Hồi giáo, còn được gọi là Islam giáo, không chỉ bao gồm những niềm tin về Thượng đế, các vị thiên sứ và đời sống sau khi chết. Trong truyền thống Islam, đức tin còn được thể hiện qua những nguyên tắc cụ thể liên quan đến cầu nguyện, ăn uống, bố thí, giữ chay, hôn nhân, giao tiếp, kinh doanh và nhiều sinh hoạt thường ngày.
Vì thế, khi quan sát đời sống của một cộng đồng Hồi giáo, người ngoài có thể bắt gặp nhiều quy định tương đối rõ ràng: tín đồ cầu nguyện vào những thời điểm nhất định, tránh thịt lợn và đồ uống có cồn, giữ chay trong tháng Ramadan, lựa chọn trang phục kín đáo hoặc thực hiện những nghi thức riêng khi có người qua đời. Tuy nhiên, không nên hiểu mọi người Hồi giáo trên thế giới đều thực hành giống hệt nhau.
Islam là một tôn giáo có mặt tại nhiều quốc gia, dân tộc và môi trường văn hóa. Bên cạnh những nguyên tắc nền tảng được đông đảo tín đồ thừa nhận, cách giải thích và áp dụng còn chịu ảnh hưởng của trường phái giáo luật, truyền thống địa phương, điều kiện cá nhân và pháp luật của từng quốc gia. Bởi vậy, bài viết này tập trung giới thiệu một số quy định phổ biến, đồng thời lưu ý những điểm có thể khác nhau trong thực tế.
“Quy định của người Hồi giáo” nên được hiểu như thế nào?
Không phải mọi quy định đều là luật của một quốc gia
Trong cách nói thông thường, “quy định của người Hồi giáo” có thể chỉ nhiều loại nguyên tắc khác nhau. Đó có thể là nghĩa vụ thờ phượng, chuẩn mực đạo đức, quy tắc ăn uống, hướng dẫn về gia đình hoặc những tập quán được một cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ.
Các nguyên tắc này thường được đặt trong mối liên hệ với Sharia, một khái niệm chỉ con đường sống phù hợp với ý muốn của Allah theo nhận thức của người Islam. Tuy nhiên, Sharia không nên được giản lược thành một bộ luật hình sự hoặc một danh sách hình phạt. Trong truyền thống Hồi giáo, phạm vi của Sharia còn bao gồm việc thờ phượng, đạo đức cá nhân, quan hệ gia đình, trách nhiệm xã hội và các giao dịch kinh tế.
Các học giả thường phân biệt Sharia với fiqh. Sharia được hiểu là con đường hoặc định hướng thiêng liêng, còn fiqh là sự hiểu biết và diễn giải của con người về những định hướng ấy. Do fiqh được hình thành qua hoạt động nghiên cứu và suy luận của các học giả, giữa các trường phái có thể xuất hiện những ý kiến khác nhau về cùng một vấn đề.
Điều này giúp giải thích vì sao một tập quán được coi là bắt buộc trong cộng đồng này nhưng chỉ được khuyến khích trong cộng đồng khác. Một số chi tiết về trang phục, tài chính, nghi thức cưới hỏi hoặc cách thực hiện lễ hiến sinh cũng có thể khác nhau giữa các trường phái giáo luật.
Các mức độ đánh giá hành vi
Trong giáo luật Hồi giáo, hành vi thường không chỉ được chia thành “được phép” và “bị cấm”. Tùy trường phái, người ta có thể sử dụng những nhóm khái niệm như:
| Khái niệm | Cách hiểu khái quát |
|---|---|
| Bắt buộc | Việc tín đồ có trách nhiệm thực hiện khi đáp ứng đủ điều kiện |
| Khuyến khích | Việc được đề cao nhưng không phải lúc nào cũng là nghĩa vụ |
| Được phép | Việc không bị ngăn cấm về mặt tôn giáo |
| Không được khuyến khích | Việc nên tránh dù không phải lúc nào cũng bị cấm tuyệt đối |
| Bị cấm | Việc tín đồ được yêu cầu không thực hiện |
Trong đời sống hằng ngày, hai thuật ngữ được biết đến rộng rãi là halal và haram. Halal thường được hiểu là hợp lệ hoặc được phép; haram là điều bị cấm. Hai khái niệm này có thể được sử dụng đối với thực phẩm, đồ uống, thu nhập, giao dịch và nhiều hành vi khác, chứ không chỉ liên quan đến thịt được giết mổ theo nghi thức.
Năm trụ cột nền tảng của đời sống Hồi giáo
Khi tìm hiểu các quy định của người Hồi giáo, trước hết cần biết đến năm trụ cột của Islam. Đây là những thực hành nền tảng định hướng đời sống tôn giáo của tín đồ thuộc dòng Sunni và được thừa nhận rộng rãi trong thế giới Hồi giáo, dù cách trình bày ở một số truyền thống khác có thể không hoàn toàn giống nhau.
Năm trụ cột gồm tuyên xưng đức tin, cầu nguyện, thực hiện zakat, giữ chay trong tháng Ramadan và hành hương về Mecca khi có đủ điều kiện.
Tuyên xưng đức tin
Trụ cột đầu tiên được gọi là Shahada, tức lời tuyên xưng niềm tin vào một Allah duy nhất và thừa nhận Muhammad là sứ giả của Ngài.
Đây không chỉ là một câu nói mang tính nghi thức. Trong nhận thức Hồi giáo, lời tuyên xưng thể hiện sự chấp nhận nguyên tắc độc thần và cam kết sống theo con đường Islam. Khi một người chính thức gia nhập Hồi giáo, việc tuyên đọc Shahada với niềm tin chân thành có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Cầu nguyện hằng ngày
Người Hồi giáo trưởng thành có trách nhiệm thực hiện các lễ cầu nguyện bắt buộc vào năm thời điểm trong ngày, thường được gọi chung là Salah hoặc Salat. Các thời điểm này gắn với sự vận động của mặt trời, từ trước lúc mặt trời mọc đến ban đêm, nên giờ cầu nguyện thay đổi theo ngày và vị trí địa lý.
Năm lễ cầu nguyện thường được nhắc đến là:
- Fajr: trước khi mặt trời mọc.
- Dhuhr: sau khi mặt trời qua đỉnh.
- Asr: vào buổi chiều.
- Maghrib: ngay sau khi mặt trời lặn.
- Isha: vào ban đêm.
Cầu nguyện được thực hiện theo hướng Kaaba tại Mecca. Người cầu nguyện đọc các phần kinh và thực hiện những tư thế như đứng, cúi mình, phủ phục và ngồi. Trình tự cụ thể có thể có một số khác biệt nhỏ giữa các trường phái.
Zakat – nghĩa vụ chia sẻ tài sản
Zakat là nghĩa vụ đóng góp một phần tài sản đủ điều kiện để hỗ trợ những nhóm người được xác định trong truyền thống Hồi giáo. Zakat khác với hoạt động từ thiện hoàn toàn tự nguyện, thường được gọi là sadaqah.
Đối với một số loại tiền, vàng, bạc và tài sản thương mại được nắm giữ đủ thời gian, mức zakat thường được nhắc đến là 2,5%, với điều kiện tổng tài sản đạt ngưỡng nisab. Tuy nhiên, cách tính không giống nhau đối với mọi loại tài sản. Nông sản, vật nuôi, hàng hóa kinh doanh và một số tài sản khác có thể chịu các nguyên tắc riêng.
Vì vậy, không nên hiểu đơn giản rằng mọi người Hồi giáo đều phải trích 2,5% từ toàn bộ thu nhập hằng năm. Nghĩa vụ cụ thể phụ thuộc vào loại tài sản, giá trị sở hữu, thời gian nắm giữ, các khoản nợ và cách giải thích của trường phái giáo luật.
Giữ chay trong tháng Ramadan
Ramadan là tháng thứ chín của lịch Hồi giáo. Trong tháng này, người Hồi giáo đủ điều kiện giữ chay từ lúc rạng đông đến khi mặt trời lặn. Trong khoảng thời gian giữ chay, tín đồ không ăn, không uống và kiêng những hành vi làm mất hiệu lực của việc giữ chay theo quy định tôn giáo.
Mục đích của Ramadan không chỉ là chịu đói hoặc khát. Theo quan niệm Hồi giáo, việc giữ chay hướng con người đến sự tự chủ, ý thức về Allah, lòng cảm thông với người thiếu thốn và sự điều chỉnh hành vi. Kinh Qur’an đặt việc giữ chay trong mối liên hệ với sự kính sợ và ý thức đạo đức.
Hành hương Hajj
Hajj là cuộc hành hương đến Mecca vào thời gian được quy định trong tháng Dhu al-Hijjah của lịch Hồi giáo. Người Hồi giáo trưởng thành có trách nhiệm thực hiện Hajj ít nhất một lần trong đời khi có đủ khả năng về sức khỏe, tài chính, an toàn và những điều kiện cần thiết khác.
Người không có khả năng thực hiện chuyến đi vì lý do chính đáng không bị yêu cầu phải làm điều vượt quá năng lực. Cần phân biệt Hajj với Umrah, một hình thức hành hương có thể được thực hiện vào nhiều thời điểm trong năm và không có vị trí hoàn toàn giống Hajj trong hệ thống năm trụ cột.
Quy định về sự thanh sạch và cầu nguyện
Thanh tẩy trước khi hành lễ
Trước khi thực hiện lễ cầu nguyện, tín đồ thường tiến hành wudu, tức nghi thức thanh tẩy bằng nước. Các bộ phận được làm sạch theo trình tự gồm tay, miệng, mũi, mặt, cánh tay, đầu và bàn chân.
Trong một số trường hợp, chẳng hạn sau quan hệ vợ chồng hoặc sau khi kết thúc kỳ kinh, tín đồ thực hiện ghusl, tức tắm thanh tẩy toàn thân trước khi trở lại một số hoạt động thờ phượng.
Nếu không có nước hoặc việc sử dụng nước gây nguy hiểm cho sức khỏe, giáo luật có những hướng dẫn thay thế trong điều kiện nhất định. Chi tiết áp dụng có thể khác nhau giữa các trường phái, vì vậy người thực hành thường tham khảo imam hoặc người có kiến thức tôn giáo trong cộng đồng.
Sự thanh sạch ở đây vừa có phương diện thể chất, vừa mang ý nghĩa chuẩn bị tinh thần. Tuy nhiên, không nên đồng nhất nghi thức tôn giáo với các biện pháp vệ sinh hoặc điều trị y khoa. Trong những vấn đề sức khỏe, tín đồ vẫn cần tuân theo hướng dẫn chuyên môn phù hợp.
Không bắt buộc mọi lễ cầu nguyện phải diễn ra tại thánh đường
Người Hồi giáo có thể cầu nguyện tại nhà, nơi làm việc hoặc một địa điểm sạch sẽ, miễn là đáp ứng các điều kiện cần thiết. Thánh đường là không gian sinh hoạt tôn giáo và cộng đồng quan trọng, nhưng một tín đồ không nhất thiết phải đến thánh đường cho cả năm lễ cầu nguyện mỗi ngày.
Lễ cầu nguyện trưa thứ Sáu có vị trí đặc biệt đối với nam tín đồ trưởng thành đủ điều kiện trong nhiều truyền thống Sunni. Cộng đồng tập trung nghe bài thuyết giảng và cầu nguyện chung. Phụ nữ cũng có thể tham dự tại nhiều thánh đường, nhưng cách bố trí không gian và tập quán tham dự khác nhau tùy cộng đồng.
Người đang đi đường, bị bệnh hoặc gặp hoàn cảnh khó khăn có thể được áp dụng những hình thức giảm nhẹ theo giáo luật, chẳng hạn rút ngắn hoặc kết hợp một số lễ cầu nguyện trong những điều kiện nhất định. Các trường hợp cụ thể không nên được suy đoán chỉ dựa trên hiểu biết phổ thông.
Quy định về thực phẩm Halal
Halal không chỉ có nghĩa là “không có thịt lợn”
Một trong những quy định dễ nhận biết nhất của người Hồi giáo là tránh thịt lợn. Tuy nhiên, tiêu chuẩn Halal rộng hơn nhiều so với việc loại bỏ một loại thịt khỏi bữa ăn.
Kinh Qur’an nhắc đến việc cấm sử dụng xác động vật chết không qua giết mổ phù hợp, máu, thịt lợn và thịt của con vật được hiến tế nhân danh một đối tượng khác ngoài Allah. Các quy định về giết mổ còn liên quan đến tình trạng của con vật, phương thức giết mổ và việc xử lý thực phẩm.
Đối với nhiều tín đồ, thịt bò, dê, cừu hoặc gia cầm chỉ được sử dụng khi có nguồn gốc Halal đáng tin cậy. Trong môi trường công nghiệp hiện đại, việc đánh giá một sản phẩm còn phải xem xét phụ gia, gelatin, enzyme, chất tạo hương, dầu mỡ, dây chuyền chế biến và nguy cơ lẫn với nguyên liệu bị cấm.
Rượu và chất gây say
Đồ uống có cồn nhìn chung bị cấm trong truyền thống Hồi giáo. Kinh Qur’an đặt chất gây say và cờ bạc trong nhóm hành vi tín đồ cần tránh. Vì vậy, người thực hành nghiêm túc thường không uống bia, rượu hoặc những đồ uống có tác dụng gây say.
Với thực phẩm có sử dụng một lượng nhỏ cồn trong chế biến, mỹ phẩm, nước hoa hoặc thuốc chữa bệnh, cách đánh giá có thể phức tạp hơn. Một số ý kiến phân biệt theo nguồn gốc, nồng độ, khả năng gây say, mức độ biến đổi của thành phần và sự cần thiết về y tế. Đây là lĩnh vực có nhiều quan điểm giáo luật, không nên đưa ra kết luận tuyệt đối cho mọi sản phẩm.
Hải sản và những thực phẩm có ý kiến khác nhau
Nhiều cộng đồng Hồi giáo sử dụng cá và hải sản tương đối phổ biến. Tuy nhiên, một số trường phái có cách phân loại khác nhau đối với động vật sống dưới nước, đặc biệt là các loài không được coi là cá.
Tương tự, quy định về pho mát, gelatin, giấm, men, nguyên liệu lên men và phụ gia công nghiệp có thể được giải thích khác nhau. Khi chuẩn bị đồ ăn cho khách Hồi giáo, cách an toàn và tôn trọng nhất là hỏi trực tiếp về nhu cầu ăn uống hoặc sử dụng sản phẩm có chứng nhận Halal được cộng đồng chấp nhận.
Tránh nhiễm chéo
Một món ăn không chứa thịt lợn vẫn có thể không phù hợp nếu được nấu bằng mỡ lợn, dùng chung dụng cụ với thực phẩm bị cấm hoặc chứa nước dùng không rõ nguồn gốc.
Trong nhà hàng hoặc bếp ăn phục vụ người Hồi giáo, cần lưu ý riêng dao, thớt, nồi, chảo, dầu chiên và khu vực bảo quản. Mức độ yêu cầu có thể khác nhau giữa từng cá nhân, nhưng việc công khai rõ thành phần luôn giúp tránh hiểu lầm.
Trường hợp bất khả kháng
Truyền thống Hồi giáo nhìn chung thừa nhận nguyên tắc giảm nhẹ trong tình thế nguy cấp. Khi một người đối mặt với nguy cơ nghiêm trọng mà không có thực phẩm nào khác, việc sử dụng lượng thức ăn cần thiết để bảo toàn sự sống có thể được xem xét khác với hành vi cố ý sử dụng đồ bị cấm trong điều kiện bình thường.
Nguyên tắc này cho thấy các quy định Halal không chỉ được hiểu bằng danh sách cứng nhắc mà còn được đặt trong hoàn cảnh, ý định và mức độ cần thiết. Kinh Qur’an cũng đề cập sự khoan miễn đối với người bị buộc phải ăn thực phẩm bị cấm vì đói khát mà không có ý định vi phạm.
Những quy định trong tháng Ramadan
Thời gian giữ chay
Trong ngày giữ chay, tín đồ bắt đầu kiêng ăn uống từ rạng đông và kết thúc khi mặt trời lặn. Bữa ăn trước rạng đông thường gọi là suhoor; bữa ăn sau khi mặt trời lặn gọi là iftar.
Thời gian bắt đầu và kết thúc được xác định theo lịch cầu nguyện tại địa phương. Do độ dài ngày đêm khác nhau giữa các vùng, thời gian giữ chay có thể thay đổi đáng kể.
Lịch Hồi giáo là âm lịch nên Ramadan dịch chuyển qua các mùa của năm dương lịch. Việc xác định ngày đầu và ngày cuối tháng có thể dựa vào quan sát trăng, tính toán thiên văn hoặc thông báo của cơ quan tôn giáo mà cộng đồng lựa chọn. Vì thế, đôi khi các cộng đồng bắt đầu Ramadan hoặc mừng lễ kết thúc tháng chay không cùng một ngày.
Những việc được kiêng trong thời gian giữ chay
Từ rạng đông đến khi mặt trời lặn, người giữ chay không ăn và không uống, kể cả nước. Hút thuốc và quan hệ vợ chồng trong khoảng thời gian này cũng không phù hợp với việc giữ chay.
Bên cạnh sự kiêng cữ về thể chất, tín đồ còn được nhắc nhở tránh nói dối, xúc phạm, gây gổ và những hành vi trái đạo đức. Một người chỉ nhịn ăn nhưng vẫn làm tổn thương người khác được xem là chưa thể hiện đầy đủ tinh thần của Ramadan.
Sau khi mặt trời lặn, tín đồ được ăn uống và sinh hoạt vợ chồng trong phạm vi được phép. Dù vậy, Ramadan không được hiểu là nhịn ăn ban ngày để ăn uống quá mức vào ban đêm. Tiết chế, biết ơn và chia sẻ vẫn là những giá trị được đề cao.
Những người có thể được miễn hoặc hoãn
Việc giữ chay Ramadan thường áp dụng đối với người Hồi giáo đã đến tuổi chịu trách nhiệm tôn giáo, có đủ sức khỏe và không thuộc trường hợp được miễn hoặc hoãn.
Trẻ chưa đến tuổi trưởng thành tôn giáo không phải thực hiện đầy đủ như người lớn, dù gia đình có thể hướng dẫn các em tập làm quen. Người đang mắc bệnh, người đi đường, người cao tuổi suy yếu, phụ nữ mang thai hoặc cho con bú có thể được xem xét theo tình trạng cụ thể.
Phụ nữ trong kỳ kinh không thực hiện việc giữ chay và cầu nguyện bắt buộc trong thời gian đó. Những ngày chay bị bỏ qua vì kỳ kinh thường được thực hiện bù sau Ramadan, trong khi các lễ cầu nguyện hằng ngày không được yêu cầu thực hiện bù theo cách tương tự.
Đối với bệnh mạn tính, thai kỳ, việc cho con bú hoặc những trường hợp sức khỏe phức tạp, cách thực hiện bù, đóng góp thay thế hay được miễn có thể khác nhau. Người có bệnh cần trao đổi với bác sĩ và người am hiểu giáo luật thay vì tự gây nguy hiểm cho cơ thể.
Không nên ép người bệnh phải giữ chay
Trong môi trường gia đình, trường học hoặc nơi làm việc, đôi khi có quan niệm rằng một người “có đức tin” thì phải giữ chay bất kể tình trạng sức khỏe. Cách hiểu này không phản ánh đầy đủ nguyên tắc giảm nhẹ trong Hồi giáo.
Người ngoài cũng không nên phán xét khi thấy một người Hồi giáo ăn hoặc uống trong tháng Ramadan. Họ có thể đang bị bệnh, đi đường, mang thai, trong kỳ kinh hoặc thuộc một trường hợp riêng tư không cần công khai.
Zakat, bố thí và trách nhiệm cộng đồng
Zakat là nghĩa vụ có điều kiện
Không phải mọi tín đồ đều phải đóng zakat với mức giống nhau. Người chưa sở hữu lượng tài sản đạt ngưỡng quy định không phải thực hiện zakat tài sản theo cách của người có điều kiện.
Đối với những tài sản thường được tính theo mức 2,5%, tài sản phải đáp ứng các yêu cầu nhất định. Việc xác định nisab có thể dựa vào giá trị của vàng hoặc bạc, dẫn đến những cách tính khác nhau trong thực tế. Các khoản nợ đến hạn và nhu cầu thiết yếu cũng có thể ảnh hưởng đến số tài sản phải tính zakat.
Zakat mang cả ý nghĩa thờ phượng lẫn xã hội. Việc đóng góp nhắc người sở hữu rằng tài sản đi kèm trách nhiệm và cộng đồng có nghĩa vụ quan tâm đến người nghèo, người gặp khó khăn và những nhóm đủ điều kiện nhận hỗ trợ.
Zakat al-Fitr vào cuối Ramadan
Bên cạnh zakat tài sản còn có Zakat al-Fitr, khoản đóng góp gắn với thời điểm kết thúc Ramadan. Khoản này thường được thực hiện trước lễ cầu nguyện Eid al-Fitr để những người khó khăn cũng có điều kiện tham dự ngày lễ.
Hình thức đóng bằng lương thực hay quy đổi thành tiền là vấn đề có thể được giải thích khác nhau giữa các học giả và cộng đồng. Giá trị đóng góp cũng thay đổi theo giá thực phẩm và hướng dẫn tại từng nơi.
Sadaqah – sự chia sẻ tự nguyện
Sadaqah là việc bố thí hoặc làm điều thiện tự nguyện. Không giống zakat có những điều kiện và nhóm đối tượng cụ thể, sadaqah có phạm vi rộng hơn.
Một người có thể thực hiện sadaqah bằng tiền, thực phẩm, công sức, sự giúp đỡ hoặc một hành động mang lại lợi ích cho người khác. Qua đó, đời sống tôn giáo không chỉ được thể hiện trong nghi lễ mà còn qua thái độ đối với người yếu thế và cộng đồng xung quanh.
Quy định về trang phục và sự kín đáo
Sự kín đáo áp dụng cho cả nam và nữ
Trang phục Hồi giáo thường được nhắc đến qua khăn hijab của phụ nữ. Tuy nhiên, nguyên tắc kín đáo trong Islam không chỉ dành cho nữ giới.
Kinh Qur’an nhắc cả nam và nữ tín đồ phải giữ ánh nhìn, bảo vệ sự đoan chính và tránh phô bày không phù hợp. Vì vậy, cách ăn mặc chỉ là một phần của khái niệm rộng hơn, bao gồm ánh nhìn, cử chỉ, lời nói và cách ứng xử giữa con người với nhau.
Nam giới cũng có những giới hạn về phần cơ thể cần che và được khuyến khích mặc trang phục lịch sự, không quá bó sát hoặc cố ý phô bày. Chi tiết về phạm vi cần che có thể khác nhau theo trường phái và hoàn cảnh.
Hijab không phải là một kiểu trang phục duy nhất
Từ hijab có thể được dùng theo nghĩa rộng để chỉ nguyên tắc che chắn và kín đáo, đồng thời thường được dùng để gọi loại khăn che tóc của phụ nữ Hồi giáo.
Tuy nhiên, phụ nữ Hồi giáo trên thế giới không mặc giống nhau. Có người che tóc nhưng để lộ khuôn mặt, có người sử dụng khăn kết hợp trang phục truyền thống, có người mặc áo dài rộng, trong khi một số người không thường xuyên đội khăn.
Niqab che phần lớn khuôn mặt và burqa che toàn thân không thể được xem là trang phục đại diện cho mọi phụ nữ Hồi giáo. Mức độ phổ biến của các loại trang phục này chịu ảnh hưởng của văn hóa, trường phái, gia đình, quan niệm cá nhân và quy định tại từng quốc gia.
Không nên tự ý chạm vào khăn hoặc tóc
Khi giao tiếp với phụ nữ đội hijab, người ngoài không nên tự ý chạm vào khăn, yêu cầu tháo khăn hoặc biến trang phục của họ thành đối tượng tò mò. Trong môi trường khám bệnh, an ninh hoặc nhận diện, nên trao đổi trước và bố trí không gian riêng khi điều kiện cho phép.
Khi tham quan thánh đường, cả nam và nữ thường được yêu cầu ăn mặc kín đáo. Một số nơi chuẩn bị khăn hoặc áo khoác cho khách. Quy định cụ thể nên được hỏi trước từ ban quản trị cơ sở.
Quan hệ nam nữ, hôn nhân và gia đình
Hôn nhân được nhìn nhận như một cam kết có trách nhiệm
Trong truyền thống Islam, hôn nhân được nhìn nhận vừa là quan hệ gia đình, vừa là một giao ước có những quyền và nghĩa vụ cụ thể. Lễ kết hôn thường gắn với sự đồng thuận, người làm chứng và khoản mahr mà người chồng cam kết dành cho người vợ.
Mahr không đồng nghĩa với việc mua bán cô dâu. Về nguyên tắc, đây là quyền tài sản của người vợ, có thể là tiền, vàng hoặc một giá trị được hai bên thỏa thuận hợp pháp.
Hình thức tổ chức lễ cưới, vai trò của gia đình và thủ tục đăng ký thay đổi tùy cộng đồng. Tại Việt Nam, người Hồi giáo thực hiện hôn nhân trong khuôn khổ pháp luật Việt Nam; nghi thức tôn giáo không thay thế các điều kiện và thủ tục pháp lý cần thiết.
Sự đồng thuận có ý nghĩa quan trọng
Không nên đồng nhất hôn nhân Hồi giáo với cưỡng ép hôn nhân. Trong giáo luật và nhiều quan điểm Hồi giáo đương đại, sự đồng thuận của người kết hôn là yếu tố quan trọng.
Tuy nhiên, cũng như ở nhiều cộng đồng truyền thống khác, khoảng cách có thể tồn tại giữa giáo lý, luật pháp và thực tế xã hội. Những trường hợp ép buộc, bạo lực hoặc xâm phạm quyền con người không nên được biện minh đơn giản bằng danh nghĩa tôn giáo.
Quan hệ tình dục ngoài hôn nhân bị ngăn cấm
Các truyền thống giáo luật Hồi giáo nhìn chung chỉ chấp nhận quan hệ tình dục trong hôn nhân hợp lệ. Vì thế, việc hẹn hò, tiếp xúc thân mật và sống chung trước hôn nhân có thể được nhìn nhận nghiêm khắc trong những gia đình thực hành tôn giáo chặt chẽ.
Mức độ giao tiếp giữa nam và nữ không có quan hệ họ hàng cũng khác nhau giữa các cộng đồng. Có nơi nam nữ học tập và làm việc cùng nhau nhưng giữ giới hạn trong tiếp xúc; có nơi áp dụng sự phân chia không gian rõ hơn.
Khi gặp một người Hồi giáo khác giới, không nên mặc định rằng họ muốn bắt tay. Cách phù hợp là chờ họ chủ động hoặc chào bằng lời. Việc không bắt tay có thể xuất phát từ nguyên tắc tôn giáo, không nhất thiết thể hiện thái độ thiếu tôn trọng.
Trách nhiệm với cha mẹ và người thân
Gia đình có vị trí đặc biệt trong đạo đức Hồi giáo. Sự hiếu kính với cha mẹ, chăm sóc người già, nuôi dưỡng con cái và hỗ trợ thân nhân được đề cao.
Tuy nhiên, trách nhiệm gia đình không có nghĩa một cá nhân phải chấp nhận hành vi bạo lực hoặc trái pháp luật. Trong môi trường hiện đại, nhiều cộng đồng Hồi giáo cũng thảo luận về cách cân bằng truyền thống gia đình với quyền cá nhân, giáo dục và sự tham gia xã hội của phụ nữ.
Quy định trong lao động, kinh doanh và tài chính
Trung thực trong giao dịch
Đạo đức kinh doanh Hồi giáo đề cao sự trung thực, giữ lời, thực hiện đúng hợp đồng và không chiếm đoạt tài sản của người khác. Lừa đảo về trọng lượng, chất lượng, xuất xứ hoặc giá trị sản phẩm bị xem là hành vi trái với chuẩn mực đạo đức tôn giáo.
Thu nhập được coi là Halal khi xuất phát từ công việc và hoạt động hợp pháp, không gắn với hàng hóa hoặc dịch vụ bị cấm. Vì thế, một số tín đồ tránh làm việc trực tiếp trong ngành rượu bia, cờ bạc, thịt lợn hoặc những lĩnh vực mà họ cho là không phù hợp với đức tin.
Mức độ áp dụng khác nhau tùy hoàn cảnh và quan điểm giáo luật. Không nên tự động kết luận nghề nghiệp của một người chỉ dựa vào danh tính Hồi giáo.
Cấm cờ bạc
Cờ bạc nhìn chung bị cấm vì được xem là tạo ra lợi ích dựa trên may rủi, dễ dẫn đến xung đột, lệ thuộc và chiếm đoạt tài sản mà không qua lao động hoặc trao đổi tương xứng. Quy định này có thể bao gồm nhiều hình thức cá cược truyền thống và hiện đại. Kinh Qur’an đặt cờ bạc cùng nhóm với chất gây say trong những điều tín đồ cần tránh.
Việc đánh giá chương trình khuyến mại, trò chơi có thưởng, bảo hiểm hoặc công cụ tài chính phức tạp không phải lúc nào cũng giống nhau. Các học giả có thể xem xét mức độ rủi ro, yếu tố may rủi, bản chất hợp đồng và lợi ích xã hội của từng trường hợp.
Riba và tài chính Hồi giáo
Riba thường được dịch là lãi hoặc sự gia tăng bất công trong quan hệ vay nợ. Các trường phái Hồi giáo nhìn chung phản đối riba, nhưng việc áp dụng khái niệm này vào hệ thống ngân hàng hiện đại có nhiều cuộc thảo luận.
Tài chính Hồi giáo phát triển các mô hình như mua bán có lợi nhuận được công khai, hợp tác chia sẻ lợi nhuận và rủi ro, cho thuê tài sản hoặc phát hành chứng chỉ gắn với tài sản. Mục tiêu là tránh mô hình thu lợi được xem là chỉ dựa vào khoản nợ và bảo đảm giao dịch có hoạt động kinh tế thực.
Đây là lĩnh vực chuyên môn phức tạp. Một người không nên đưa ra quyết định tài chính chỉ dựa trên những giải thích khái quát về tôn giáo mà cần tham khảo chuyên gia pháp lý, tài chính và học giả phù hợp.
Một số quy định liên quan đến người qua đời
Khi một tín đồ Hồi giáo qua đời, cộng đồng thường mong muốn tiến hành tang lễ và an táng sớm trong điều kiện thực tế cho phép. Thi thể được đối xử nhẹ nhàng, làm sạch theo nghi thức, quấn trong vải liệm và cử hành lễ cầu nguyện Janazah.
Theo thực hành phổ biến, người cùng giới hoặc người thân thích hợp thực hiện việc tắm rửa thi thể. Sự riêng tư của người đã mất cần được tôn trọng trong suốt quá trình chuẩn bị tang lễ.
Hỏa táng nhìn chung không được chấp nhận trong truyền thống Hồi giáo; hình thức mai táng thông thường là địa táng. Việc khám nghiệm tử thi cũng có thể khiến gia đình lo ngại, nhưng vẫn phải thực hiện khi pháp luật hoặc yêu cầu điều tra bắt buộc.
Tại những quốc gia có quy trình pháp lý khác nhau, mong muốn an táng sớm phải được phối hợp với việc xác nhận tử vong, đăng ký khai tử và các thủ tục y tế cần thiết. Không nên hiểu “an táng sớm” là bỏ qua quy định pháp luật hoặc yêu cầu chuyên môn.
Ngày thứ Sáu và các dịp lễ quan trọng
Thứ Sáu là ngày có ý nghĩa đặc biệt trong đời sống Hồi giáo, nhất là lễ cầu nguyện cộng đồng vào buổi trưa. Tuy nhiên, thứ Sáu không hoàn toàn tương đương ngày nghỉ hằng tuần trong mọi quốc gia. Tín đồ có thể trở lại làm việc sau khi hoàn thành lễ cầu nguyện.
Hai đại lễ được biết đến rộng rãi là Eid al-Fitr và Eid al-Adha.
Eid al-Fitr đánh dấu sự kết thúc của tháng Ramadan. Ngày lễ thường gắn với cầu nguyện cộng đồng, thăm hỏi, mặc trang phục đẹp, chuẩn bị thức ăn và quan tâm đến người khó khăn.
Eid al-Adha diễn ra trong mùa Hajj, gắn với câu chuyện đức tin của Nabi Ibrahim trong truyền thống Islam. Nhiều gia đình hoặc cộng đồng đủ điều kiện thực hiện việc hiến sinh động vật và chia sẻ thịt cho người thân, láng giềng và người thiếu thốn.
Việc hiến sinh có phải là nghĩa vụ hay sự khuyến khích mạnh mẽ có thể được giải thích khác nhau giữa các trường phái. Chẳng hạn, trường phái Hanafi có xu hướng xem đây là nghĩa vụ đối với người đáp ứng đủ điều kiện, trong khi nhiều học giả khác xem là một truyền thống rất được khuyến khích.
Những khác biệt trong cộng đồng Hồi giáo tại Việt Nam
Không nên coi người Hồi giáo là một cộng đồng hoàn toàn đồng nhất
Ở Việt Nam, Hồi giáo hiện diện chủ yếu trong một bộ phận cộng đồng người Chăm, bên cạnh các tín đồ thuộc những dân tộc và quốc tịch khác. Các tài liệu về tôn giáo và dân tộc học thường phân biệt cộng đồng Chăm Islam với cộng đồng Chăm Bàni.
Cộng đồng Chăm Islam tập trung tại một số tỉnh, thành ở Nam Bộ và duy trì mối liên hệ với thế giới Hồi giáo Đông Nam Á. Việc thực hành năm trụ cột, sử dụng thực phẩm Halal, cầu nguyện và tổ chức đời sống thánh đường có nhiều điểm gần với cộng đồng Sunni trong khu vực.
Cộng đồng Chăm Bàni tập trung chủ yếu tại Ninh Thuận và Bình Thuận. Đời sống tôn giáo của cộng đồng này đã bản địa hóa qua quá trình lịch sử lâu dài, kết hợp nhiều yếu tố Islam với cấu trúc xã hội, nghi lễ và truyền thống văn hóa Chăm.
Việc thực hiện năm trụ cột trong cộng đồng Bàni mang những đặc điểm riêng và không hoàn toàn giống Chăm Islam. Bởi vậy, không nên lấy quy tắc của một cộng đồng áp đặt lên cộng đồng kia hoặc sử dụng hai tên gọi như thể không có sự khác biệt.
Văn hóa địa phương ảnh hưởng đến cách thực hành
Cùng là người Hồi giáo nhưng trang phục của tín đồ Chăm tại Việt Nam có thể khác với người Arab, Malaysia, Indonesia, Pakistan hoặc Thổ Nhĩ Kỳ. Các món ăn, ngôn ngữ sử dụng, nghi lễ gia đình và cách tổ chức cộng đồng cũng mang dấu ấn địa phương.
Điều này cho thấy Islam không đồng nghĩa với văn hóa Arab. Tiếng Arab có vai trò đặc biệt trong kinh Qur’an và nghi lễ, nhưng phần lớn người Hồi giáo trên thế giới không phải người Arab.
Khi nghiên cứu Hồi giáo tại Việt Nam, cần đặt các quy định tôn giáo trong mối quan hệ với lịch sử người Chăm, môi trường cư trú, quan hệ cộng đồng và sự giao lưu với Đông Nam Á. Cách tiếp cận này giúp tránh việc mô tả tín đồ chỉ bằng những điều “được làm” hoặc “không được làm”.
Cách ứng xử phù hợp với người Hồi giáo
Khi mời dùng bữa
Nên thông báo rõ thành phần của món ăn, đặc biệt là thịt, nước dùng, mỡ động vật, gelatin, rượu dùng khi nấu và phụ gia không rõ nguồn gốc. Không nên cho rằng chỉ cần bỏ miếng thịt lợn ra khỏi món ăn là món đó trở thành Halal.
Khi có điều kiện, nên chuẩn bị món chay, cá hoặc thực phẩm có chứng nhận Halal đáng tin cậy. Dụng cụ và dầu chiên cũng cần được lưu ý nếu người dùng thực hành quy định ăn uống nghiêm ngặt.
Không nên mời bia rượu nhiều lần sau khi khách đã từ chối. Một lời từ chối có thể xuất phát từ nguyên tắc tôn giáo, không phải vì người khách thiếu thiện chí.
Trong tháng Ramadan
Có thể ăn uống bình thường trước mặt người giữ chay nếu hoàn cảnh đòi hỏi, nhưng nên giữ thái độ tế nhị. Trong cuộc họp, lớp học hoặc nơi làm việc, có thể tránh tổ chức tiệc bắt buộc vào ban ngày hoặc bố trí thời gian nghỉ phù hợp khi có thể.
Người giữ chay có thể mệt hơn vào cuối ngày, đặc biệt khi thời tiết nóng hoặc công việc nặng. Tuy nhiên, không nên mặc định họ không thể làm việc hoặc tự ý loại họ khỏi hoạt động chung.
Khi đến thánh đường
Khách nên mặc trang phục kín đáo, giữ yên lặng và làm theo hướng dẫn của ban quản trị. Giày dép thường được để bên ngoài khu vực cầu nguyện.
Không nên đi ngang trước mặt một người đang cầu nguyện nếu có thể tránh. Việc chụp ảnh cần được xin phép, nhất là khi trong ảnh có người đang hành lễ, phụ nữ hoặc trẻ em.
Một số thánh đường bố trí khu cầu nguyện riêng cho nam và nữ. Đây là cách tổ chức không gian tôn giáo của cộng đồng, không nên tự động diễn giải thành sự kỳ thị nếu chưa tìm hiểu bối cảnh.
Trong giao tiếp
Nên gọi một người theo cách họ tự giới thiệu, thay vì gán cho họ những định kiến về chính trị, sắc tộc hoặc lối sống. Không phải người Hồi giáo nào cũng có mức độ thực hành giống nhau.
Các câu hỏi lịch sự về đồ ăn, giờ cầu nguyện hoặc quy tắc tham quan thường được đón nhận tích cực. Ngược lại, những câu hỏi mang tính chất thẩm vấn, chế giễu trang phục hoặc buộc một cá nhân phải giải thích mọi vấn đề của thế giới Hồi giáo có thể gây khó chịu.
Một số cách hiểu chưa chính xác
“Mọi người Hồi giáo đều thực hành giống nhau”
Đây là cách hiểu đơn giản hóa. Người Hồi giáo thuộc nhiều dân tộc, ngôn ngữ, quốc gia, trường phái và môi trường văn hóa. Ngay trong một gia đình, mức độ thực hành của từng người cũng có thể khác nhau.
“Halal chỉ là không ăn thịt lợn”
Thịt lợn là một trong những thực phẩm bị cấm rõ ràng, nhưng Halal còn liên quan đến nguồn nguyên liệu, giết mổ, đồ uống, phụ gia, dụng cụ và quá trình chế biến.
“Phụ nữ Hồi giáo đều phải mặc burqa”
Phụ nữ Hồi giáo sử dụng nhiều loại trang phục khác nhau. Burqa chỉ phổ biến trong một số khu vực và không đại diện cho toàn bộ thế giới Islam.
“Ramadan là nhịn ăn suốt một tháng”
Người giữ chay kiêng ăn uống từ rạng đông đến khi mặt trời lặn, sau đó có thể dùng bữa. Họ không nhịn ăn liên tục cả ngày lẫn đêm trong suốt tháng.
“Người bệnh cũng bắt buộc phải nhịn ăn”
Hồi giáo có những quy định giảm nhẹ cho người bệnh và các trường hợp đặc biệt. Việc gây nguy hiểm nghiêm trọng cho sức khỏe không phải là mục tiêu của Ramadan.
“Sharia chỉ bao gồm hình phạt”
Sharia trong nhận thức Hồi giáo có phạm vi rộng, bao gồm cầu nguyện, đạo đức, gia đình, từ thiện, thực phẩm, kinh doanh và trách nhiệm xã hội. Việc chỉ đồng nhất Sharia với hình phạt làm mất đi phần lớn nội dung của truyền thống này.
Ý nghĩa văn hóa và đạo đức của các quy định Hồi giáo
Nhìn từ bên ngoài, nhiều quy định Hồi giáo có thể tạo cảm giác nghiêm ngặt vì chúng hiện diện trong từng hoạt động thường ngày. Tuy nhiên, đối với người có đức tin, những quy định ấy không chỉ là sự hạn chế mà còn là phương thức duy trì mối quan hệ với Allah.
Năm lần cầu nguyện tạo ra những khoảng dừng trong ngày để tín đồ trở về với đời sống tinh thần. Ramadan rèn luyện khả năng tự chủ và khơi gợi sự cảm thông với người thiếu thốn. Zakat nhấn mạnh trách nhiệm của người có tài sản. Quy định Halal giúp tín đồ đưa ý thức tôn giáo vào việc lựa chọn và sử dụng thực phẩm.
Các chuẩn mực về trang phục, giao tiếp và gia đình cũng phản ánh quan niệm về sự kín đáo, danh dự và trách nhiệm cộng đồng. Dù không phải mọi cách diễn giải đều giống nhau, phần lớn các quy định đều được đặt trong mối liên hệ với đức tin, đạo đức và đời sống chung.
Tại Việt Nam, việc tìm hiểu các quy định của người Hồi giáo còn góp phần nhận diện sự đa dạng văn hóa của cộng đồng người Chăm và các nhóm tín đồ Islam khác. Các tài liệu nghiên cứu cho thấy đời sống Islam có ảnh hưởng ở nhiều cấp độ, từ cá nhân, gia đình đến tổ chức cộng đồng.
Kết luận
Một số quy định của người Hồi giáo thường được biết đến gồm tuyên xưng đức tin, cầu nguyện năm lần mỗi ngày, thực hiện zakat, giữ chay trong tháng Ramadan, hành hương Hajj khi đủ điều kiện, sử dụng thực phẩm Halal, tránh rượu và cờ bạc, giữ sự kín đáo trong trang phục, đề cao trách nhiệm gia đình và thực hiện mai táng theo nghi thức riêng.
Tuy nhiên, không nên biến những nguyên tắc khái quát này thành khuôn mẫu cứng nhắc để đánh giá mọi tín đồ. Cách thực hành có thể khác nhau theo trường phái giáo luật, hoàn cảnh sức khỏe, điều kiện kinh tế, văn hóa địa phương và lựa chọn của từng cá nhân.
Hiểu đúng các quy định Hồi giáo không chỉ giúp tránh những nhầm lẫn trong ăn uống, giao tiếp hoặc tham quan thánh đường. Quan trọng hơn, sự hiểu biết ấy góp phần xây dựng thái độ tôn trọng đối với một truyền thống tôn giáo lâu đời và đối với các cộng đồng đang duy trì đức tin trong sự đa dạng của đời sống văn hóa Việt Nam.
