Tìm hiểu ảnh hưởng của Hồi giáo đối với văn hóa, khoa học, kinh tế, pháp luật và đời sống xã hội từ lịch sử đến hiện đại.
Hồi giáo, còn được gọi là Islam, là một tôn giáo có lịch sử lâu đời và là một trong những nguồn lực văn hóa quan trọng từng góp phần định hình nhiều khu vực trên thế giới. Từ bán đảo Ả Rập, Hồi giáo dần hiện diện tại Tây Á, Bắc Phi, Trung Á, Nam Á, Đông Nam Á, châu Âu và nhiều cộng đồng di cư ở các châu lục khác. Trong quá trình ấy, tôn giáo này đã tác động đến đời sống tinh thần, đạo đức, luật pháp, giáo dục, thương mại, nghệ thuật, kiến trúc và tổ chức cộng đồng.
Tuy nhiên, nói về sự ảnh hưởng của Hồi giáo cần tránh cách nhìn đơn giản cho rằng mọi xã hội có đông người theo Islam đều giống nhau. Một tín đồ Hồi giáo ở Indonesia có thể sống trong môi trường văn hóa rất khác một tín đồ tại Maroc, Thổ Nhĩ Kỳ, Iran, Ấn Độ, Senegal, Pháp hay Việt Nam. Tín ngưỡng chung tạo nên những điểm liên kết nhất định, nhưng cách thực hành luôn chịu tác động của lịch sử, dân tộc, ngôn ngữ, pháp luật và phong tục địa phương.
Hiểu đúng về Hồi giáo và thế giới Hồi giáo
Hồi giáo là gì?
Hồi giáo là một tôn giáo độc thần hình thành tại bán đảo Ả Rập vào thế kỷ VII. Trong tiếng Ả Rập, tôn giáo này được gọi là Islam, còn người theo đạo được gọi là Muslim, tiếng Việt thường dịch là tín đồ Hồi giáo hoặc người Hồi giáo.
Đức tin Hồi giáo đặt nền tảng trên sự thờ phượng một Thiên Chúa duy nhất, trong tiếng Ả Rập gọi là Allah. Người Hồi giáo tin rằng Muhammad là vị ngôn sứ cuối cùng trong một truyền thống tiên tri có liên hệ với nhiều nhân vật quen thuộc của Do Thái giáo và Kitô giáo như Abraham, Moses và Jesus. Kinh Qur’an đượcinh Qur’an được tín đồ xem là mặc khải thiêng liêng được truyền cho Muhammad.
Trong thực hành phổ biến, đời sống của người Hồi giáo gắn với những bổn phận căn bản như tuyên xưng đức tin, cầu nguyện, bố thí, nhịn chay trong tháng Ramadan và hành hương đến Mecca khi có đủ điều kiện. Tuy nhiên, mức độ thực hành, cách diễn giải giáo lý và phong tục sinh hoạt có thể khác nhau giữa các cộng đồng.
Không nên đồng nhất Hồi giáo với người Ả Rập
Một nhầm lẫn khá phổ biến là cho rằng người Hồi giáo đều là người Ả Rập. Trên thực tế, “Ả Rập” chủ yếu chỉ một không gian ngôn ngữ và văn hóa, còn “Hồi giáo” chỉ một tôn giáo. Có người Ả Rập theo Kitô giáo hoặc các tôn giáo khác, trong khi phần lớn tín đồ Hồi giáo trên thế giới sống ngoài các quốc gia Ả Rập.
Những cộng đồng Hồi giáo đông đảo hiện diện tại Nam Á và Đông Nam Á. Indonesia là quốc gia có cộng đồng Muslim rất lớn, trong khi Ấn Độ dù không phải quốc gia có đa số dân theo Hồi giáo vẫn có số lượng tín đồ đáng kể. Pakistan, Bangladesh, Iran, Thổ Nhĩ Kỳ, Nigeria và nhiều quốc gia châu Phi cũng là những trung tâm quan trọng của đời sống Hồi giáo.
Bởi vậy, “văn hóa Hồi giáo” không phải một nền văn hóa đồng nhất. Nó bao gồm nhiều truyền thống Ả Rập, Ba Tư, Thổ Nhĩ Kỳ, Berber, Nam Á, Mã Lai, Java, châu Phi và các cộng đồng bản địa khác.
Những nền tảng tạo nên ảnh hưởng của Hồi giáo
Một hệ thống đức tin gắn với đời sống hằng ngày
Hồi giáo hướng dẫn các nghi lễ tại thánh đường và đề cập đến đạo đức cá nhân, gia đình, quan hệ cộng đồng, hoạt động kinh tế và trách nhiệm xã hội. Tinh thần trung thực, giữ lời hứa, chăm sóc người khó khăn, tôn trọng cha mẹ, bảo vệ người yếu thế và sử dụng tài sản có trách nhiệm được nhấn mạnh trong nhiều truyền thống Hồi giáo.
Đối với nhiều tín đồ, tôn giáo hiện diện trong nhịp sống thường ngày qua giờ cầu nguyện, chế độ ăn uống, cách giao tiếp, việc bố thí và những ngày lễ. Tác động của Islam vì thế thể hiện ở các công trình lớn hay những biến cố chính trị và nằm trong những thói quen bình dị của gia đình và cộng đồng.
Ý niệm về cộng đồng tín hữu
Khái niệm ummah thường được dùng để chỉ cộng đồng tín đồ Hồi giáo. Trong lịch sử, ý niệm này tạo nên cảm giác liên kết giữa những người khác nhau về dân tộc, ngôn ngữ và nơi cư trú.
Sự liên kết ấy được củng cố qua các hoạt động như hành hương đến Mecca, học tập tôn giáo, trao đổi thương mại, hỗ trợ từ thiện và giao lưu giữa các học giả. Nhờ đó, các tư tưởng, sách vở, kỹ thuật, phong cách nghệ thuật và tập quán có thể lưu chuyển qua những vùng đất rất xa nhau.
Tuy nhiên, ummah là một lý tưởng tôn giáo chứ không có nghĩa mọi tín đồ đều có cùng quan điểm chính trị hoặc cách sống. Trong thực tế, thế giới Hồi giáo luôn tồn tại nhiều trường phái thần học, pháp học, khuynh hướng tư tưởng và bản sắc dân tộc khác nhau.
Mạng lưới thương mại và hành hương rộng lớn
Từ thời trung đại, thương nhân Muslim đã hoạt động trên những tuyến đường nối Địa Trung Hải, biển Đỏ, vịnh Ba Tư, Ấn Độ Dương, Đông Phi, Nam Á, Đông Nam Á và Trung Quốc. Họ trao đổi hàng hóa và mang theo ngôn ngữ, tín ngưỡng, tri thức hàng hải và các tập quán giao dịch.
Hành hương cũng góp phần tạo nên những cuộc gặp gỡ xuyên khu vực. Người hành hương từ nhiều vùng tập trung tại Mecca, sau đó trở về quê hương với những kiến thức, kinh nghiệm và mối quan hệ mới. Trong một số giai đoạn, các tuyến hành hương đồng thời là tuyến học thuật, ngoại giao và thương mại.
Chính sự kết hợp giữa đức tin, di chuyển và giao lưu đã giúp ảnh hưởng của Hồi giáo lan tỏa vượt ra ngoài phạm vi các nhà nước do người Muslim cai trị.
Ảnh hưởng của Hồi giáo đối với lịch sử và sự hình thành các khu vực văn hóa
Từ bán đảo Ả Rập đến các đế chế rộng lớn
Sau khi Hồi giáo xuất hiện vào thế kỷ VII, các nhà nước và triều đại mang bản sắc Islam lần lượt hình thành trên một không gian rộng lớn. Trong lịch sử, những triều đại như Umayyad, Abbasid, Ottoman, Safavid và Mughal từng quản lý các lãnh thổ có dân cư rất đa dạng.
Sự mở rộng lãnh thổ trong một số thời kỳ diễn ra bằng chiến tranh và chinh phục, nhưng quá trình người dân tiếp nhận Hồi giáo thường phức tạp hơn nhiều. Tại không ít khu vực, việc cải đạo diễn ra dần dần qua thương mại, hôn nhân, giáo dục, hoạt động truyền giảng, sự bảo trợ của giới cầm quyền và quan hệ xã hội.
Không phải cộng đồng nào nằm dưới quyền cai trị của một triều đại Hồi giáo cũng lập tức trở thành tín đồ Islam. Trong nhiều xã hội, người Hồi giáo, Kitô hữu, Do Thái giáo, Hindu giáo, Phật giáo và các tín ngưỡng bản địa từng cùng tồn tại, dù địa vị pháp lý và mức độ bình đẳng thay đổi tùy từng thời đại.
Hình thành những trung tâm đô thị và học thuật
Các thành phố như Baghdad, Damascus, Cairo, Córdoba, Samarkand, Bukhara, Istanbul, Isfahan và Delhi từng trở thành những trung tâm chính trị, thương mại hoặc học thuật lớn. Thành phố Hồi giáo truyền thống thường có thánh đường, chợ, trường học, nhà tắm, cơ sở từ thiện và khu cư trú của nhiều nhóm nghề nghiệp.
Sự phát triển của đô thị góp phần tạo ra môi trường giao lưu giữa thương nhân, học giả, thợ thủ công, viên chức và người hành hương. Nhiều công trình kiến trúc, thư viện, bệnh viện và trường học được xây dựng nhờ nguồn lực của triều đình, thương nhân hoặc các quỹ hiến tặng.
Dù mỗi đô thị có đặc điểm riêng, mạng lưới thành phố đã góp phần làm nên một không gian trao đổi tri thức và văn hóa nối liền nhiều vùng của châu Á, châu Phi và châu Âu.
Ảnh hưởng đối với khoa học và tri thức
Phong trào dịch thuật và sự tiếp nhận di sản cổ đại
Một trong những đóng góp nổi bật của các xã hội Hồi giáo thời trung đại là hoạt động dịch thuật và nghiên cứu các tác phẩm từ tiếng Hy Lạp, Syriac, Ba Tư, Sanskrit và một số ngôn ngữ khác sang tiếng Ả Rập.
Các học giả bảo tồn văn bản cổ và chú giải, phê bình và phát triển thêm những kiến thức đã tiếp nhận. Triết học, toán học, y học, thiên văn học, địa lý, quang học và nhiều lĩnh vực khác đều được nghiên cứu trong môi trường này.
Cần lưu ý rằng nền học thuật ấy không phải thành quả riêng của một dân tộc hay một tôn giáo. Bên cạnh các học giả Muslim còn có sự tham gia của học giả Kitô giáo, Do Thái giáo, Ba Tư và nhiều cộng đồng khác. Tiếng Ả Rập giữ vai trò như một ngôn ngữ học thuật chung, tương tự cách một số ngôn ngữ quốc tế được sử dụng trong khoa học hiện đại.
Toán học
Các học giả trong thế giới Hồi giáo đã tiếp nhận tri thức toán học từ Hy Lạp, Ấn Độ và các truyền thống khác, sau đó hệ thống hóa và phát triển chúng. Tên gọi “đại số” trong nhiều ngôn ngữ phương Tây có nguồn gốc từ thuật ngữ Ả Rập al-jabr, gắn với công trình của nhà toán học al-Khwarizmi.
Hệ chữ số có nguồn gốc Ấn Độ được truyền bá và sử dụng rộng rãi trong môi trường học thuật Ả Rập, rồi tiếp tục ảnh hưởng đến châu Âu. Những phương pháp tính toán thuận tiện hơn có ý nghĩa lớn đối với thương mại, đo đạc, thiên văn và quản lý hành chính.
Lượng giác, hình học và các bảng tính thiên văn cũng được nghiên cứu sâu. Nhiều thành tựu không xuất hiện từ một cá nhân duy nhất mà là kết quả tích lũy qua nhiều thế hệ và nhiều khu vực văn hóa.
