minh | Không gian Chợ Lớn |
| Masjid Hayatul Islam | 357/11 Cách Mạng Tháng Tám, phường Hòa Hưng, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Quận 10 cũ |
| Masjid Muwahidin | 9/12 đường 128, phường Phước Long, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực phía đông thành phố |
| Masjid Muttaqil | Ấp Hòa Lộc, xã Minh Thạnh, TP. Hồ Chí Minh | Khu vực Bình Dương cũ |
Các tiểu thánh đường và surao
| Tên cơ sở | Địa chỉ hiện dùng |
|---|---|
| Surao Nurul Iman | 24/46 Nguyễn Văn Cừ, phường Cầu Kho, TP. Hồ Chí Minh |
| Surao Eh’shan | 111/24A Huỳnh Văn Bánh, phường Cầu Kiệu, TP. Hồ Chí Minh |
| Surao Mubarak | 85/16 Phạm Thế Hiển, phường Chánh Hưng, TP. Hồ Chí Minh |
| Surao Nurul Islam | 39 Trần Quang Diệu, phường Nhiêu Lộc, TP. Hồ Chí Minh |
| Surao Khairiyah | 79/2D Tôn Thất Thuyết, phường Vĩnh Hội, TP. Hồ Chí Minh |
Danh mục trên phản ánh thông tin do cộng đồng cung cấp tại thời điểm biên soạn. Người cần tham dự lễ nguyện hoặc đến tìm hiểu nên kiểm tra lại với ban quản trị vì lối vào, giờ mở cửa, giờ cầu nguyện và khả năng tiếp khách có thể thay đổi. Đặc biệt, Masjid Nurul Islam tại Phan Văn Hân không phải là Surao Nurul Islam tại đường Trần Quang Diệu.
Những thánh đường Hồi giáo tiêu biểu ở khu vực trung tâm
Masjid Al Rahim – dấu tích của cộng đồng Malaysia và Indonesia
Masjid Al Rahim nằm tại số 45 Nam Kỳ Khởi Nghĩa, phường Bến Thành, gần khu vực chợ Bến Thành. Trên mặt tiền công trình từng có dòng chữ cho biết thánh đường gắn với cộng đồng Malaysia – Indonesia và có nguồn gốc từ năm 1885.
Niên đại này khiến Al Rahim thường được giới thiệu là một trong những cơ sở Hồi giáo lâu đời nhất còn hoạt động tại Sài Gòn. Tư liệu hiện có cho thấy thánh đường ban đầu được lập để phục vụ các tín đồ đến từ vùng hải đảo Đông Nam Á. Công trình đã trải qua nhiều lần thay đổi; diện mạo hiện nay phần lớn hình thành sau đợt xây dựng lại vào năm 2009.
Kiến trúc bên ngoài Al Rahim nổi bật với mặt đứng tương đối cao, những cửa vòm nhọn, chóp trang trí và biểu tượng trăng lưỡi liềm. Do nằm trên một khu đất không lớn giữa trung tâm đô thị, không gian được tổ chức theo chiều cao thay vì trải rộng như những thánh đường trong các làng Chăm ở An Giang.
Xung quanh Al Rahim dần hình thành một cụm dịch vụ phục vụ người Muslim, đặc biệt là các hàng quán halal và nơi lưu trú dành cho khách đến từ Malaysia, Indonesia hoặc các quốc gia có đông tín đồ Islam. Vì vậy, thánh đường không chỉ là nơi cầu nguyện mà còn là một điểm kết nối giữa cộng đồng địa phương với khách quốc tế.
Tuy nhiên, cách gọi khu vực quanh thánh đường là “phố Malaysia” chủ yếu mang tính phổ biến trong hoạt động du lịch và thương mại. Đây không phải tên đơn vị hành chính chính thức.
Masjid Musulmane – thánh đường nổi tiếng trên đường Đông Du
Masjid Musulmane tọa lạc tại số 66 Đông Du, phường Sài Gòn. Công trình còn được biết đến với những tên như Jamia Al-Musulman, Jamia Al-Musulmane hoặc Masjid Catinat, gắn với tên cũ của tuyến đường trong thời kỳ thuộc địa.
Thánh đường được xây dựng năm 1935 bằng sự đóng góp của cộng đồng Hồi giáo có nguồn gốc từ Nam Ấn Độ. Mục đích ban đầu là tạo nơi cầu nguyện cho những người Muslim đang sinh sống và làm ăn tại Sài Gòn. Năm 2023, trong một chương trình tham quan cơ sở tôn giáo, cơ quan Mặt trận thành phố giới thiệu đây là thánh đường Hồi giáo lớn nhất tại TP. Hồ Chí Minh theo phạm vi đô thị lúc bấy giờ.
Công trình gây ấn tượng bởi màu xanh nhạt, hệ thống cửa vòm, hai tháp nhỏ ở mặt tiền và các chi tiết trang trí màu vàng. Khu cầu nguyện được nâng cao so với mặt đường, phía trước có bậc thang và khoảng sân chuyển tiếp. Những hàng cột cùng các nhịp vòm tạo cảm giác thoáng, phù hợp với khí hậu nóng ẩm của Nam Bộ.
So với nhiều cơ sở Hồi giáo nằm sâu trong khu dân cư, Masjid Musulmane có vị trí dễ nhận biết hơn. Thánh đường nằm gần các khách sạn lớn, phố đi bộ Nguyễn Huệ, Nhà hát Thành phố và bến Bạch Đằng nên thường đón tín đồ từ nhiều quốc gia.
Lễ nguyện thứ Sáu tại đây có thể tập trung khá đông người. Những dịp lễ lớn, người đến cầu nguyện có thể sử dụng cả khoảng sân và không gian phụ. Du khách muốn tìm hiểu nên tránh tự ý đi sâu vào phòng cầu nguyện trong thời gian nghi lễ đang diễn ra.
Masjid Jamiul Islamiyah – thánh đường Nancy
Masjid Jamiul Islamiyah nằm tại số 459B Trần Hưng Đạo, phường Cầu Kho. Trong ký ức đô thị, công trình thường được gọi là thánh đường Nancy, theo tên cũ của đoạn đường Trần Hưng Đạo.
Nhiều tư liệu giới thiệu thánh đường được xây dựng vào khoảng năm 1950. Đây là một trong những cơ sở Hồi giáo hoạt động lâu năm tại khu vực giáp ranh giữa trung tâm Sài Gòn và không gian cư trú đông đúc dọc đường Trần Hưng Đạo.
Mặt tiền Jamiul Islamiyah sử dụng màu xanh lục nhạt kết hợp với các chóp màu vàng. Tên thánh đường được thể hiện bằng tiếng Việt và chữ Arab. Phía trong là phòng cầu nguyện, khu làm sạch trước nghi lễ cùng những không gian phục vụ sinh hoạt cộng đồng.
Không chỉ đảm nhiệm hoạt động tôn giáo, thánh đường còn tham gia các chương trình giao lưu xã hội tại địa phương. Thành phố từng công nhận quyền sử dụng đất tôn giáo cho cơ sở này; Mặt trận địa phương cũng tổ chức hoạt động xây dựng không gian văn hóa và gặp gỡ cộng đồng tại thánh đường.
Jamiul Islamiyah là ví dụ tiêu biểu cho mô hình thánh đường đô thị gắn bó với một khu dân cư cụ thể. Người đến cầu nguyện không chỉ có tín đồ sống quanh đó mà còn có người buôn bán, làm việc tại khu vực trung tâm.
Masjid Al Jamia’ Chợ Lớn
Masjid Al Jamia’ Chợ Lớn tọa lạc tại số 641 Nguyễn Trãi, phường Chợ Lớn. Tên tiếng Anh của công trình thường được ghi là Cholon Jamial Mosque hoặc Cholon Mosque.
Thánh đường được xây dựng năm 1932, ban đầu phục vụ những người Muslim từ miền Nam Ấn Độ đến Sài Gòn – Chợ Lớn buôn bán và cư trú. Đây là một dấu tích đáng chú ý của cộng đồng Nam Á trong lịch sử đô thị Chợ Lớn, bên cạnh hệ thống đền Hindu giáo và những công trình tín ngưỡng của người Hoa.
So với Masjid Musulmane trên đường Đông Du, thánh đường Chợ Lớn có quy mô và mặt tiền khiêm tốn hơn. Cổng vào nằm sát một tuyến đường luôn đông phương tiện. Phía trong là khoảng sân có cây xanh và khu cầu nguyện được bố trí tương đối sâu, tạo sự tách biệt với tiếng ồn bên ngoài.
Màu xanh, trắng, các cửa vòm và hình trăng lưỡi liềm giúp nhận diện chức năng Hồi giáo của công trình. Tuy vậy, giá trị đáng chú ý nhất không chỉ nằm ở hình thức kiến trúc mà còn ở vị trí của thánh đường trong lịch sử giao thương đa tộc người của Chợ Lớn.
Sự hiện diện của một thánh đường Hồi giáo giữa khu vực thường được biết đến với hội quán, miếu và chùa Hoa cho thấy Chợ Lớn chưa bao giờ là không gian chỉ có một cộng đồng văn hóa. Đây từng là nơi gặp gỡ của người Hoa, người Việt, người Ấn và nhiều nhóm thương nhân đến từ Đông Nam Á.
Masjid Hayatul Islam
Masjid Hayatul Islam hiện được ghi nhận tại số 357/11 Cách Mạng Tháng Tám, phường Hòa Hưng. Một số tài liệu cũ sử dụng tên Hayyatul Islam hoặc ghi địa chỉ theo số hẻm trước khi chỉnh trang, đánh số lại.
Tư liệu nghiên cứu thực địa cho biết tiền thân thánh đường được dựng vào đầu thập niên 1960, khi một nhóm gia đình người Chăm cần có nơi cầu nguyện gần khu vực cư trú. Công trình ban đầu sử dụng nhiều vật liệu gỗ, sau đó được trùng tu và xây dựng lại để đáp ứng số lượng tín đồ tăng lên.
Do nằm trong hẻm và quỹ đất không rộng, thánh đường được tổ chức theo dạng nhiều tầng. Không gian phụ có thể đặt ở tầng dưới, còn phòng cầu nguyện bố trí tại tầng trên. Cách tổ chức này khá phổ biến ở những cơ sở tôn giáo nằm trong khu dân cư đông đúc của TP. Hồ Chí Minh.
Năm 2023, địa phương triển khai mã QR giới thiệu lịch sử Masjid Hayyatul Islam cho khách đến tìm hiểu. Hoạt động này cho thấy thánh đường không chỉ được nhìn nhận như nơi hành lễ mà còn là một thành tố văn hóa của khu dân cư.
Masjid Jamiul Anwar
Masjid Jamiul Anwar nằm tại số 157/42B Dương Bá Trạc, phường Chánh Hưng. Đây là một thánh đường quan trọng đối với cộng đồng người Chăm Islam ở khu vực Quận 8 cũ.
Khác với các thánh đường hình thành từ cộng đồng thương nhân Nam Á tại trung tâm Sài Gòn, Jamiul Anwar gắn rõ hơn với không gian cư trú của người Chăm từ các tỉnh Nam Bộ chuyển đến thành phố sinh sống. Xung quanh thánh đường từng hình thành những nhóm gia đình có quan hệ thân tộc, đồng hương và cùng thực hành tôn giáo.
Bên cạnh các buổi cầu nguyện, thánh đường tổ chức lớp Qur’an, giáo lý, sinh hoạt Ramadan và hoạt động cộng đồng. Chính quyền địa phương thường đến thăm ban quản trị vào dịp tháng Ramadan, Eid al-Fitr, Eid al-Adha hoặc Maulid.
Trong đời sống của một bộ phận người Chăm đô thị, thánh đường là nơi giúp thế hệ trẻ duy trì kiến thức tôn giáo, gặp gỡ người cùng cộng đồng và tìm hiểu các chuẩn mực đạo đức của gia đình. Vai trò này đặc biệt quan trọng khi môi trường cư trú không còn tập trung như các làng Chăm truyền thống.
Những thánh đường và cộng đồng tại các khu vực khác
Masjid Al Muslimeen
Masjid Al Muslimeen tọa lạc tại số 52 Nguyễn Văn Trỗi, phường Cầu Kiệu. Đây cũng là địa chỉ liên hệ được Ban Đại diện Cộng đồng Hồi giáo TP. Hồ Chí Minh sử dụng.
Thánh đường phục vụ tín đồ tại khu vực Phú Nhuận cũ và những địa bàn lân cận. Theo thông tin của cộng đồng, cơ sở có khu vực dành cho nữ, lớp Qur’an, giáo lý và tổ chức iftar trong tháng Ramadan.
Masjid Nurul Islam tại Phan Văn Hân
Masjid Nurul Islam nằm trong khu chung cư 86/1 Phan Văn Hân, phường Gia Định. Vị trí này phản ánh một dạng không gian tôn giáo đặc trưng của thành phố: thánh đường hình thành ngay trong khu dân cư thay vì đứng riêng trên khu đất rộng.
Việc tồn tại giữa chung cư giúp tín đồ thuận tiện thực hiện các giờ cầu nguyện và đưa trẻ em đến học giáo lý. Tuy nhiên, người lạ có thể khó tìm được lối vào nếu chưa liên hệ trước.
Masjid Sa’adah
Masjid Sa’adah nằm tại số 45/67 Bình Tiên, phường Bình Tiên. Thánh đường phục vụ cộng đồng Muslim ở khu vực phía tây nam trung tâm thành phố, gần không gian Chợ Lớn và các khu dân cư lâu đời.
Thông tin cộng đồng cho biết nơi đây có khu cầu nguyện dành cho nữ, tổ chức lớp Qur’an và hoạt động iftar trong Ramadan. Những hoạt động ấy cho thấy thánh đường là một trung tâm sinh hoạt khu dân cư chứ không chỉ là phòng cầu nguyện.
Masjid Muwahidin
Masjid Muwahidin hiện được ghi tại số 9/12 đường 128, phường Phước Long. Sự hiện diện của thánh đường ở phía đông phản ánh quá trình mở rộng không gian cư trú của cộng đồng Hồi giáo ra ngoài khu vực trung tâm cũ.
Cơ sở phục vụ các giờ cầu nguyện thường nhật, lễ nguyện thứ Sáu, lớp giáo lý và những hoạt động trong tháng Ramadan. Đây là một trong những điểm sinh hoạt quan trọng đối với tín đồ làm việc hoặc sinh sống ở phía đông thành phố.
Masjid Muttaqil
Masjid Muttaqil nằm tại ấp Hòa Lộc, xã Minh Thạnh, trên phần địa bàn Bình Dương cũ. Việc cơ sở được đưa vào danh mục thánh đường của TP. Hồ Chí Minh phản ánh sự thay đổi địa giới và quy mô thành phố sau quá trình sắp xếp hành chính.
Không gian ở xã Minh Thạnh khác đáng kể so với những thánh đường nhà phố tại khu trung tâm. Điều kiện đất đai và khu dân cư thưa hơn có thể tạo ra cách tổ chức cơ sở tôn giáo gần với mô hình cộng đồng địa phương.
Kiến trúc thánh đường Hồi giáo ở TP. Hồ Chí Minh
Sự kết hợp của nhiều ảnh hưởng văn hóa
Kiến trúc Hồi giáo tại thành phố không hình thành theo một khuôn mẫu duy nhất. Những thánh đường do cộng đồng Nam Ấn Độ xây dựng có thể mang dấu ấn Nam Á; Al Rahim gợi nhớ quan hệ với Malaysia và Indonesia; các thánh đường phục vụ người Chăm Islam lại chịu ảnh hưởng của truyền thống thánh đường Nam Bộ.
Sự giao thoa này thể hiện qua mái vòm, tháp, cửa hình cung nhọn, chóp củ hành, màu xanh lục, màu trắng, họa tiết hình học và chữ Arab. Một số công trình sử dụng đường nét trang trí khá cầu kỳ, trong khi nhiều thánh đường khu dân cư có kiến trúc giản dị, ưu tiên công năng.
Các nghiên cứu và bài giới thiệu kiến trúc nhận xét rằng thánh đường tại TP. Hồ Chí Minh thường sử dụng mái vòm, cửa vòm, tháp cao cùng kỹ thuật đắp nổi, khắc chìm hoặc ốp vật liệu trang trí. Ảnh hưởng của kiến trúc Ấn Độ thể hiện khá rõ ở một số công trình được xây dựng bởi cộng đồng Nam Á.
Phòng cầu nguyện không đặt tượng thờ
Trong Islam, tín đồ cầu nguyện trực tiếp hướng về Allah và không sử dụng tượng thần làm đối tượng thờ phụng. Vì thế, không gian chính điện thường không đặt tượng như trong đình, đền hoặc chùa.
Trang trí bên trong chủ yếu sử dụng:
- Những đoạn chữ Arab.
- Nghệ thuật thư pháp.
- Hình học và đường nét đối xứng.
- Hoa văn thực vật đã được cách điệu.
- Màu sắc tạo cảm giác thanh sạch, trang nghiêm.
Trung tâm thị giác của phòng cầu nguyện thường là mihrab, đánh dấu hướng qibla. Thảm được trải thành những hàng thẳng để tín đồ đứng, cúi và phủ phục trong nghi lễ.
Sự thích nghi với đô thị nhiệt đới
Khí hậu nóng ẩm và điều kiện đất đai của Sài Gòn tác động rõ đến hình thức thánh đường. Hệ thống cửa vòm, hành lang và sân giúp lưu thông không khí. Màu sáng làm giảm cảm giác nóng, trong khi gạch men và vật liệu dễ vệ sinh phù hợp với yêu cầu thanh sạch.
Ở những nơi quỹ đất chật, công trình được phát triển theo chiều cao. Phòng cầu nguyện có thể nằm trên tầng, khu làm sạch và sinh hoạt đặt phía dưới. Một số thánh đường không có tháp cao vì nằm sát nhà dân hoặc chịu giới hạn của cảnh quan phố thị.
Điều này cho thấy giá trị kiến trúc Hồi giáo tại thành phố không chỉ nằm ở những mái vòm dễ nhận biết. Khả năng thích nghi với nhà phố, chung cư và hẻm nhỏ cũng là một phần của lịch sử văn hóa đô thị.
Sinh hoạt tôn giáo tại các thánh đường
Năm giờ cầu nguyện trong ngày
Người Muslim thực hiện năm lễ nguyện hằng ngày, thường được gọi là Fajr, Dhuhr, Asr, Maghrib và Isha. Thời điểm cụ thể thay đổi theo chu kỳ mặt trời và từng ngày trong năm.
Tín đồ có thể cầu nguyện tại nhà, nơi làm việc hoặc địa điểm phù hợp, nhưng thánh đường tạo điều kiện để mọi người cùng cầu nguyện theo hàng và gặp gỡ cộng đồng. Trước nghi lễ, tín đồ thường thực hiện wudu, tức làm sạch một số bộ phận cơ thể bằng nước theo trình tự tôn giáo.
Khách tham quan không nên dựa vào một bảng giờ cũ để xác định thời gian cầu nguyện. Lịch có thể thay đổi và từng thánh đường cũng có cách tổ chức khác nhau.
Lễ nguyện ngày thứ Sáu
Jum’ah là lễ nguyện cộng đồng quan trọng được tổ chức vào trưa thứ Sáu. Nam tín đồ trưởng thành được khuyến khích tham dự khi đáp ứng điều kiện tôn giáo và hoàn cảnh cho phép. Buổi lễ thường gồm bài giảng và phần cầu nguyện chung.
Tại những thánh đường trung tâm như Masjid Musulmane hoặc Al Rahim, số người tham dự thứ Sáu có thể tăng mạnh do có thêm tín đồ nước ngoài, người lao động và khách đang lưu trú tại thành phố.
Đây không phải thời điểm phù hợp để một đoàn khách tự do đi lại, trò chuyện hoặc chụp ảnh. Người muốn quan sát cần xin phép và đứng ở vị trí do ban quản trị hướng dẫn.
Tháng Ramadan
Ramadan là tháng thứ chín của Hồi lịch. Trong tháng này, tín đồ đủ điều kiện thực hiện việc nhịn ăn, uống và kiêng một số hành vi từ lúc rạng đông đến khi mặt trời lặn.
Buổi tối, các thánh đường trở nên nhộn nhịp hơn. Tín đồ tập trung cầu nguyện, đọc Qur’an và dùng bữa iftar sau khi kết thúc thời gian nhịn ban ngày. Nhiều masjid tại TP. Hồ Chí Minh có tổ chức hoặc hỗ trợ bữa iftar cho cộng đồng.
Ramadan không chỉ là việc kiêng ăn mà còn nhấn mạnh sự tự chủ, lòng nhân ái, hoạt động từ thiện và việc điều chỉnh đời sống tinh thần. Khi tìm hiểu tháng Ramadan, không nên mô tả nghi thức như một thử thách thể lực đơn thuần.
Eid al-Fitr và Eid al-Adha
Eid al-Fitr, tại Việt Nam đôi khi được cộng đồng gọi là Raya Idil Fitri, đánh dấu việc kết thúc tháng Ramadan. Đây là dịp tín đồ cầu nguyện, gặp gỡ gia đình, thăm hỏi và chia sẻ với người khó khăn.
Eid al-Adha, thường được gọi là Raya Idil Adha, gắn với câu chuyện về đức tin và tinh thần hiến dâng của Nabi Ibrahim trong truyền thống Islam. Hoạt động phân chia thực phẩm trong dịp này nhấn mạnh việc chia sẻ với gia đình, hàng xóm và người cần được giúp đỡ.
Các ngày lễ tuân theo Hồi lịch nên ngày dương lịch thay đổi qua từng năm. Lịch tổ chức cụ thể chỉ nên công bố sau khi có thông báo từ cộng đồng hoặc ban quản trị thánh đường.
Giáo dục và hoạt động xã hội
Nhiều thánh đường tại TP. Hồ Chí Minh tổ chức lớp Qur’an và giáo lý cho trẻ em. Các lớp học giúp người trẻ biết đọc những phần kinh văn cần thiết, hiểu nghi thức cầu nguyện và tiếp cận chuẩn mực đạo đức của tôn giáo.
Thánh đường cũng có thể tham gia các hoạt động hỗ trợ gia đình khó khăn, trao quà, đóng góp từ thiện và tiếp nhận sự giúp đỡ trong cộng đồng. Zakat và sadaqah được cộng đồng giải thích lần lượt là nghĩa vụ chia sẻ tài sản theo quy định tôn giáo và sự bố thí tự nguyện xuất phát từ lòng nhân ái.
Vai trò văn hóa của thánh đường trong thành phố
Gìn giữ bản sắc của cộng đồng thiểu số
Đối với người Chăm Islam sống xa quê, thánh đường là nơi duy trì mối quan hệ đồng hương, thân tộc và tôn giáo. Trẻ em được gặp gỡ những người cùng cộng đồng, nghe tiếng Chăm trong một số hoàn cảnh và học các tập quán gắn với gia đình Muslim.
Tuy vậy, không nên đồng nhất toàn bộ Hồi giáo ở TP. Hồ Chí Minh với người Chăm. Những công trình như Al Rahim, Masjid Musulmane và thánh đường Chợ Lớn cho thấy vai trò lịch sử của các cộng đồng Malaysia, Indonesia và Nam Á.
Dấu tích của lịch sử giao thương
Các thánh đường trên đường Đông Du, Nam Kỳ Khởi Nghĩa và Nguyễn Trãi là những dấu chỉ vật chất cho quá trình giao thương quốc tế của Sài Gòn – Chợ Lớn.
Qua các công trình này, có thể nhận ra thành phố từng tiếp nhận nhiều nhóm người đến từ Ấn Độ Dương và quần đảo Đông Nam Á. Họ không chỉ mang theo hàng hóa mà còn mang theo tôn giáo, ngôn ngữ, ẩm thực và tập quán sinh hoạt.
Vì thế, lịch sử đô thị Sài Gòn sẽ chưa đầy đủ nếu chỉ được kể qua các công trình của người Việt, người Hoa hoặc người Pháp mà bỏ qua dấu ấn của cộng đồng Muslim.
Kết nối thành phố với du khách Muslim
Thánh đường giúp khách Muslim có địa điểm cầu nguyện khi đến thành phố công tác hoặc du lịch. Quanh một số masjid trung tâm xuất hiện nhà hàng halal, cửa hàng thực phẩm và những dịch vụ đáp ứng nhu cầu tôn giáo.
Sự phát triển này góp phần tạo điều kiện cho du lịch thân thiện với người Muslim. Tuy nhiên, hoạt động du lịch không nên làm xáo trộn nghi lễ hoặc biến không gian cầu nguyện thành một sản phẩm trình diễn.
Góp phần vào đối thoại liên tôn giáo
Các chương trình thăm hỏi của chính quyền, Mặt trận, trường đại học và đại diện các tôn giáo giúp công chúng hiểu rõ hơn về đời sống Islam tại Việt Nam. Một số đoàn sinh viên đã đến Masjid Musulmane để tìm hiểu nguồn gốc Islam, kiến trúc và nghi thức tôn giáo.
Những hoạt động giao lưu như vậy có ý nghĩa khi được tiến hành trên cơ sở tôn trọng và đối thoại. Mục tiêu không phải tìm kiếm điều “kỳ lạ”, mà là nhận ra những giá trị chung như lòng nhân ái, trách nhiệm gia đình, sự tự rèn luyện và tinh thần cộng đồng.
Lưu ý khi tham quan thánh đường Hồi giáo
Thánh đường là cơ sở tôn giáo đang hoạt động, không phải địa điểm du lịch mở cửa tự do vào mọi thời điểm. Quy định tại từng nơi có thể khác nhau, nhưng người đến tìm hiểu nên lưu ý một số nguyên tắc cơ bản.
Liên hệ trước với ban quản trị
Đoàn đông người, nhóm học sinh, sinh viên hoặc người muốn quay phim nên liên hệ trước. Ban quản trị có thể bố trí thời gian phù hợp, người giới thiệu và khu vực được phép tham quan.
Việc đến bất ngờ vào giờ cầu nguyện có thể gây bất tiện cho tín đồ, đặc biệt vào trưa thứ Sáu, các buổi tối trong Ramadan và những ngày lễ lớn.
Ăn mặc kín đáo, lịch sự
Trang phục nên che vai và đầu gối, không quá mỏng hoặc bó sát. Tùy thánh đường, nữ khách có thể được đề nghị che tóc khi vào phòng cầu nguyện. Một số nơi có sẵn khăn cho khách mượn, nhưng không nên mặc định rằng cơ sở nào cũng cung cấp.
Quy định về trang phục không nhằm phân biệt khách tham quan mà xuất phát từ quan niệm về sự trang nghiêm và kín đáo trong không gian tôn giáo.
Tháo giày dép đúng nơi quy định
Giày dép thường được để bên ngoài phòng cầu nguyện. Khách nên quan sát giá giày hoặc làm theo hướng dẫn, tránh bước giày lên thảm.
Thảm là nơi tín đồ trực tiếp đứng, quỳ và phủ phục nên yêu cầu giữ sạch được coi trọng.
Không đi ngang trước mặt người đang cầu nguyện
Khi một tín đồ đang thực hiện salah, khách không nên bước qua khoảng không ngay phía trước họ. Hãy chờ nghi lễ kết thúc hoặc đi vòng ra phía sau.
Không trò chuyện lớn tiếng, gọi điện hoặc tạo dáng chụp ảnh trong khi cộng đồng đang cầu nguyện.
Xin phép trước khi chụp người
Không nên tự ý chụp cận mặt tín đồ, trẻ em, phụ nữ hoặc người đang thực hiện nghi lễ. Việc thánh đường cho phép chụp kiến trúc không đồng nghĩa với việc mọi người có mặt đều đồng ý xuất hiện trong ảnh.
Khi quay phim phục vụ nghiên cứu hoặc truyền thông, cần nói rõ mục đích và phạm vi sử dụng.
Tôn trọng khu vực dành cho nam và nữ
Một số thánh đường bố trí khu cầu nguyện riêng hoặc có lối đi riêng cho nữ. Khách nên tuân thủ biển chỉ dẫn, không tự ý mở cửa hoặc đi vào khu vực chưa được mời.
Cách phân chia không gian có thể khác nhau giữa các thánh đường do diện tích, truyền thống cộng đồng và điều kiện tổ chức.
Không tự diễn giải nghi lễ
Khách tham quan có thể gặp những động tác đứng, cúi, quỳ và phủ phục được thực hiện theo trình tự. Không nên suy đoán ý nghĩa hoặc gán cho nghi lễ những cách giải thích thần bí.
Khi cần thông tin, nên hỏi người đại diện của thánh đường bằng thái độ cầu thị. Những khái niệm tôn giáo cần được trình bày đúng theo cách hiểu của cộng đồng thực hành.
Thánh đường Hồi giáo có phải là di tích lịch sử không?
Một thánh đường có niên đại lâu đời không đương nhiên đồng nghĩa với việc đã được xếp hạng di tích. Các khái niệm “công trình lịch sử”, “cơ sở tôn giáo lâu đời”, “di tích kiến trúc nghệ thuật” và “di tích đã được xếp hạng” cần được phân biệt rõ.
Một số tài liệu chuyên môn của ngành văn hóa có thống kê và mô tả Thánh đường Hồi giáo Chợ Lớn trong nhóm công trình kiến trúc nghệ thuật của thành phố. Tuy nhiên, khi chưa xác định được quyết định xếp hạng, cấp xếp hạng và cơ quan có thẩm quyền, không nên tự gọi công trình là di tích quốc gia hoặc di tích cấp thành phố.
Giá trị của các thánh đường vẫn có thể được nhìn nhận trên nhiều phương diện:
- Giá trị lịch sử cộng đồng.
- Giá trị kiến trúc.
- Giá trị ký ức đô thị.
- Giá trị tôn giáo đang được thực hành.
- Giá trị giao lưu quốc tế.
- Giá trị đối với sự đa dạng văn hóa của thành phố.
Đối với một cơ sở tôn giáo sống, bảo tồn không chỉ là giữ lại mặt tiền hoặc vật liệu cũ. Điều quan trọng còn là duy trì khả năng hành lễ, đào tạo thế hệ trẻ, bảo đảm không gian sinh hoạt và tôn trọng quyền tự quản hợp pháp của cộng đồng.
Cách nhìn nhận phù hợp về các thánh đường Hồi giáo
Khi tìm hiểu thánh đường tại TP. Hồ Chí Minh, cần tránh hai khuynh hướng đối lập.
Khuynh hướng thứ nhất là thần bí hóa Islam như một tôn giáo hoàn toàn xa lạ, bí ẩn hoặc khép kín. Trên thực tế, tín đồ Hồi giáo là một bộ phận của đời sống thành phố, tham gia học tập, lao động, kinh doanh và các hoạt động xã hội như những cộng đồng khác.
Khuynh hướng thứ hai là chỉ chú ý đến kiến trúc đẹp mà bỏ qua chức năng tôn giáo. Mái vòm, tháp và chữ Arab có thể tạo ấn tượng thị giác, nhưng ý nghĩa cốt lõi của thánh đường nằm ở đời sống cầu nguyện và sự gắn kết của cộng đồng Muslim.
Cũng cần tránh đồng nhất mọi cộng đồng Hồi giáo với nhau. Người Chăm Islam ở Nam Bộ có lịch sử và tập quán văn hóa riêng; cộng đồng có nguồn gốc Ấn Độ, Malaysia hoặc Indonesia cũng mang theo những ký ức và truyền thống khác nhau. Trong quá trình sống tại TP. Hồ Chí Minh, các nhóm này vừa duy trì bản sắc vừa giao lưu, thích nghi với xã hội Việt Nam.
Kết luận
Các thánh đường Hồi giáo tại TP. Hồ Chí Minh là những không gian tôn giáo đang sống giữa lòng một đô thị đa dạng. Từ Masjid Al Rahim có nguồn gốc cuối thế kỷ XIX, Masjid Musulmane trên đường Đông Du, thánh đường Chợ Lớn đến những masjid trong khu dân cư của người Chăm, mỗi công trình phản ánh một lớp lịch sử khác nhau của thành phố.
Phía sau mái vòm, tháp nhỏ và những hàng chữ Arab là đời sống cầu nguyện, giáo dục, từ thiện và gắn kết gia đình. Thánh đường giúp các cộng đồng Muslim duy trì đức tin, đồng thời góp phần làm phong phú diện mạo văn hóa của Sài Gòn – TP. Hồ Chí Minh.
Tìm hiểu những công trình này với thái độ tôn trọng giúp công chúng nhận ra rằng sự đa dạng tôn giáo không phải yếu tố đứng ngoài lịch sử thành phố. Đó là một phần đã cùng tồn tại, thích nghi và đóng góp vào bản sắc cởi mở của đô thị phương Nam.
