Allah là ai trong Hồi giáo? Tìm hiểu ý nghĩa tên gọi, niềm tin về Đấng Tạo hóa duy nhất và cách dùng từ phù hợp trong tiếng Việt.
Trong tiếng Việt, cụm từ “Thánh Allah” đôi khi được sử dụng khi nói về Đấng mà người Hồi giáo tôn thờ. Cách gọi này thể hiện sự kính trọng, nhưng dễ dẫn đến một cách hiểu chưa chính xác: Allah không phải là một vị thánh, một nhà tiên tri hay một vị thần trong số nhiều vị thần. Theo đức tin Hồi giáo, Allah là Thượng đế duy nhất, Đấng sáng tạo và duy trì toàn thể vũ trụ.
Allah cũng không phải là Giáo chủ Muhammad. Trong Hồi giáo, Muhammad là một vị ngôn sứ, được tin là người tiếp nhận mặc khải của Allah và truyền đạt Kinh Qur’an cho nhân loại. Người Hồi giáo kính trọng Muhammad nhưng chỉ thờ phượng Allah.
Để hiểu đúng câu hỏi “Thánh Allah là ai?”, cần phân biệt giữa cách gọi quen thuộc trong tiếng Việt với quan niệm thần học của người Hồi giáo. Bài viết tập trung giải thích ý nghĩa danh xưng Allah, niềm tin về tính duy nhất của Allah, mối quan hệ giữa Allah với các ngôn sứ và cách sử dụng tên gọi này một cách phù hợp, tôn trọng.
Gọi “Thánh Allah” có chính xác không?
Trong tiếng Việt, từ “thánh” có nhiều sắc thái. Từ này có thể chỉ người có phẩm hạnh hoặc địa vị thiêng liêng, một nhân vật được tôn kính trong tôn giáo, hay rộng hơn là điều thuộc phạm vi linh thiêng. Vì vậy, một số người dùng “Thánh Allah” với ý muốn thể hiện lòng tôn kính.
Tuy nhiên, xét theo giáo lý Hồi giáo, cách gọi này không thật sự chuẩn xác. Một vị thánh, dù được hiểu theo truyền thống tôn giáo nào, vẫn thường là một con người hoặc một hữu thể được thánh hóa. Allah trong Hồi giáo không thuộc về thế giới thụ tạo, không phải con người đã được phong thánh và cũng không phải một vị thần có hình dạng, nguồn gốc hay gia hệ.
Cách gọi phù hợp hơn là:
- Allah;
- Đấng Allah;
- Thượng đế Allah;
- Allah, Đấng Tối cao;
- Thượng đế trong Hồi giáo.
Trong một văn bản nghiên cứu khách quan, chỉ cần dùng tên “Allah” và giải thích ngay từ đầu rằng đây là danh xưng chỉ Thượng đế duy nhất trong Hồi giáo. Không nhất thiết phải thêm từ “Thánh” trước tên gọi.
Dù vậy, cũng không nên vội quy kết người dùng cụm từ “Thánh Allah” là thiếu tôn trọng. Trong phần lớn trường hợp, đây chỉ là thói quen ngôn ngữ hoặc cách gọi hình thành do người nói chưa có điều kiện tìm hiểu sâu về Hồi giáo. Điều quan trọng là giải thích nhẹ nhàng để tránh nhầm Allah với một vị thánh hay một vị thần trong tín ngưỡng đa thần.
Allah nghĩa là gì?
Allah được viết trong tiếng Ả Rập là الله và thường được phiên chuyển sang chữ Latinh là Allāh. Đây là từ tiếng Ả Rập dùng để chỉ Thượng đế, đặc biệt là Đấng Tạo hóa duy nhất trong các truyền thống độc thần sử dụng tiếng Ả Rập.
Một cách giải thích ngôn ngữ phổ biến cho rằng Allah có liên hệ với cụm al-ilāh, mang nghĩa “Vị Thần” hay “Thượng đế”. Tuy nhiên, nguồn gốc cấu tạo chính xác của từ này vẫn là vấn đề được các nhà ngôn ngữ học và nghiên cứu tôn giáo thảo luận. Vì vậy, không nên khẳng định đơn giản rằng Allah chỉ là phép ghép cơ học giữa hai thành tố ngôn ngữ.
Trong cách sử dụng Hồi giáo, Allah là danh xưng đặc biệt dành cho Đấng duy nhất xứng đáng được thờ phượng. Từ này không được hiểu như tên của một vị thần bộ lạc, một thần tự nhiên hay một thành viên trong hệ thống nhiều thần linh. Giáo lý Hồi giáo đặt Allah ở vị trí tuyệt đối duy nhất, không có thần linh nào ngang hàng hay cùng chia sẻ quyền năng sáng tạo.
Điều cần lưu ý là từ Allah không xuất hiện riêng trong lời nói của người Hồi giáo. Các cộng đồng Kitô hữu nói tiếng Ả Rập cũng dùng Allah để gọi Thiên Chúa; một số cộng đồng Do Thái sử dụng tiếng Ả Rập cũng có cách dùng tương tự. Do đó, xét về ngôn ngữ, Allah không mang nghĩa “vị thần riêng của người Ả Rập” hoặc “một vị thần chỉ thuộc về Hồi giáo”. Tuy nhiên, mỗi tôn giáo có cách diễn giải thần học khác nhau về bản tính và mối quan hệ giữa Thượng đế với con người.
Allah là Thượng đế duy nhất trong Hồi giáo
Nền tảng quan trọng nhất của đức tin Hồi giáo là niềm tin vào tính duy nhất tuyệt đối của Allah. Khái niệm này thường được gọi là Tawhid, có thể hiểu là sự tuyên xưng và khẳng định rằng chỉ có một Thượng đế duy nhất.
Tawhid không đơn thuần là tin rằng trong vũ trụ chỉ có một vị thần mạnh nhất. Giáo lý Hồi giáo còn khẳng định không có bất kỳ hữu thể nào cùng chia sẻ thần tính, quyền sáng tạo hoặc quyền được thờ phượng với Allah. Không một thiên thần, ngôn sứ, người công chính, vật thể tự nhiên hay biểu tượng tôn giáo nào được đặt ngang hàng với Ngài.
Nội dung này được thể hiện cô đọng trong chương Al-Ikhlas của Kinh Qur’an. Chương kinh khẳng định Allah là Một, là Đấng mà muôn loài nương tựa, không sinh ra ai, không do ai sinh ra và không có bất kỳ ai tương đương với Ngài.
Vì vậy, khi một người Hồi giáo nói “Allah là duy nhất”, điều đó bao hàm nhiều tầng ý nghĩa:
- Chỉ Allah là Đấng Tạo hóa.
- Chỉ Allah có quyền tối thượng đối với vũ trụ.
- Chỉ Allah xứng đáng được thờ phượng.
- Allah không có đối tác hay thần linh đồng hàng.
- Allah không có cha mẹ, con cái hoặc gia hệ.
- Không một vật hay hữu thể nào giống hoàn toàn với Allah.
Niềm tin này được thể hiện trong lời tuyên xưng đức tin của người Hồi giáo: “Lā ilāha illā Allāh”, thường được hiểu là “Không có thần linh nào xứng đáng được thờ phượng ngoài Allah”.
Allah là Đấng Tạo hóa và duy trì vũ trụ
Theo Hồi giáo, Allah là Đấng tạo dựng các tầng trời, Trái Đất, con người và mọi sự sống. Vũ trụ không tồn tại độc lập với quyền năng của Allah, cũng không phải kết quả của cuộc tranh đấu giữa nhiều vị thần.
Allah không chỉ được tin là Đấng khởi đầu sự sáng tạo rồi rời bỏ thế giới. Ngài còn là Đấng duy trì trật tự của vũ trụ, ban sự sống, định đoạt cái chết, cung cấp phương tiện sinh tồn và biết rõ mọi sự xảy ra trong thế giới hữu hình lẫn những điều con người không nhìn thấy.
Câu 255 của chương Al-Baqarah, thường được biết đến với tên Ayat al-Kursi, mô tả Allah là Đấng Hằng sống và Tự tồn, không bị giấc ngủ hay sự mệt mỏi chi phối. Mọi sự trên trời và dưới đất đều thuộc về Ngài; tri thức của con người chỉ bao quát được điều Ngài cho phép.
Quan niệm này giúp giải thích vì sao đời sống tôn giáo của người Hồi giáo không tách rời niềm tin vào Allah. Việc cầu nguyện, làm việc thiện, bố thí, giữ chay hay hành hương đều được đặt trong ý thức rằng con người đang sống trước sự hiện diện và tri thức của Đấng Tạo hóa.
Allah không giống với các thụ tạo
Hồi giáo nhấn mạnh rằng Allah vượt lên trên mọi hình dung thông thường của con người. Allah không phải một con người khổng lồ, một linh hồn có hình dạng hay một vật thể nằm ở một địa điểm theo cách các vật thể tồn tại.
Kinh Qur’an khẳng định không có gì giống với Allah, đồng thời mô tả Ngài là Đấng nghe và thấy mọi sự.
Trong lịch sử tư tưởng Hồi giáo, các trường phái thần học có những cách giải thích khác nhau đối với một số câu kinh nói về các thuộc tính của Allah. Có trường phái nhấn mạnh việc tiếp nhận ngôn từ mặc khải mà không tìm cách mô tả “như thế nào”; có trường phái sử dụng cách giải thích biểu tượng hoặc ẩn dụ. Tuy nhiên, điểm chung của các truyền thống Hồi giáo chính thống là không đồng nhất Allah với bất kỳ thụ tạo nào.
Vì thế, những hình ảnh vẽ một nhân vật giống con người rồi gọi đó là Allah không phù hợp với cách nhìn Hồi giáo. Người Hồi giáo có thể thể hiện tên Allah bằng thư pháp Ả Rập, hoa văn hoặc nghệ thuật trang trí, nhưng đó chỉ là cách viết tên gọi, không phải chân dung của Allah.
Ý nghĩa của niềm tin vào Allah trong đời sống người Hồi giáo
Đối với người Hồi giáo, niềm tin vào Allah không chỉ trả lời câu hỏi ai đã tạo dựng thế giới. Nó còn cung cấp một nền tảng để con người xác định mục đích sống, trách nhiệm đạo đức và mối quan hệ với cộng đồng.
Niềm tin rằng Allah biết mọi ý định nhắc tín đồ chú ý đến đời sống nội tâm, không chỉ đến hình thức bên ngoài. Niềm tin rằng Allah công bằng tạo nên ý thức về trách nhiệm. Niềm tin vào lòng thương xót mở ra hy vọng ăn năn và sửa đổi.
