Giải thích cụm từ “Hồi giáo cực đoan”, phân biệt Hồi giáo với cực đoan bạo lực, khủng bố và cách dùng thuật ngữ tránh kỳ thị tôn giáo.
Cụm từ “Hồi giáo cực đoan” thường xuất hiện trên báo chí và trong các cuộc thảo luận về khủng bố, xung đột hoặc an ninh. Tuy nhiên, đây là một cách gọi dễ gây hiểu nhầm nếu người đọc coi “Hồi giáo” và “chủ nghĩa cực đoan bạo lực” là một. Hồi giáo là một tôn giáo lớn với cộng đồng tín đồ rất đa dạng; còn cực đoan bạo lực và khủng bố là những hiện tượng chính trị – xã hội phải được nhận diện bằng hành vi, mục tiêu và phương thức cụ thể.
Vì vậy, khi tìm hiểu “Hồi giáo cực đoan là gì?”, điều quan trọng nhất là không gán hành vi của một cá nhân hoặc tổ chức cho toàn bộ người Hồi giáo. Các cơ quan quốc tế nhiều lần nhấn mạnh rằng khủng bố và chủ nghĩa cực đoan bạo lực không thể và không nên bị gắn với bất kỳ tôn giáo, quốc tịch, nền văn minh hay nhóm sắc tộc nào. Bài viết này giải thích các khái niệm thường bị trộn lẫn, cách dùng từ thận trọng và những yếu tố giúp nhận diện hiện tượng cực đoan mà không kỳ thị một cộng đồng tôn giáo.
“Hồi giáo cực đoan” có phải là một khái niệm chính xác?
Không có một định nghĩa duy nhất, được mọi quốc gia và mọi giới nghiên cứu chấp nhận cho cụm từ này. Trong ngôn ngữ phổ thông, người ta có thể dùng nó để chỉ những cá nhân hoặc tổ chức viện dẫn ngôn ngữ, biểu tượng hay cách diễn giải tôn giáo Hồi giáo nhằm biện minh cho một chương trình chính trị cực đoan, trong đó một số trường hợp sử dụng hoặc cổ súy bạo lực.
Vấn đề là cụm từ đặt chữ “Hồi giáo” ngay cạnh “cực đoan”, khiến người đọc dễ suy ra rằng cực đoan là đặc tính của tôn giáo. Điều đó không đúng. Cùng một truyền thống tôn giáo có rất nhiều trường phái, cộng đồng, nền văn hóa và cách thực hành khác nhau. Đại đa số tín đồ không tham gia bạo lực và đời sống thường nhật của họ xoay quanh gia đình, nghề nghiệp, cầu nguyện, cộng đồng và các nghĩa vụ xã hội như những người thuộc các tôn giáo khác.
Trong bài viết học thuật hoặc truyền thông, cách diễn đạt rõ hơn thường là “chủ nghĩa cực đoan bạo lực viện dẫn Hồi giáo”, “tổ chức cực đoan tự nhận hành động nhân danh Hồi giáo” hoặc gọi đúng tên một tổ chức cụ thể. Cách dùng này tách tôn giáo nói chung khỏi hành vi của một nhóm nhỏ.
Hồi giáo là gì trong câu chuyện này?
Hồi giáo là một tôn giáo độc thần hình thành ở bán đảo Ả Rập vào thế kỷ VII, với kinh Qur’an giữ vị trí trung tâm trong đời sống đức tin. Người theo Hồi giáo được gọi là người Muslim hay người Hồi giáo. Cộng đồng Hồi giáo trên thế giới không phải một khối đồng nhất về ngôn ngữ, văn hóa, quan điểm chính trị hay cách diễn giải giáo luật.
Những cộng đồng Sunni, Shia và nhiều truyền thống nhỏ hơn có lịch sử, cơ cấu học thuật và thực hành khác nhau. Ngay trong cùng một nhánh cũng tồn tại những cách tiếp cận khác nhau đối với pháp luật, thần học, đời sống xã hội và chính trị. Vì vậy, việc dùng một hành động của một nhóm vũ trang để mô tả “Hồi giáo nghĩ gì” là một sự khái quát hóa sai.
Cũng cần tránh cho rằng Hồi giáo đồng nghĩa với văn hóa Ả Rập. Phần lớn người Hồi giáo trên thế giới không phải người Ả Rập. Cộng đồng Hồi giáo hiện diện ở Nam Á, Đông Nam Á, châu Phi, châu Âu, châu Mỹ và nhiều khu vực khác với bản sắc địa phương rất khác nhau.
Chủ nghĩa cực đoan là gì?
“Cực đoan” là một từ rộng. Trong tranh luận chính trị, người ta có thể gọi một quan điểm rất xa dòng chính là cực đoan, nhưng quan điểm cực đoan chưa tự động đồng nghĩa với bạo lực hoặc khủng bố. Chính vì ranh giới khái niệm phức tạp, khi nói về an ninh quốc tế thường phải dùng cụm “chủ nghĩa cực đoan bạo lực” để nhấn mạnh yếu tố chấp nhận, cổ súy hoặc sử dụng bạo lực nhằm đạt mục tiêu.
Không có một định nghĩa pháp lý toàn cầu hoàn toàn thống nhất cho “chủ nghĩa cực đoan bạo lực”. Các quốc gia và tổ chức có thể sử dụng tiêu chí khác nhau. Vì thế, một cách tiếp cận thận trọng là tập trung vào những hành vi có thể quan sát: kích động giết người, tuyển mộ để thực hiện bạo lực, tấn công dân thường, cưỡng ép bằng vũ lực, chuẩn bị hành vi khủng bố hoặc biện minh cho bạo lực có hệ thống.
Điều này cũng giúp tránh việc một chính quyền hoặc một nhóm xã hội gắn nhãn “cực đoan” cho mọi quan điểm bất đồng. Phòng ngừa bạo lực phải đi cùng tôn trọng nhân quyền, tự do tôn giáo và quyền biểu đạt hợp pháp.
Khủng bố khác chủ nghĩa cực đoan bạo lực thế nào?
Khủng bố thường được nói tới như những hành vi bạo lực nghiêm trọng nhằm gieo sợ hãi, gây áp lực lên xã hội hoặc nhà nước để theo đuổi mục tiêu chính trị, ý thức hệ hay tương tự. Tuy nhiên, ngay cả định nghĩa pháp lý về khủng bố giữa các hệ thống luật cũng có khác biệt.
Chủ nghĩa cực đoan bạo lực có thể được xem là một phạm vi rộng hơn trong một số chính sách phòng ngừa: nó bao gồm các quá trình tư tưởng, mạng lưới hoặc hoạt động có thể dẫn tới hay hỗ trợ bạo lực. Không phải mọi người có quan điểm cực đoan đều trở thành khủng bố, và không thể dự đoán một người sẽ dùng bạo lực chỉ bằng tôn giáo, trang phục, mức độ sùng đạo hoặc nguồn gốc dân tộc.
“Hồi giáo chính trị” có đồng nghĩa với cực đoan bạo lực không?
Không. “Hồi giáo chính trị” hay “Islamism” là một thuật ngữ được giới nghiên cứu dùng theo nhiều nghĩa để chỉ các phong trào muốn đưa những giá trị hay cách hiểu về Hồi giáo vào đời sống chính trị. Trong phạm vi đó có các tổ chức, đảng phái và trào lưu rất khác nhau về phương pháp, từ tham gia bầu cử và hoạt động xã hội tới những nhóm bác bỏ trật tự chính trị hiện có.
Vì vậy, không thể tự động chuyển từ “Hồi giáo chính trị” sang “khủng bố”. Phải xem tổ chức hoặc cá nhân cụ thể có cổ súy bạo lực hay không, hành vi thực tế là gì, và pháp luật đánh giá ra sao. Việc trộn tất cả các dòng tư tưởng vào một nhãn duy nhất làm mất khả năng phân tích.
Tại sao một số nhóm bạo lực sử dụng ngôn ngữ tôn giáo?
Các tổ chức cực đoan thường cần một hệ thống biểu tượng để tạo tính chính danh, xây dựng bản sắc “chúng ta – họ”, tuyển mộ thành viên và giải thích xung đột. Trong một số bối cảnh có đa số người Hồi giáo, chúng có thể lấy câu chữ, lịch sử hoặc biểu tượng Hồi giáo rồi diễn giải theo mục tiêu của mình.
Tuy nhiên, việc một tổ chức trích dẫn tôn giáo không chứng minh cách diễn giải của nó đại diện cho toàn bộ truyền thống. Những văn bản tôn giáo lớn thường có lịch sử giải thích lâu dài, gắn với ngữ cảnh, ngôn ngữ, luật học và các trường phái. Tổ chức bạo lực có thể chọn lọc, cắt rời ngữ cảnh hoặc tái diễn giải để phục vụ tuyên truyền.
Ngôn ngữ tôn giáo cũng không phải nguyên nhân duy nhất. Xung đột vũ trang, sụp đổ nhà nước, bất công, đàn áp, tranh chấp quyền lực, mạng lưới tội phạm, cảm giác bị loại trừ, tuyên truyền trực tuyến và nhiều yếu tố cá nhân có thể cùng tác động. Một mô hình chỉ nói “do tôn giáo” thường quá đơn giản để giải thích quá trình cực đoan hóa.
Cực đoan hóa có một con đường cố định không?
Không. Không có một “công thức” cho mọi người. Hai người có hoàn cảnh tương tự có thể lựa chọn hoàn toàn khác nhau. Có người bị thu hút bởi cảm giác thuộc về một nhóm; có người bởi tuyên truyền chính trị; có người tiếp xúc với mạng lưới bạo lực trong chiến tranh; có người trải qua khủng hoảng cá nhân rồi bị một tổ chức lợi dụng.
Do đó, không nên xây dựng hồ sơ nguy cơ dựa trên tôn giáo hoặc sắc tộc. Một thanh niên thường xuyên tới nơi cầu nguyện, để râu, mặc trang phục truyền thống hoặc có quan điểm bảo thủ không vì thế trở thành người có xu hướng khủng bố. Các dấu hiệu cần quan tâm phải gắn với hành vi thực tế như đe dọa bạo lực, tìm cách tham gia mạng lưới bạo lực hoặc tuyên truyền rõ ràng cho việc tấn công người khác.
Vì sao cần phân biệt niềm tin bảo thủ và cực đoan bạo lực?
Trong mọi tôn giáo và xã hội đều có người giữ quan điểm bảo thủ về đạo đức, gia đình, trang phục hoặc nghi lễ. Một quan điểm có thể khiến người khác không đồng ý, nhưng bất đồng tư tưởng không phải là cơ sở để gắn người đó với khủng bố.
Ranh giới quan trọng là thái độ đối với quyền của người khác và đối với bạo lực. Một người thực hành tôn giáo nghiêm ngặt nhưng tôn trọng luật pháp, không cưỡng ép và không cổ súy bạo lực không nên bị xếp chung với một tổ chức kêu gọi giết hại dân thường.
Những tổ chức thường được nhắc tới trong bối cảnh này
Trong nhiều thập niên, các tên như al-Qaeda, tổ chức tự xưng Nhà nước Hồi giáo (ISIS/ISIL) hoặc Boko Haram thường xuất hiện trong các tài liệu về khủng bố vì các hoạt động bạo lực nghiêm trọng và mạng lưới tuyên truyền của họ. Khi đề cập các tổ chức này, cách viết tốt nhất là gọi đúng tên và mô tả hành vi, thay vì dùng họ làm đại diện cho “người Hồi giáo”.
Một số tổ chức thay đổi cấu trúc, chia nhánh, đổi tên hoặc hoạt động trong bối cảnh chiến tranh phức tạp. Danh sách pháp lý về tổ chức khủng bố cũng phụ thuộc hệ thống của từng quốc gia và tổ chức quốc tế. Vì vậy, không nên biến phần giới thiệu khái quát thành danh sách gắn nhãn thiếu cập nhật; người đọc cần tra cứu nguồn chính thức nếu cần tình trạng pháp lý hiện thời của một tổ chức.
Đặc biệt, các phong trào như Taliban có lịch sử và vị thế chính trị khác với những mạng lưới xuyên quốc gia như al-Qaeda; việc gộp chúng trong một câu đơn giản dễ xóa đi các khác biệt quan trọng. Phân tích phải dựa trên thời điểm, địa bàn và hành vi cụ thể.
Sharia có đồng nghĩa với chủ nghĩa cực đoan không?
Không. Sharia là một khái niệm rộng trong truyền thống Hồi giáo, liên quan đến con đường sống và các chuẩn mực tôn giáo. Việc hiểu và áp dụng sharia khác nhau giữa trường phái, quốc gia và cộng đồng. Đối với nhiều tín đồ, nó bao gồm những vấn đề cá nhân như cầu nguyện, ăn chay, bố thí, hôn nhân hoặc đạo đức.
Do đó, việc một người coi sharia có ý nghĩa trong đời sống tôn giáo không chứng minh người đó ủng hộ bạo lực hoặc muốn áp đặt một chế độ chính trị. Khi tranh luận về luật Hồi giáo, cần nói rõ đang đề cập điều gì: thực hành cá nhân, luật gia đình, pháp luật nhà nước, hình phạt hay một chương trình chính trị cụ thể.
Jihad có phải lúc nào cũng có nghĩa là “thánh chiến” bạo lực?
Không nên dịch mọi trường hợp của từ jihad thành “thánh chiến” theo nghĩa chiến tranh tôn giáo. Trong truyền thống Hồi giáo, từ này có phạm vi nghĩa liên quan đến nỗ lực, phấn đấu và đấu tranh; trong những bối cảnh nhất định cũng có thể liên quan đến chiến đấu. Ý nghĩa cụ thể phụ thuộc văn bản, trường phái và hoàn cảnh.
Các tổ chức bạo lực thường sử dụng từ này trong tuyên truyền để hợp thức hóa chiến đấu của họ. Nhưng cách dùng của một tổ chức không đại diện cho mọi cách hiểu trong Hồi giáo. Người đọc cần tránh lấy một thuật ngữ có lịch sử phức tạp rồi biến thành bằng chứng rằng toàn bộ tôn giáo cổ súy bạo lực.
Người Hồi giáo nhìn nhận bạo lực cực đoan thế nào?
Không có một người phát ngôn duy nhất cho hàng loạt cộng đồng Hồi giáo trên thế giới. Tuy vậy, nhiều học giả, cơ sở tôn giáo và tổ chức cộng đồng Hồi giáo đã lên án việc tấn công dân thường và các nhóm khủng bố. Nhiều nạn nhân của các tổ chức tự nhận hành động nhân danh Hồi giáo cũng chính là người Hồi giáo.
Điều này là lý do quan trọng để tránh cách nói “người Hồi giáo và nạn nhân của cực đoan” như hai nhóm tách biệt. Trong nhiều cuộc xung đột, cộng đồng Hồi giáo vừa là đối tượng bị tuyển mộ, vừa là nạn nhân trực tiếp, vừa là lực lượng tham gia ngăn chặn cực đoan.
Cực đoan bạo lực có chỉ xuất hiện trong Hồi giáo không?
Không. Lịch sử và hiện tại có nhiều loại cực đoan bạo lực gắn với chủ nghĩa dân tộc cực đoan, thượng đẳng chủng tộc, sắc tộc, phe phái chính trị, tôn giáo khác hoặc những hệ tư tưởng hỗn hợp. Một cách tiếp cận nhất quán phải đánh giá hành vi bạo lực theo cùng tiêu chuẩn, không chọn một tôn giáo làm mặc định cho từ “cực đoan”.
Việc tập trung quá mức vào Hồi giáo còn có thể làm cơ quan và xã hội bỏ sót các mối đe dọa khác. Phòng ngừa hiệu quả cần dựa vào dữ liệu, hành vi và bối cảnh thay vì định kiến.
Islamophobia liên quan gì tới cách dùng từ?
Islamophobia thường được dùng để nói về thái độ thù ghét, định kiến hoặc phân biệt đối xử nhằm vào người Hồi giáo hay những người bị cho là Hồi giáo. Cách truyền thông liên tục đặt tôn giáo này cạnh bạo lực mà không có bối cảnh có thể củng cố định kiến, khiến người bình thường bị nghi ngờ vì tên gọi, trang phục hoặc nguồn gốc.
Điều đó không có nghĩa mọi phê bình đối với một tư tưởng, tổ chức hay thực hành gắn với Hồi giáo đều là kỳ thị. Phê bình có căn cứ là một phần của thảo luận xã hội. Ranh giới nằm ở việc phê bình một ý tưởng hay hành vi cụ thể khác với việc quy kết phẩm chất tiêu cực cho toàn bộ tín đồ.
Truyền thông nên viết thế nào cho chính xác?
Thứ nhất, gọi đúng tên tổ chức hoặc cá nhân thay vì dùng một nhãn rộng. Thứ hai, phân biệt tự nhận và được cộng đồng tôn giáo công nhận. Một nhóm tự tuyên bố hành động “nhân danh đạo” không có nghĩa toàn bộ tôn giáo chấp nhận tuyên bố ấy.
Thứ ba, tránh những câu như “Hồi giáo tấn công…” khi chủ thể thực tế là một tổ chức. Tôn giáo không tự cầm vũ khí; con người và tổ chức thực hiện hành vi. Thứ tư, khi đưa số liệu về tín đồ hoặc quan điểm, cần có nguồn và phương pháp rõ ràng. Không nên lặp lại con số cũ về dân số Hồi giáo như một dữ kiện vĩnh viễn.
Thứ năm, cung cấp tiếng nói của cộng đồng bị ảnh hưởng và bối cảnh lịch sử. Một tin ngắn có thể không giải thích hết, nhưng ít nhất không nên tạo ấn tượng rằng một cộng đồng hàng trăm triệu người chịu trách nhiệm tập thể cho hành vi của một nhóm nhỏ.
Phòng ngừa cực đoan bạo lực nên tập trung vào điều gì?
Các chương trình phòng ngừa hiện đại thường nhấn mạnh nhiều yếu tố: giáo dục và khả năng tư duy phản biện; cơ hội kinh tế và xã hội; sự tin cậy giữa cộng đồng và cơ quan công quyền; giải quyết xung đột; chống tuyên truyền tuyển mộ; hỗ trợ người trẻ; bảo vệ nhân quyền; và can thiệp khi có dấu hiệu chuẩn bị bạo lực.
Không có giải pháp đơn giản như “cấm một tư tưởng” hoặc giám sát cả một cộng đồng tôn giáo. Biện pháp phân biệt đối xử có thể làm tăng cảm giác bất công và phá vỡ hợp tác với những cộng đồng vốn có vai trò quan trọng trong phòng ngừa bạo lực.
Trong môi trường trực tuyến, giáo dục khả năng nhận biết tuyên truyền, thao túng cảm xúc và thông tin giả cũng rất cần thiết. Những nội dung cực đoan thường khai thác cảm giác bị xúc phạm, hình ảnh bạo lực và câu chuyện “chỉ có chúng ta mới nói sự thật” để cô lập người xem khỏi nguồn thông tin khác.
Gia đình và cộng đồng nên phản ứng thế nào khi lo một người bị cực đoan hóa?
Trước hết cần phân biệt thay đổi tôn giáo bình thường với dấu hiệu bạo lực. Một người bắt đầu cầu nguyện thường xuyên hơn, thay đổi trang phục hoặc ăn uống theo tôn giáo không phải bằng chứng của cực đoan hóa. Cần chú ý hơn nếu xuất hiện đe dọa cụ thể, tôn vinh hành vi giết người, tìm cách liên hệ mạng lưới bạo lực hoặc chuẩn bị vật chất cho một cuộc tấn công.
Trong trường hợp có nguy cơ an toàn trực tiếp, cần liên hệ cơ quan có thẩm quyền. Nếu chưa có nguy cơ tức thời, đối thoại không phán xét, duy trì kết nối gia đình và tìm sự hỗ trợ chuyên môn có thể hữu ích hơn việc làm nhục hoặc cô lập người đó.
Những nhận định cần tránh
“Người Hồi giáo bảo thủ là người cực đoan”
Sai. Bảo thủ về tôn giáo và ủng hộ bạo lực là hai vấn đề khác nhau.
“Sharia đồng nghĩa với khủng bố”
Sai. Sharia là một khái niệm tôn giáo – pháp lý rộng, được hiểu và thực hành rất khác nhau. Không thể dùng chính từ đó làm dấu hiệu của bạo lực.
“Càng sùng đạo càng dễ cực đoan”
Không có cơ sở để coi mức độ thực hành tôn giáo tự nó là thước đo nguy cơ. Cực đoan hóa là quá trình đa yếu tố.
“Mọi tổ chức Hồi giáo chính trị đều là tổ chức khủng bố”
Sai. Cần xem từng tổ chức, từng quốc gia, hành vi và tình trạng pháp lý cụ thể.
“Chỉ Hồi giáo mới có cực đoan bạo lực”
Sai. Cực đoan bạo lực có thể xuất hiện trong nhiều hệ tư tưởng, phong trào và bối cảnh khác nhau.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng cụm từ “Hồi giáo cực đoan” không?
Nếu dùng, nên giải thích ngay rằng đây không phải tên gọi cho Hồi giáo nói chung. Trong văn bản cần độ chính xác cao, tốt hơn là gọi “chủ nghĩa cực đoan bạo lực viện dẫn Hồi giáo” hoặc gọi tên tổ chức cụ thể.
“Islamist” và “Muslim” có giống nhau không?
Không. “Muslim” chỉ người theo đạo Hồi. “Islamist” là thuật ngữ chính trị được dùng cho những người hoặc phong trào có chương trình chính trị liên quan đến cách hiểu về Hồi giáo; phạm vi nghĩa còn tùy tác giả. Hai từ không thể dùng thay nhau.
Một người ủng hộ nhà nước áp dụng luật tôn giáo có phải khủng bố?
Không thể kết luận như vậy chỉ từ một quan điểm chính trị. Khủng bố liên quan đến hành vi hoặc sự hỗ trợ cho bạo lực theo tiêu chí pháp lý cụ thể. Quan điểm về mô hình nhà nước cần được đánh giá riêng với hành vi bạo lực.
Có phải mọi nhóm tự xưng “jihad” đều giống nhau?
Không. Tên gọi, lịch sử, mục tiêu, địa bàn và phương thức của các nhóm rất khác nhau. Cần tra cứu từng trường hợp thay vì suy từ một từ khóa.
Vì sao Liên Hợp Quốc nhấn mạnh không gắn khủng bố với tôn giáo?
Vì việc quy trách nhiệm tập thể cho một tôn giáo vừa sai về phân tích, vừa có thể tạo kỳ thị và làm suy yếu hợp tác xã hội. Phòng chống khủng bố hiệu quả cần nhắm vào hành vi, mạng lưới, điều kiện thúc đẩy bạo lực và những người thực sự chịu trách nhiệm.
Kết luận
Câu hỏi “Hồi giáo cực đoan là gì?” chỉ có thể trả lời chính xác khi tách bốn phạm vi: Hồi giáo là tôn giáo; Hồi giáo chính trị là một trường khái niệm chính trị đa dạng; chủ nghĩa cực đoan bạo lực liên quan đến việc chấp nhận hoặc cổ súy bạo lực; và khủng bố là phạm trù hành vi – pháp lý cụ thể. Trộn bốn phạm vi này dễ dẫn tới định kiến hơn là hiểu biết.
Khi đề cập một cá nhân hay tổ chức bạo lực, cách viết có trách nhiệm là gọi đúng tên, mô tả đúng hành vi, kiểm tra tình trạng pháp lý và tránh biến cả cộng đồng Hồi giáo thành đối tượng bị nghi ngờ. Phân biệt rõ tôn giáo với cực đoan bạo lực vừa giúp nội dung chính xác hơn, vừa phù hợp với nguyên tắc tôn trọng mọi cộng đồng tín ngưỡng.
