Hồi giáo bắt nguồn từ bán đảo Ả Rập thế kỷ VII, gắn với Mecca, Medina, Nhà Tiên tri Muhammad và cộng đồng Muslim đầu tiên.
Hồi giáo là một trong những tôn giáo có ảnh hưởng sâu rộng trên thế giới, hiện diện trong nhiều nền văn hóa từ Tây Á, Bắc Phi đến Nam Á, Đông Nam Á, châu Âu và châu Mỹ. Do phạm vi phân bố rộng như vậy, nhiều người thường gọi Hồi giáo là “tôn giáo Trung Đông” hoặc cho rằng tôn giáo này bắt nguồn từ toàn bộ thế giới Ả Rập. Cách hiểu đó chỉ đúng một phần.
Xét về địa lý và lịch sử, Hồi giáo xuất hiện vào đầu thế kỷ VII tại vùng Hijaz ở phía tây bán đảo Ả Rập, trước hết gắn với hai thành phố Mecca và Medina, ngày nay đều thuộc Ả Rập Xê Út. Mecca là nơi Nhà Tiên tri Muhammad sinh trưởng và bắt đầu truyền giảng. Medina là nơi cộng đồng Muslim đầu tiên được tổ chức tương đối ổn định sau cuộc di cư năm 622.
Tuy nhiên, khi tìm hiểu nguồn gốc Hồi giáo, cần phân biệt hai cách tiếp cận. Theo nghiên cứu lịch sử, đây là một tôn giáo hình thành trong bối cảnh xã hội Ả Rập thế kỷ VII và gắn chặt với hoạt động của Muhammad. Trong niềm tin Hồi giáo, Islam không được xem đơn thuần là một tôn giáo mới do con người sáng lập, mà là sự tiếp nối và khôi phục đức tin độc thần đã được truyền qua các vị tiên tri trước đó như Adam, Nuh, Ibrahim, Musa và Isa.
Hồi giáo bắt nguồn từ quốc gia nào?
Nếu trả lời theo địa giới hiện nay, có thể nói Hồi giáo bắt nguồn từ vùng đất thuộc Ả Rập Xê Út ngày nay. Tuy nhiên, vào đầu thế kỷ VII, quốc gia Ả Rập Xê Út chưa tồn tại. Khu vực này khi đó là một phần của bán đảo Ả Rập, gồm nhiều bộ lạc, thị trấn, ốc đảo và các cộng đồng có quan hệ xã hội tương đối độc lập.
Nơi xuất hiện đầu tiên của Hồi giáo là vùng Hijaz, nằm dọc phía đông Biển Đỏ. Hai địa điểm quan trọng nhất là:
- Mecca, nơi Muhammad sinh ra và bắt đầu tiếp nhận những mặc khải đầu tiên theo truyền thống Hồi giáo.
- Medina, khi ấy mang tên Yathrib, nơi Muhammad cùng những người theo ông di cư đến và xây dựng cộng đồng Muslim đầu tiên.
Bởi vậy, nói Hồi giáo bắt nguồn từ “Trung Đông” là quá rộng. Cách diễn đạt chính xác hơn là: Hồi giáo hình thành tại Mecca và Medina, thuộc vùng Hijaz ở phía tây bán đảo Ả Rập, vào đầu thế kỷ VII. Các tài liệu của Bảo tàng Nghệ thuật Metropolitan và Thư viện Quốc hội Hoa Kỳ đều xác định Mecca là quê hương của Muhammad, trong khi cuộc di cư tới Medina năm 622 là bước ngoặt quan trọng của lịch sử Hồi giáo.
Bán đảo Ả Rập trước khi Hồi giáo xuất hiện
Một không gian rộng lớn nhưng không hoàn toàn biệt lập
Bán đảo Ả Rập nằm giữa Biển Đỏ, Vịnh Ba Tư, biển Ả Rập và các vùng đất nối với Syria, Iraq, Ai Cập cùng Đông Phi. Phần lớn lãnh thổ là sa mạc hoặc bán sa mạc, nhưng tại nhiều nơi vẫn có các ốc đảo, vùng canh tác, bến cảng và khu dân cư phát triển.
Cư dân trên bán đảo gồm những cộng đồng sống định cư tại thành thị, ốc đảo và những nhóm du mục hoặc bán du mục. Đơn vị xã hội có ảnh hưởng mạnh là bộ lạc và dòng họ. Mỗi cộng đồng có thể có thủ lĩnh, liên minh, tập quán, trách nhiệm bảo vệ lẫn nhau và những quan hệ riêng với các bộ lạc xung quanh.
Bán đảo Ả Rập cũng không tách biệt khỏi thế giới bên ngoài. Các khu vực phía bắc có quan hệ với Đế quốc Byzantine và Đế quốc Sasanian. Miền nam bán đảo từng có những vương quốc phát triển, tham gia mạng lưới trao đổi hàng hóa trên Biển Đỏ và Ấn Độ Dương. Các cộng đồng Ả Rập tiếp xúc với nhiều ngôn ngữ, tín ngưỡng và truyền thống văn hóa khác nhau.
Xã hội bộ lạc và những quy tắc truyền thống
Trong nhiều cộng đồng Ả Rập thời đó, quan hệ huyết thống và sự bảo trợ của bộ lạc có ý nghĩa quan trọng. Một cá nhân thường được bảo vệ thông qua gia đình lớn hoặc dòng họ. Khi xảy ra tranh chấp, danh dự, nghĩa vụ báo thù, sự hòa giải và cam kết liên minh có thể chi phối cách ứng xử.
Điều này không có nghĩa bán đảo Ả Rập hoàn toàn hỗn loạn. Các bộ lạc vẫn có luật tục, thỏa thuận, quy định về khu vực thiêng, tháng thiêng, tiếp đãi khách và bảo vệ người được che chở. Thơ ca truyền khẩu cũng giữ vai trò lớn trong việc lưu truyền danh tiếng, lịch sử, đạo đức và ký ức của cộng đồng.
Trong cách nhìn của truyền thống Hồi giáo, thời kỳ trước khi Muhammad truyền giảng thường được gọi là Jahiliyyah, thường được dịch là “thời kỳ vô minh”. Khái niệm này chủ yếu mang ý nghĩa tôn giáo và đạo đức, nhằm chỉ tình trạng con người chưa đón nhận thông điệp Hồi giáo, chứ không nên hiểu rằng xã hội Ả Rập khi ấy hoàn toàn không có văn hóa, tri thức hoặc các chuẩn mực ứng xử.
Vai trò của Mecca đối với sự ra đời của Hồi giáo
Mecca là quê hương của Muhammad
Theo các nguồn tiểu sử Hồi giáo truyền thống, Muhammad sinh khoảng năm 570 tại Mecca, thuộc bộ lạc Quraysh. Đây là cộng đồng có ảnh hưởng tại thành phố và có quan hệ mật thiết với thánh địa Kaaba.
Cha của Muhammad được cho là qua đời trước khi ông chào đời, còn mẹ mất khi ông còn nhỏ. Ông lần lượt được người thân chăm sóc và lớn lên trong sự bảo trợ của dòng họ. Khi trưởng thành, Muhammad tham gia hoạt động buôn bán và kết hôn với Khadijah, một phụ nữ có vị thế trong xã hội Mecca.
Các chi tiết về thời thơ ấu và đời sống của Muhammad chủ yếu được bảo tồn trong những tác phẩm tiểu sử, truyền thống truyền khẩu và các bộ Hadith được ghi chép sau thời của ông. Vì vậy, khi nghiên cứu lịch sử, cần phân biệt những sự kiện được nhiều nguồn thừa nhận với các câu chuyện mang tính đạo đức, tôn kính hoặc truyền thống tôn giáo. Tư liệu phổ biến nhìn chung thống nhất rằng Muhammad sinh tại Mecca khoảng năm 570 và bắt đầu truyền giảng vào đầu thế kỷ VII.
Kaaba đã tồn tại trước Hồi giáo
Kaaba là công trình hình khối nằm tại trung tâm thánh đường Masjid al-Haram ở Mecca. Đây là địa điểm linh thiêng nhất của Hồi giáo hiện nay, nhưng bản thân công trình và truyền thống hành hương tại Mecca đã tồn tại trước khi Muhammad bắt đầu truyền giảng.
Trong xã hội Ả Rập tiền Hồi giáo, Kaaba là một nơi thờ phụng và hành hương quan trọng, có liên hệ với nhiều bộ lạc. Các nguồn Hồi giáo truyền thống cho rằng tại đây từng có những tượng thờ của các vị thần khác nhau. Vùng thánh địa cũng được xem là nơi cần hạn chế xung đột, tạo điều kiện cho các cuộc gặp gỡ, hành hương và trao đổi giữa nhiều cộng đồng.
Theo niềm tin Hồi giáo, nguồn gốc sâu xa của Kaaba không thuộc về tín ngưỡng đa thần. Kinh Qur’an liên hệ công trình này với Ibrahim và con trai Ismail, những người được tin là đã dựng hoặc khôi phục Kaaba để thờ phượng Thiên Chúa duy nhất. Bởi vậy, khi Muhammad đưa Kaaba trở thành trung tâm thờ phượng độc thần, người Muslim nhìn nhận đây là sự phục hồi ý nghĩa nguyên thủy của thánh địa, chứ không phải tạo ra một nơi thiêng hoàn toàn mới.
Cuộc di cư đến Medina và sự hình thành cộng đồng Muslim
Hijrah là gì?
Năm 622, Muhammad và những người theo ông rời Mecca tới Yathrib, một ốc đảo nằm ở phía bắc. Sự kiện này được gọi là Hijrah, nghĩa là cuộc di cư hoặc sự rời bỏ một nơi để hướng tới môi trường mới vì đức tin.
Về sau, Yathrib được biết đến với tên Madinat al-Nabi, nghĩa là “Thành phố của Nhà Tiên tri”, rồi được gọi ngắn gọn là Medina. Hijrah không chỉ là cuộc chạy trốn khỏi sự chống đối. Đây còn là bước chuyển từ một nhóm tín hữu nhỏ tại Mecca sang một cộng đồng có cơ cấu xã hội, tôn giáo và lãnh đạo rõ ràng hơn tại Medina.
Tầm quan trọng của sự kiện này lớn đến mức năm 622 được chọn làm điểm khởi đầu của lịch Hijri hay lịch Hồi giáo. Việc tính lịch được chính thức hóa dưới thời Caliph Umar sau đó, nhưng mốc mở đầu vẫn là năm diễn ra Hijrah.
Vì sao cư dân Yathrib mời Muhammad?
Trước khi Muhammad đến, Yathrib có nhiều nhóm cư dân, bao gồm các bộ lạc Ả Rập và các cộng đồng Do Thái. Quan hệ giữa một số bộ lạc tại đây từng xảy ra xung đột kéo dài.
Theo các nguồn truyền thống, một số người Yathrib đã gặp Muhammad trong các mùa hành hương và chấp nhận thông điệp của ông. Họ cũng hy vọng ông có thể giữ vai trò trung gian, giúp ổn định quan hệ giữa các cộng đồng đối địch.
Muhammad cùng những người di cư từ Mecca được tiếp nhận bởi những người ủng hộ tại Medina. Trong thuật ngữ Hồi giáo, người di cư được gọi là Muhajirun, còn những người Medina giúp đỡ họ được gọi là Ansar. Mối liên kết giữa hai nhóm trở thành nền tảng của cộng đồng mới.
Sự xuất hiện của ummah
Tại Medina, khái niệm ummah dần mang ý nghĩa về một cộng đồng được liên kết bởi đức tin, nghĩa vụ và sự bảo trợ chung. Điều này không xóa bỏ hoàn toàn quan hệ gia đình hay bộ lạc, nhưng tạo ra một nền tảng đoàn kết mới vượt lên trên huyết thống.
Một văn bản thường được gọi là Hiến chương Medina hoặc Văn kiện Medina được nhiều học giả xem là dấu tích quan trọng về cách tổ chức cộng đồng trong giai đoạn đầu. Văn bản đề cập đến quan hệ giữa những người Muslim, các nhóm Do Thái và những cộng đồng liên minh, cùng trách nhiệm bảo vệ, giải quyết tranh chấp và duy trì trật tự chung.
