Giải thích cụm từ “Hồi giáo cực đoan”, phân biệt Hồi giáo với cực đoan bạo lực, khủng bố và cách dùng thuật ngữ tránh kỳ thị tôn giáo.
Cụm từ “Hồi giáo cực đoan” thường xuất hiện trên báo chí và trong các cuộc thảo luận về khủng bố, xung đột hoặc an ninh. Tuy nhiên, đây là một cách gọi dễ gây hiểu nhầm nếu người đọc coi “Hồi giáo” và “chủ nghĩa cực đoan bạo lực” là một. Hồi giáo là một tôn giáo lớn với cộng đồng tín đồ rất đa dạng; còn cực đoan bạo lực và khủng bố là những hiện tượng chính trị – xã hội phải được nhận diện bằng hành vi, mục tiêu và phương thức cụ thể.
Vì vậy, khi tìm hiểu “Hồi giáo cực đoan là gì?”, điều quan trọng nhất là không gán hành vi của một cá nhân hoặc tổ chức cho toàn bộ người Hồi giáo. Các cơ quan quốc tế nhiều lần nhấn mạnh rằng khủng bố và chủ nghĩa cực đoan bạo lực không thể và không nên bị gắn với bất kỳ tôn giáo, quốc tịch, nền văn minh hay nhóm sắc tộc nào. Bài viết này giải thích các khái niệm thường bị trộn lẫn, cách dùng từ thận trọng và những yếu tố giúp nhận diện hiện tượng cực đoan mà không kỳ thị một cộng đồng tôn giáo.
“Hồi giáo cực đoan” có phải là một khái niệm chính xác?
Không có một định nghĩa duy nhất, được mọi quốc gia và mọi giới nghiên cứu chấp nhận cho cụm từ này. Trong ngôn ngữ phổ thông, người ta có thể dùng nó để chỉ những cá nhân hoặc tổ chức viện dẫn ngôn ngữ, biểu tượng hay cách diễn giải tôn giáo Hồi giáo nhằm biện minh cho một chương trình chính trị cực đoan, trong đó một số trường hợp sử dụng hoặc cổ súy bạo lực.
Vấn đề là cụm từ đặt chữ “Hồi giáo” ngay cạnh “cực đoan”, khiến người đọc dễ suy ra rằng cực đoan là đặc tính của tôn giáo. Điều đó không đúng. Cùng một truyền thống tôn giáo có rất nhiều trường phái, cộng đồng, nền văn hóa và cách thực hành khác nhau. Đại đa số tín đồ không tham gia bạo lực và đời sống thường nhật của họ xoay quanh gia đình, nghề nghiệp, cầu nguyện, cộng đồng và các nghĩa vụ xã hội như những người thuộc các tôn giáo khác.
Trong bài viết học thuật hoặc truyền thông, cách diễn đạt rõ hơn thường là “chủ nghĩa cực đoan bạo lực viện dẫn Hồi giáo”, “tổ chức cực đoan tự nhận hành động nhân danh Hồi giáo” hoặc gọi đúng tên một tổ chức cụ thể. Cách dùng này tách tôn giáo nói chung khỏi hành vi của một nhóm nhỏ.
Hồi giáo là gì trong câu chuyện này?
Hồi giáo là một tôn giáo độc thần hình thành ở bán đảo Ả Rập vào thế kỷ VII, với kinh Qur’an giữ vị trí trung tâm trong đời sống đức tin. Người theo Hồi giáo được gọi là người Muslim hay người Hồi giáo. Cộng đồng Hồi giáo trên thế giới không phải một khối đồng nhất về ngôn ngữ, văn hóa, quan điểm chính trị hay cách diễn giải giáo luật.
Những cộng đồng Sunni, Shia và nhiều truyền thống nhỏ hơn có lịch sử, cơ cấu học thuật và thực hành khác nhau. Ngay trong cùng một nhánh cũng tồn tại những cách tiếp cận khác nhau đối với pháp luật, thần học, đời sống xã hội và chính trị. Vì vậy, việc dùng một hành động của một nhóm vũ trang để mô tả “Hồi giáo nghĩ gì” là một sự khái quát hóa sai.
Cũng cần tránh cho rằng Hồi giáo đồng nghĩa với văn hóa Ả Rập. Phần lớn người Hồi giáo trên thế giới không phải người Ả Rập. Cộng đồng Hồi giáo hiện diện ở Nam Á, Đông Nam Á, châu Phi, châu Âu, châu Mỹ và nhiều khu vực khác với bản sắc địa phương rất khác nhau.
Chủ nghĩa cực đoan là gì?
“Cực đoan” là một từ rộng. Trong tranh luận chính trị, người ta có thể gọi một quan điểm rất xa dòng chính là cực đoan, nhưng quan điểm cực đoan chưa tự động đồng nghĩa với bạo lực hoặc khủng bố. Chính vì ranh giới khái niệm phức tạp, khi nói về an ninh quốc tế thường phải dùng cụm “chủ nghĩa cực đoan bạo lực” để nhấn mạnh yếu tố chấp nhận, cổ súy hoặc sử dụng bạo lực nhằm đạt mục tiêu.
Không có một định nghĩa pháp lý toàn cầu hoàn toàn thống nhất cho “chủ nghĩa cực đoan bạo lực”. Các quốc gia và tổ chức có thể sử dụng tiêu chí khác nhau. Vì thế, một cách tiếp cận thận trọng là tập trung vào những hành vi có thể quan sát: kích động giết người, tuyển mộ để thực hiện bạo lực, tấn công dân thường, cưỡng ép bằng vũ lực, chuẩn bị hành vi khủng bố hoặc biện minh cho bạo lực có hệ thống.
Điều này cũng giúp tránh việc một chính quyền hoặc một nhóm xã hội gắn nhãn “cực đoan” cho mọi quan điểm bất đồng. Phòng ngừa bạo lực phải đi cùng tôn trọng nhân quyền, tự do tôn giáo và quyền biểu đạt hợp pháp.
Khủng bố khác chủ nghĩa cực đoan bạo lực thế nào?
Khủng bố thường được nói tới như những hành vi bạo lực nghiêm trọng nhằm gieo sợ hãi, gây áp lực lên xã hội hoặc nhà nước để theo đuổi mục tiêu chính trị, ý thức hệ hay tương tự. Tuy nhiên, ngay cả định nghĩa pháp lý về khủng bố giữa các hệ thống luật cũng có khác biệt.
Chủ nghĩa cực đoan bạo lực có thể được xem là một phạm vi rộng hơn trong một số chính sách phòng ngừa: nó bao gồm các quá trình tư tưởng, mạng lưới hoặc hoạt động có thể dẫn tới hay hỗ trợ bạo lực. Không phải mọi người có quan điểm cực đoan đều trở thành khủng bố, và không thể dự đoán một người sẽ dùng bạo lực chỉ bằng tôn giáo, trang phục, mức độ sùng đạo hoặc nguồn gốc dân tộc.
“Hồi giáo chính trị” có đồng nghĩa với cực đoan bạo lực không?
Không. “Hồi giáo chính trị” hay “Islamism” là một thuật ngữ được giới nghiên cứu dùng theo nhiều nghĩa để chỉ các phong trào muốn đưa những giá trị hay cách hiểu về Hồi giáo vào đời sống chính trị. Trong phạm vi đó có các tổ chức, đảng phái và trào lưu rất khác nhau về phương pháp, từ tham gia bầu cử và hoạt động xã hội tới những nhóm bác bỏ trật tự chính trị hiện có.
Vì vậy, không thể tự động chuyển từ “Hồi giáo chính trị” sang “khủng bố”. Phải xem tổ chức hoặc cá nhân cụ thể có cổ súy bạo lực hay không, hành vi thực tế là gì, và pháp luật đánh giá ra sao. Việc trộn tất cả các dòng tư tưởng vào một nhãn duy nhất làm mất khả năng phân tích.
Vì sao cần phân biệt niềm tin bảo thủ và cực đoan bạo lực?
Trong mọi tôn giáo và xã hội đều có người giữ quan điểm bảo thủ về đạo đức, gia đình, trang phục hoặc nghi lễ. Một quan điểm có thể khiến người khác không đồng ý, nhưng bất đồng tư tưởng không phải là cơ sở để gắn người đó với khủng bố.
Ranh giới quan trọng là thái độ đối với quyền của người khác và đối với bạo lực. Một người thực hành tôn giáo nghiêm ngặt nhưng tôn trọng luật pháp, không cưỡng ép và không cổ súy bạo lực không nên bị xếp chung với một tổ chức kêu gọi giết hại dân thường.
Tại sao một số nhóm bạo lực sử dụng ngôn ngữ tôn giáo?
Các tổ chức cực đoan thường cần một hệ thống biểu tượng để tạo tính chính danh, xây dựng bản sắc “chúng ta – họ”, tuyển mộ thành viên và giải thích xung đột. Trong một số bối cảnh có đa số người Hồi giáo, chúng có thể lấy câu chữ, lịch sử hoặc biểu tượng Hồi giáo rồi diễn giải theo mục tiêu của mình.
Tuy nhiên, việc một tổ chức trích dẫn tôn giáo không chứng minh cách diễn giải của nó đại diện cho toàn bộ truyền thống. Những văn bản tôn giáo lớn thường có lịch sử giải thích lâu dài, gắn với ngữ cảnh, ngôn ngữ, luật học và các trường phái. Tổ chức bạo lực có thể chọn lọc, cắt rời ngữ cảnh hoặc tái diễn giải để phục vụ tuyên truyền.
Ngôn ngữ tôn giáo cũng không phải nguyên nhân duy nhất. Xung đột vũ trang, sụp đổ nhà nước, bất công, đàn áp, tranh chấp quyền lực, mạng lưới tội phạm, cảm giác bị loại trừ, tuyên truyền trực tuyến và nhiều yếu tố cá nhân có thể cùng tác động. Một mô hình chỉ nói “do tôn giáo” thường quá đơn giản để giải thích quá trình cực đoan hóa.
Cực đoan hóa có một con đường cố định không?
Không. Không có một “công thức” cho mọi người. Hai người có hoàn cảnh tương tự có thể lựa chọn hoàn toàn khác nhau. Có người bị thu hút bởi cảm giác thuộc về một nhóm; có người bởi tuyên truyền chính trị; có người tiếp xúc với mạng lưới bạo lực trong chiến tranh; có người trải qua khủng hoảng cá nhân rồi bị một tổ chức lợi dụng.
Do đó, không nên xây dựng hồ sơ nguy cơ dựa trên tôn giáo hoặc sắc tộc. Một thanh niên thường xuyên tới nơi cầu nguyện, để râu, mặc trang phục truyền thống hoặc có quan điểm bảo thủ không vì thế trở thành người có xu hướng khủng bố. Các dấu hiệu cần quan tâm phải gắn với hành vi thực tế như đe dọa bạo lực, tìm cách tham gia mạng lưới bạo lực hoặc tuyên truyền rõ ràng cho việc tấn công người khác.
