Tìm hiểu Kinh Qur’an là gì, nguồn gốc, nội dung chính và vai trò của kinh sách thiêng liêng này trong đời sống Hồi giáo.
Kinh Qur’an là văn bản giữ vị trí trung tâm trong đời sống đức tin của người Hồi giáo. Đây là một cuốn sách được đọc để tìm hiểu giáo lý và là lời kinh được xướng đọc trong cầu nguyện, học thuộc, suy ngẫm và vận dụng vào cách ứng xử hằng ngày. Từ không gian thánh đường đến sinh hoạt gia đình, từ giáo dục tôn giáo đến nghệ thuật thư pháp, Qur’an hiện diện trong nhiều phương diện của văn hóa Hồi giáo.
Theo đức tin Islam, Qur’an là lời mặc khải của Allah được truyền đạt cho Nhà tiên tri Muhammad qua thiên thần Jibril. Trong tiếng Ả Rập, “Allah” có nghĩa là Thiên Chúa hay Thượng đế; từ này cũng được các cộng đồng Kitô hữu nói tiếng Ả Rập sử dụng, chứ không phải tên của một vị thần riêng biệt chỉ thuộc về người Hồi giáo.
Khi tìm hiểu nguồn gốc Kinh Qur’an, cần phân biệt hai bình diện. Bình diện thứ nhất là niềm tin và truyền thống của người Hồi giáo về sự mặc khải, lưu truyền và bảo tồn kinh sách. Bình diện thứ hai là nghiên cứu lịch sử dựa trên thư tịch, truyền thống truyền khẩu và các bản chép tay còn lại. Việc phân biệt này giúp người đọc tôn trọng ý nghĩa thiêng liêng của Qur’an đối với tín đồ, đồng thời tiếp cận vấn đề một cách khách quan.
Kinh Qur’an là gì?
Qur’an, viết theo tiếng Ả Rập là القرآن, thường được giải nghĩa là “sự xướng đọc”, “bài đọc” hoặc “điều được đọc thành tiếng”. Tên gọi này cho thấy Qur’an ngay từ đầu gắn với âm thanh, trí nhớ và hoạt động truyền tụng, chứ không chỉ tồn tại dưới dạng một văn bản để đọc thầm.
Trong tiếng Việt, người ta thường gọi là Kinh Qur’an, Kinh Koran hoặc kinh Cô-ran. Cách viết “Qur’an” gần với hình thức chuyển tự từ tiếng Ả Rập và ngày càng được sử dụng phổ biến trong các công trình nghiên cứu. “Koran” là dạng phiên âm từng thông dụng trong các ngôn ngữ châu Âu. Dù cách viết khác nhau, các tên gọi này đều chỉ kinh sách thiêng liêng quan trọng nhất của Hồi giáo.
Theo niềm tin của người Hồi giáo, Qur’an là lời của Allah được mặc khải cho Nhà tiên tri Muhammad bằng tiếng Ả Rập. Người Hồi giáo không xem Muhammad là tác giả của Qur’an, mà xem ông là vị sứ giả tiếp nhận và truyền đạt mặc khải. Qur’an đồng thời được hiểu là sự tiếp nối và hoàn tất dòng mặc khải từng được trao cho các vị tiên tri trước đó.
Qur’an gồm 114 chương, gọi là surah. Mỗi surah được chia thành các câu hoặc đơn vị mặc khải, gọi là ayah. Từ ayah trong tiếng Ả Rập còn mang nghĩa “dấu hiệu”, hàm ý rằng mỗi câu kinh là một câu văn và là một dấu chỉ hướng con người suy ngẫm về Allah, về thế giới và về trách nhiệm của mình.
Nguồn gốc Kinh Qur’an theo đức tin Hồi giáo
Sự mặc khải cho Nhà tiên tri Muhammad
Theo truyền thống Hồi giáo, Nhà tiên tri Muhammad sinh tại Mecca, thuộc bán đảo Ả Rập, vào khoảng năm 570. Khi khoảng 40 tuổi, ông thường lui tới một hang động trên núi Hira để tĩnh tâm và suy ngẫm.
Người Hồi giáo tin rằng vào khoảng năm 610, tại hang Hira, Muhammad đã tiếp nhận những lời mặc khải đầu tiên qua thiên thần Jibril, thường được đối chiếu với Tổng lãnh thiên thần Gabriel trong truyền thống Do Thái giáo và Kitô giáo. Mặc khải không được trao trọn vẹn trong một lần, mà tiếp tục qua nhiều hoàn cảnh khác nhau trong khoảng 23 năm, cho đến khi Muhammad qua đời năm 632.
Trong quan niệm Hồi giáo, quá trình mặc khải từng phần giúp lời dạy gắn với những hoàn cảnh cụ thể mà cộng đồng tín hữu đầu tiên phải đối diện. Có đoạn an ủi người bị bách hại, có đoạn khẳng định đức tin độc thần, có đoạn hướng dẫn cầu nguyện, bố thí, đời sống gia đình, giao dịch, giải quyết xung đột hoặc tổ chức cộng đồng.
Tuy nhiên, Qur’an không chỉ được hiểu như lời giải đáp cho các sự kiện của thế kỷ VII. Người Hồi giáo tin rằng thông điệp đạo đức và tâm linh của kinh có giá trị hướng dẫn lâu dài. Việc vận dụng vào từng thời đại vì thế thường cần đến truyền thống chú giải, kiến thức ngôn ngữ, bối cảnh lịch sử và các phương pháp giải thích của học giả.
Quá trình lưu truyền và tập hợp Kinh Qur’an
Ghi nhớ và ghi chép trong thời Muhammad
Xã hội Ả Rập thế kỷ VII có truyền thống truyền khẩu phát triển. Thơ ca, gia phả, những bài diễn thuyết và ký ức cộng đồng thường được lưu truyền bằng hình thức ghi nhớ và đọc lại. Qur’an cũng được truyền đạt trong môi trường văn hóa ấy.
Theo các nguồn truyền thống Hồi giáo, mỗi khi tiếp nhận mặc khải, Muhammad đọc lại cho các tín hữu. Một số người học thuộc, trong khi những người biết chữ ghi chép các đoạn kinh trên vật liệu sẵn có. Việc bảo tồn Qur’an do đó kết hợp cả truyền khẩu và văn bản, thay vì chỉ dựa vào một hình thức duy nhất.
Người thuộc lòng toàn bộ Qur’an được gọi là hafiz đối với nam hoặc hafiza đối với nữ. Truyền thống học thuộc tiếp tục được duy trì rộng rãi đến ngày nay. Tuy nhiên, “học thuộc” trong giáo dục Qur’an không chỉ là nhớ mặt chữ. Người học còn được hướng dẫn phát âm, điểm dừng, độ dài âm và các quy tắc xướng đọc.
Việc tập hợp dưới thời Abu Bakr
Theo tường thuật truyền thống được lưu giữ trong các nguồn Hồi giáo, sau khi Muhammad qua đời, một số người thuộc Qur’an đã tử trận trong các cuộc xung đột đầu thời Caliph. Trước nguy cơ những người nắm giữ ký ức truyền khẩu ngày càng giảm, Caliph đầu tiên Abu Bakr được khuyên nên cho tập hợp các phần Qur’an thành một bộ văn bản.
Nhiệm vụ này thường được gắn với Zayd ibn Thabit, một người từng tham gia ghi chép mặc khải. Quá trình tập hợp được mô tả là dựa trên việc đối chiếu tư liệu đã viết với lời đọc và ký ức của những người từng trực tiếp học từ Muhammad. Theo truyền thống Sunni, đây là lần đầu tiên văn bản Qur’an được tập hợp thành một bộ chính thức sau khi quá trình mặc khải đã kết thúc.
Cấu trúc của Kinh Qur’an
Qur’an không được sắp xếp như một cuốn tiểu sử về Muhammad, một biên niên sử theo năm tháng hay một bộ giáo lý chia thành từng chủ đề độc lập. Người mới đọc có thể gặp một surah trong đó lời khuyên đạo đức, câu chuyện các vị tiên tri, lời cầu nguyện, quy định cộng đồng và suy ngẫm về thiên nhiên được đặt gần nhau.
Surah và ayah
Toàn bộ Qur’an gồm 114 surah. Mỗi surah có tên riêng, thường được gọi theo một từ, nhân vật, hình ảnh hoặc sự kiện nổi bật xuất hiện trong surah. Tên gọi giúp nhận diện chương nhưng không phải lúc nào cũng bao quát toàn bộ nội dung.
Surah đầu tiên là Al-Fatihah, nghĩa là “Khai mở”. Đây là chương ngắn gồm bảy ayah và có vị trí đặc biệt trong cầu nguyện Hồi giáo. Những lời trong Al-Fatihah thể hiện sự ca ngợi Allah, lòng nương cậy và lời cầu xin được dẫn đi trên con đường ngay thẳng.
Sau Al-Fatihah là Al-Baqarah, surah dài nhất. Nhìn chung, các surah dài thường nằm ở phần đầu, còn nhiều surah ngắn nằm ở phần cuối, nhưng cách sắp xếp không hoàn toàn theo độ dài và cũng không phải trình tự mặc khải.
Số lượng ayah có thể được đếm hơi khác nhau trong một số truyền thống đánh số cổ, chủ yếu do cách xác định điểm kết thúc câu. Sự khác biệt về cách đánh số không nhất thiết đồng nghĩa với việc nội dung câu chữ bị thêm hoặc bớt.
Những nội dung chính của Kinh Qur’an
Không thể tóm lược Qur’an như một danh sách điều luật hoặc một hệ thống triết học khép kín. Các chủ đề được nhắc lại dưới nhiều hình thức, trong những hoàn cảnh khác nhau, tạo thành mạng lưới ý nghĩa liên kết giữa đức tin, đạo đức, nghi lễ và đời sống cộng đồng.
Đức tin vào Allah duy nhất
Tawhid, tức niềm tin vào sự duy nhất tuyệt đối của Allah, là hạt nhân thần học của Qur’an và của Hồi giáo. Qur’an khẳng định Allah là Đấng Sáng tạo, duy trì vũ trụ, biết mọi sự, công bằng và giàu lòng thương xót.
Các vị tiên tri và lịch sử cứu độ
Qur’an nhắc đến nhiều nhân vật quen thuộc trong các truyền thống độc thần như Adam, Nuh, Ibrahim, Lut, Ismail, Ishaq, Yaqub, Yusuf, Musa, Dawud, Sulayman, Zakariya, Yahya và Isa.
Con người, tự do và trách nhiệm đạo đức
Qur’an nhìn con người như một thụ tạo có phẩm giá, khả năng nhận biết và trách nhiệm. Con người có thể làm điều thiện nhưng cũng có thể quên lãng, tham lam, nóng vội hoặc tự cao.
Cầu nguyện, nhịn chay và đời sống thờ phượng
Qur’an nhắc đến nhiều hình thức thờ phượng, trong đó nổi bật là:
- Cầu nguyện thường nhật.
- Nhịn chay trong tháng Ramadan.
- Bố thí bắt buộc và tự nguyện.
- Hành hương đến Mecca đối với người có đủ điều kiện.
- Tưởng nhớ và cầu xin Allah.
- Ăn năn, sửa lỗi và trở về với điều thiện.
Những thực hành này về sau được trình bày có hệ thống trong truyền thống Năm trụ cột của Hồi giáo. Qur’an đặt nghi lễ trong mối quan hệ với đạo đức. Cầu nguyện không nhằm thay thế trách nhiệm xã hội; nhịn chay không đơn thuần là nhịn ăn uống; bố thí không nên đi kèm sự sỉ nhục người nhận.
Ý nghĩa của Kinh Qur’an trong đời sống Hồi giáo
Nền tảng của đức tin
Qur’an giúp người Muslim nhận thức về Allah, các vị tiên tri, thiên thần, mặc khải, Ngày Phán xét và trách nhiệm của con người. Những nội dung này tạo nên nền tảng cho thế giới quan Hồi giáo.
Thành phần không thể thiếu của cầu nguyện
Trong năm lần cầu nguyện thường nhật, tín đồ xướng đọc Al-Fatihah và những đoạn Qur’an khác bằng tiếng Ả Rập. Do đó, ngay cả người Muslim không sử dụng tiếng Ả Rập trong sinh hoạt hằng ngày cũng thường học một số phần kinh bằng nguyên ngữ.
Hướng dẫn đạo đức
Qur’an khuyến khích trung thực, công bằng, giữ lời, kiên nhẫn, khiêm nhường, tha thứ và biết ơn. Kinh phê phán gian lận, vu khống, kiêu ngạo, áp bức, tham lam và lợi dụng người yếu thế.
Giáo dục và sự gắn kết cộng đồng
Việc học Qur’an là một phần quan trọng trong giáo dục Hồi giáo. Trẻ em có thể học bảng chữ cái Ả Rập, phát âm, các surah ngắn và những lời cầu nguyện cơ bản. Người trưởng thành tiếp tục học tafsir, tajwid hoặc tham gia các nhóm đọc kinh.
Nguồn cảm hứng văn hóa
Qur’an có ảnh hưởng sâu rộng đến văn học, ngôn ngữ, thư pháp, kiến trúc và tư tưởng của nhiều xã hội Hồi giáo. Những câu kinh xuất hiện trên mái vòm, mihrab, bia đá, đồ dùng nghi lễ, bản thảo và tác phẩm nghệ thuật.
