Hồi giáo Shia là gì? Tìm hiểu lịch sử hình thành, vai trò của Imam, các nhánh chính, nghi lễ và đời sống cộng đồng ngày nay.
Hồi giáo Shia là một trong hai truyền thống lớn nhất của thế giới Hồi giáo, bên cạnh Hồi giáo Sunni. Trong nhiều bản tin thời sự, Shia thường chỉ xuất hiện qua những căng thẳng tại Trung Đông, các cuộc hành hương đông người hoặc nghi thức tưởng niệm trong tháng Muharram. Cách tiếp cận ấy dễ khiến người đọc nghĩ rằng Shia chủ yếu là một phe phái chính trị hoặc một cộng đồng được xác định bởi xung đột.
Trên thực tế, Hồi giáo Shia là một truyền thống tôn giáo có lịch sử hơn một nghìn năm, với hệ thống tư tưởng, luật học, đạo đức, giáo dục và thực hành cộng đồng phong phú. Người Shia cùng chia sẻ với các tín đồ Hồi giáo khác niềm tin vào Allah, kinh Qur’an, sứ mạng của Nhà tiên tri Muhammad, ngày phán xét và nhiều bổn phận căn bản như cầu nguyện, nhịn chay Ramadan, bố thí và hành hương đến Mecca.
Điểm tạo nên bản sắc riêng của Shia nằm ở cách cộng đồng này nhìn nhận quyền lãnh đạo sau khi Nhà tiên tri Muhammad qua đời, đặc biệt là vị trí của Imam Ali và gia đình Nhà tiên tri, thường được gọi là Ahl al-Bayt. Từ vấn đề kế vị ban đầu, một truyền thống thần học và văn hóa riêng dần hình thành, trong đó những khái niệm như Imamate, công lý, sự hy sinh và trách nhiệm chống lại áp bức giữ vai trò nổi bật.
Bài viết tập trung giải thích nguồn gốc, giáo lý, các nhánh chính, nghi lễ và đời sống văn hóa của Hồi giáo Shia. Những vấn đề lịch sử còn được các truyền thống diễn giải khác nhau sẽ được trình bày thận trọng, tránh coi quan điểm của một cộng đồng là cách hiểu duy nhất của toàn thể người Hồi giáo.
Hồi giáo Shia là gì?
Hồi giáo Shia, còn được viết là Shi’a, Shi‘a hoặc Shiite trong các tài liệu tiếng Anh, là tên gọi chung của những cộng đồng Hồi giáo cho rằng Imam Ali ibn Abi Talib và những người kế tục thuộc gia đình Nhà tiên tri có vị trí đặc biệt trong việc lãnh đạo đời sống tinh thần của cộng đồng Muslim.
Imam Ali vừa là anh em họ, vừa là con rể của Nhà tiên tri Muhammad. Ông kết hôn với Fatima, con gái của Nhà tiên tri, và là cha của Hasan cùng Husayn. Trong quan niệm Shia, Ali là một nhân vật chính trị quan trọng của thời kỳ Hồi giáo sơ khai, đồng thời là vị Imam đầu tiên, người được trao quyền hướng dẫn cộng đồng về giáo lý và đời sống tinh thần.
Từ “Shia” bắt nguồn từ một cách diễn đạt trong tiếng Ả Rập có nghĩa gần với “những người đi theo”, “những người ủng hộ” hoặc “phe của Ali”. Trong bối cảnh lịch sử ban đầu, tên gọi này được dùng cho những người chủ trương rằng Ali có quyền kế tục Nhà tiên tri. Trải qua nhiều thế kỷ, Shia phát triển từ một khuynh hướng gắn với vấn đề lãnh đạo thành một truyền thống tôn giáo có thần học, luật học và thiết chế giáo dục riêng.
Bối cảnh hình thành Hồi giáo Shia
Vấn đề kế vị sau khi Nhà tiên tri Muhammad qua đời
Nhà tiên tri Muhammad qua đời tại Medina vào năm 632. Sau sự kiện này, cộng đồng Muslim phải giải quyết một câu hỏi cấp thiết: ai sẽ lãnh đạo cộng đồng và việc lựa chọn người lãnh đạo phải dựa trên nguyên tắc nào?
Một bộ phận các bạn đồng hành của Nhà tiên tri tập hợp và công nhận Abu Bakr là vị khalifa đầu tiên. Theo cách hiểu Sunni, Abu Bakr được lựa chọn thông qua sự tham vấn của những người có vai trò trong cộng đồng và trở thành người kế tục Nhà tiên tri về phương diện quản trị, không phải một nhà tiên tri mới.
Theo truyền thống Shia, Imam Ali có quyền kế tục đặc biệt dựa trên quan hệ với Nhà tiên tri, phẩm hạnh, tri thức và những lời chỉ dẫn mà cộng đồng Shia tin rằng Nhà tiên tri đã dành cho ông. Sự khác biệt này không đơn thuần là tranh chấp giữa hai cá nhân, mà liên quan đến hai quan niệm khác nhau về bản chất của quyền lãnh đạo tôn giáo.
Đối với người Shia, cộng đồng cần được dẫn dắt bởi một Imam thuộc Ahl al-Bayt, có khả năng bảo vệ và giải thích đúng thông điệp mặc khải. Trong khi đó, truyền thống Sunni phát triển mô hình khalifa gắn với việc quản trị cộng đồng và hệ thống học giả đảm nhiệm công việc giải thích giáo luật.
Từ những người ủng hộ Ali đến một truyền thống tôn giáo
Hồi giáo Shia không hình thành hoàn chỉnh ngay sau khi Nhà tiên tri qua đời. Trong các thế kỷ đầu, nhiều nhóm khác nhau cùng bày tỏ lòng trung thành với Ali và gia đình Nhà tiên tri, nhưng chưa có một hệ thống giáo lý thống nhất.
Qua thời gian, những câu hỏi về danh sách các Imam, đặc tính của Imam, nguồn thẩm quyền tôn giáo và cách ứng xử với chính quyền đã tạo ra nhiều khuynh hướng. Một số cộng đồng nhấn mạnh quyền lãnh đạo chính trị; một số khác chú trọng tri thức bí truyền, sự hướng dẫn tinh thần hoặc luật học.
Imam Ja’far al-Sadiq, sống vào thế kỷ VIII, có vị trí đặc biệt trong tiến trình phát triển này. Ông được nhiều truyền thống Hồi giáo kính trọng như một học giả có ảnh hưởng. Trong Shia, ông được nhìn nhận là Imam thứ sáu và là nhân vật quan trọng đối với sự hình thành luật học Ja’fari.
Sau khi Ja’far al-Sadiq qua đời, những cách hiểu khác nhau về người kế tục ông góp phần dẫn đến sự hình thành các nhánh lớn, đặc biệt là dòng Imam Mười hai và dòng Ismaili. Các cuộc phân nhánh xuất phát từ tranh chấp cá nhân và liên quan đến quan niệm thần học về cách nhận biết một Imam hợp pháp.
Những niềm tin nền tảng của Hồi giáo Shia
Niềm tin vào Allah, kinh Qur’an và Nhà tiên tri Muhammad
Nền tảng của Hồi giáo Shia là niềm tin vào Allah, Đấng duy nhất, không có đối tác và không thể bị đồng nhất với bất kỳ tạo vật nào. Người Shia công nhận Muhammad là Nhà tiên tri cuối cùng và kinh Qur’an là mặc khải thiêng liêng.
Quan niệm cho rằng người Shia sử dụng một cuốn Qur’an khác là một hiểu lầm phổ biến. Các cộng đồng Shia hiện nay đọc cùng văn bản Qur’an tiếng Ả Rập được sử dụng trong thế giới Hồi giáo. Sự khác biệt xuất hiện chủ yếu trong một số phương pháp diễn giải, nguồn truyền thuật và cách liên hệ các câu kinh với Ahl al-Bayt.
Người Shia cũng thực hành cầu nguyện, nhịn chay trong tháng Ramadan, bố thí, hành hương đến Mecca khi có điều kiện và tuân thủ các quy định đạo đức căn bản của Islam.
Ahl al-Bayt – gia đình Nhà tiên tri
Ahl al-Bayt có thể được hiểu là “người trong gia đình” hoặc “gia đình của Nhà tiên tri”. Phạm vi xác định Ahl al-Bayt có thể được diễn giải khác nhau trong các truyền thống, nhưng đối với Shia, Ali, Fatima, Hasan và Husayn giữ vị trí trung tâm.
Lòng kính trọng dành cho Ahl al-Bayt không có nghĩa người Shia xem các nhân vật này là thần linh. Trong cách hiểu chính thống của Shia, họ là những con người được Allah ban cho phẩm hạnh và tri thức đặc biệt, nhưng vẫn là tôi tớ của Ngài.
Gia đình Nhà tiên tri được xem là mẫu mực về đạo đức, lòng trung thành và sự hy sinh. Những câu chuyện về đời sống của họ được kể lại để tưởng niệm và nhằm giáo dục cộng đồng về lòng kiên nhẫn, sự chăm sóc người nghèo và trách nhiệm bảo vệ công lý.
Các nhánh chính của Hồi giáo Shia
Shia Imam Mười hai
Shia Imam Mười hai, còn được gọi là Twelver Shia hoặc Ithna Ashari, là nhánh đông nhất của Hồi giáo Shia. Tên gọi xuất phát từ niềm tin vào một chuỗi gồm mười hai Imam, bắt đầu từ Imam Ali và kết thúc với Imam Muhammad al-Mahdi.
Shia Ismaili
Dòng Ismaili hình thành từ những khác biệt về người kế tục Imam Ja’far al-Sadiq. Các cộng đồng Ismaili gắn dòng Imamate với Isma’il ibn Ja’far hoặc hậu duệ của ông.
Shia Zaydi
Zaydi được đặt theo tên Zayd ibn Ali, một hậu duệ của Imam Husayn. Cộng đồng Zaydi có lịch sử lâu dài, đặc biệt tại Yemen.
Những cộng đồng có quan hệ lịch sử phức tạp với Shia
Một số tài liệu đại chúng xếp Alawite, Alevi, Bektashi hoặc Druze vào một danh sách chung với Shia. Cách phân loại này cần được sử dụng thận trọng.
Những địa điểm có ý nghĩa đối với người Shia
Mecca và Medina vẫn là hai thành phố linh thiêng hàng đầu của người Shia cũng như mọi tín đồ Hồi giáo. Kaaba tại Mecca là hướng cầu nguyện và trung tâm của cuộc hành hương Hajj. Medina gắn với Nhà tiên tri Muhammad và lịch sử cộng đồng Muslim đầu tiên.
Najaf có ý nghĩa đặc biệt vì được truyền thống Shia xác định là nơi an táng Imam Ali. Thành phố còn là một trung tâm đào tạo học giả lâu đời, có ảnh hưởng vượt ra ngoài Iraq.
Karbala gắn với cuộc tử đạo của Imam Husayn. Không gian lăng Husayn và Abbas trở thành nơi gặp gỡ của người hành hương đến từ nhiều quốc gia, đặc biệt trong dịp Ashura và Arbaeen.
Mashhad là địa điểm hành hương quan trọng tại Iran vì gắn với Imam thứ tám của dòng Imam Mười hai. Qom nổi bật với hoạt động giáo dục, xuất bản và đào tạo học giả.
Ngoài các trung tâm lớn, hàng nghìn thánh đường, husayniyya và cơ sở cộng đồng Shia tồn tại tại Nam Á, Trung Á, châu Phi, châu Âu, châu Mỹ và Australia. Husayniyya thường là không gian dành cho hội họp, giảng dạy và tưởng niệm Imam Husayn, dù hình thức sử dụng khác nhau theo địa phương.
