Điều răn thứ bảy “Chớ lấy của người” dạy tôn trọng tài sản, lao động, công bằng xã hội, người nghèo và môi trường hôm nay.
Trong cách đọc quen thuộc của người Công giáo Việt Nam, điều răn thứ bảy được diễn đạt ngắn gọn bằng câu: “Thứ bảy: Chớ lấy của người.” Câu chữ chỉ gồm vài từ nhưng nội dung luân lý lại rộng hơn hành vi trộm tiền, lấy đồ vật hay chiếm đoạt tài sản hữu hình. Điều răn còn liên quan đến cách con người lao động, kinh doanh, ký kết hợp đồng, trả công, sử dụng của công, bảo vệ môi trường và chia sẻ với những người đang gặp khó khăn.
Nhiều người có thể cho rằng mình không phạm điều răn thứ bảy vì chưa từng đột nhập vào nhà người khác hoặc lấy một món đồ có giá trị. Tuy nhiên, theo giáo lý Công giáo, sự bất công về tài sản có thể xuất hiện dưới nhiều hình thức kín đáo hơn: mượn mà cố tình không trả, gian lận trong mua bán, trả lương không tương xứng, làm việc thiếu trách nhiệm, phá hoại của công, trốn tránh nghĩa vụ tài chính hoặc lợi dụng hoàn cảnh khó khăn của người khác để thu lợi.
Ở chiều tích cực, điều răn thứ bảy không chỉ đặt ra những điều phải tránh. Điều răn còn mời gọi con người trở nên trung thực, công bằng, biết sử dụng của cải có trách nhiệm, tôn trọng thành quả lao động và quan tâm đến lợi ích chung. Vì thế, đây vừa là một giới hạn bảo vệ quyền lợi chính đáng của mỗi người, vừa là nguyên tắc hướng dẫn đời sống kinh tế và xã hội.
Điều răn thứ bảy là gì?
Điều răn thứ bảy trong truyền thống Công giáo là lời dạy “Chớ lấy của người”, tương ứng với lệnh truyền “Ngươi không được trộm cắp” trong Mười Điều Răn của Kinh Thánh.
Bài viết sử dụng cách đánh số phổ biến trong Giáo hội Công giáo. Một số truyền thống Kitô giáo khác có cách phân chia và đánh số Mười Điều Răn không hoàn toàn giống nhau. Vì vậy, khi đọc các tài liệu thuộc những hệ phái khác, độc giả có thể thấy cụm từ “điều răn thứ bảy” được dùng cho một nội dung khác. Sự khác biệt này chủ yếu liên quan đến cách phân chia danh sách, không có nghĩa rằng các truyền thống Kitô giáo phủ nhận lời dạy không được trộm cắp.
Trong giáo lý Công giáo, “lấy của người” không chỉ có nghĩa là bí mật lấy đi một vật đang thuộc quyền sở hữu của người khác. Nội dung căn bản của điều răn là không được chiếm giữ, sử dụng hoặc làm thiệt hại tài sản của người khác một cách bất công và trái với ý muốn hợp lý của chủ sở hữu.
Từ nguyên tắc ấy, điều răn thứ bảy liên quan đến ba mối quan hệ lớn:
- Mối quan hệ giữa con người với tài sản của người khác.
- Mối quan hệ giữa con người với của cải chung của xã hội.
- Mối quan hệ giữa quyền sở hữu cá nhân với trách nhiệm đối với cộng đồng, người nghèo và môi trường.
Như vậy, điều răn điều chỉnh hành vi cá nhân và cung cấp nền tảng luân lý để suy xét các vấn đề kinh tế, nghề nghiệp và xã hội.
Điều răn thứ bảy quy định những gì?
Không được lấy hoặc giữ tài sản của người khác cách bất công
Quy định trực tiếp nhất của điều răn thứ bảy là không được lấy tài sản thuộc về người khác khi chưa có sự đồng ý chính đáng của họ. Những hành vi rõ ràng gồm trộm cắp, cướp giật, lừa đảo, chiếm đoạt tiền bạc, lấy hàng hóa không thanh toán hoặc tự ý sử dụng tài sản người khác cho mục đích riêng.
Tuy nhiên, việc “giữ” tài sản bất công cũng trái với tinh thần của điều răn. Chẳng hạn, một người nhận nhầm tiền nhưng biết rõ mà vẫn cố tình giữ lại; mượn đồ rồi phủ nhận việc đã mượn; nhận khoản tiền phải chuyển cho người khác nhưng trì hoãn vì lợi ích cá nhân; nhặt được tài sản có thể xác định chủ sở hữu nhưng không tìm cách hoàn trả.
Điều quan trọng không chỉ là món đồ có được lấy bằng tay hay không, mà là người thực hiện có chiếm giữ một lợi ích vốn không thuộc về mình hay không.
Cũng cần phân biệt giữa sai sót vô ý và hành vi cố tình. Một người vô tình cầm nhầm đồ vật chưa phải là trộm cắp theo nghĩa đầy đủ. Nhưng khi đã nhận ra sự nhầm lẫn mà vẫn giữ lại, trách nhiệm luân lý bắt đầu xuất hiện. Ý thức, ý định, giá trị tài sản và mức độ thiệt hại đều cần được xem xét khi đánh giá một hành vi cụ thể.
Tôn trọng quyền sở hữu chính đáng
Giáo lý Công giáo nhìn nhận quyền sở hữu tư nhân là một quyền chính đáng. Con người có thể sở hữu tài sản do lao động tạo ra, do được tặng cho hoặc do thừa kế hợp pháp. Quyền sở hữu góp phần bảo đảm sự tự do, phẩm giá và khả năng chăm lo đời sống của mỗi cá nhân cũng như gia đình.
Tôn trọng quyền sở hữu có nghĩa là không tự ý sử dụng, chiếm đoạt, phá hủy hoặc làm giảm giá trị tài sản của người khác. Tài sản ở đây không chỉ là nhà cửa, tiền bạc, phương tiện hay đồ dùng. Nó còn có thể bao gồm công cụ lao động, dữ liệu, tác phẩm sáng tạo, sản phẩm trí tuệ và những quyền lợi kinh tế chính đáng.
Điều răn thứ bảy nói lên điều gì?
Nói lên sự tôn trọng phẩm giá của con người
Phía sau một món đồ hay một khoản tiền luôn có một con người với nhu cầu, công sức và quyền lợi chính đáng. Vì thế, tôn trọng tài sản cũng là tôn trọng chủ thể đã tạo ra, gìn giữ hoặc đang cần đến tài sản ấy.
Nói lên giá trị của công bằng
Công bằng là trả cho mỗi người điều thuộc về họ. Trong đời sống kinh tế, công bằng đòi hỏi tôn trọng quyền sở hữu, hợp đồng, tiền lương, các khoản nợ và những nghĩa vụ đã cam kết.
Nói lên trách nhiệm quản lý của cải
Theo nhãn quan Kitô giáo, con người không phải là chủ sở hữu tuyệt đối của thế giới. Tài sản riêng là chính đáng, nhưng người sở hữu được mời gọi xem mình như người quản lý những gì đã nhận được và tạo ra.
Nói lên sự hài hòa giữa sở hữu riêng và lợi ích chung
Điều răn thứ bảy bảo vệ quyền sở hữu tư nhân nhưng không tuyệt đối hóa quyền ấy. Của cải của trái đất được hiểu là hướng đến lợi ích của toàn thể nhân loại. Quyền sở hữu giúp con người tự do và ổn định, nhưng cách sử dụng tài sản cần lưu tâm đến cộng đồng.
Nói lên phẩm giá và quyền lợi của người lao động
Lao động không chỉ tạo ra hàng hóa. Qua lao động, con người phát triển khả năng, phục vụ gia đình và đóng góp cho xã hội. Vì thế, đồng lương không đơn thuần là giá mua một lượng thời gian, mà còn liên quan đến phẩm giá của người làm việc.
Nói lên tình liên đới với người nghèo
Không lấy của người mới chỉ là mức khởi đầu. Tinh thần sâu xa của điều răn còn hướng đến việc chia sẻ với người thiếu thốn.
Nói lên trách nhiệm với các thế hệ tương lai
Cách con người sử dụng tài nguyên hôm nay ảnh hưởng đến đời sống của những người chưa ra đời. Vì thế, khai thác thiên nhiên không thể chỉ dựa trên lợi ích ngắn hạn.
Những hành vi thường bị xem nhẹ nhưng có thể trái điều răn thứ bảy
Không phải mọi vi phạm đều mang hình thức một vụ trộm rõ ràng. Trong đời sống thường ngày, nhiều hành vi dễ được hợp lý hóa:
- Mượn tiền hoặc đồ vật nhưng không có ý định trả.
- Cố tình giữ lại tiền thừa hoặc tài sản nhận nhầm.
- Khai khống chi phí để nhận tiền thanh toán.
- Dùng tài sản của cơ quan cho mục đích cá nhân trái phép.
- Làm việc qua loa trong khi vẫn nhận đủ tiền công.
- Giữ lại tiền lương hoặc trả công thấp hơn thỏa thuận.
- Bán hàng giả, che giấu lỗi nghiêm trọng của sản phẩm.
- Làm giả giấy tờ, hóa đơn hoặc chứng từ để hưởng lợi.
- Sao chép và kinh doanh nội dung có bản quyền trái phép.
- Sử dụng trái phép tài khoản, dữ liệu hoặc sản phẩm số của người khác.
- Phá hoại tài sản công vì cho rằng “không phải của riêng ai”.
- Lợi dụng thiên tai, dịch bệnh hoặc sự khan hiếm để trục lợi bất công.
- Thông đồng nâng giá, giảm chất lượng hoặc gian lận trong đấu thầu.
- Lãng phí nghiêm trọng tài nguyên chung.
- Biết rõ tài sản có nguồn gốc bất chính nhưng vẫn mua, giữ hoặc tiêu thụ.
Mức độ trách nhiệm luân lý không hoàn toàn giống nhau trong mọi trường hợp. Cần xem xét giá trị tài sản, mức thiệt hại, ý định, mức độ hiểu biết, sự tự do và hoàn cảnh của người thực hiện. Không nên coi mọi lỗi nhỏ là ngang bằng với những hành vi chiếm đoạt có tổ chức hoặc gây hậu quả nghiêm trọng.
Tuy nhiên, giá trị nhỏ không có nghĩa hành vi trở nên đúng. Những việc gian dối nhỏ lặp đi lặp lại có thể hình thành thói quen coi thường quyền lợi của người khác.
Cờ bạc có luôn luôn trái điều răn thứ bảy không?
Theo giáo lý Công giáo, các trò may rủi hoặc cá cược không tự bản chất là hành vi bất công trong mọi trường hợp. Tuy nhiên, chúng trở nên không thể chấp nhận khi khiến một người sử dụng số tiền cần thiết cho bản thân và gia đình, gây nợ nần, lệ thuộc hoặc làm tổn hại những người có trách nhiệm liên quan.
Gian lận trong trò chơi, sắp đặt kết quả, lừa người khác đặt cược hoặc lợi dụng sự thiếu hiểu biết của họ là những hành vi xâm phạm công bằng.
Cần đặc biệt lưu ý đến nguy cơ nghiện cờ bạc. Khi ham muốn thắng tiền chi phối lý trí, người chơi có thể dùng tiền sinh hoạt, vay nợ, nói dối, chiếm dụng tài sản hoặc bỏ bê gia đình. Lúc đó, vấn đề không còn là một hình thức giải trí đơn thuần.
Giáo lý về điều răn thứ bảy không cung cấp công thức để dự đoán thắng thua và không thể được dùng để biện minh cho số đề, cá cược hoặc những hoạt động hứa hẹn làm giàu nhanh chóng.
Những cách thực hành điều răn thứ bảy hằng ngày
Điều răn thứ bảy có thể được thực hành qua những việc rất cụ thể:
- Trả lại đồ vật sau khi mượn.
- Thanh toán đúng hạn những khoản đã cam kết.
- Báo lại khi nhận thừa tiền hoặc hàng hóa.
- Giữ gìn tài sản chung.
- Làm việc đúng trách nhiệm và chất lượng.
- Trả công minh bạch, đúng hạn.
- Không mua bán hàng hóa biết rõ có nguồn gốc bất chính.
- Tôn trọng quyền tác giả và dữ liệu cá nhân.
- Hạn chế lãng phí thức ăn, điện, nước và vật tư.
- Hỗ trợ người khó khăn bằng cách tôn trọng phẩm giá của họ.
- Lựa chọn sản phẩm và dịch vụ có trách nhiệm khi có điều kiện.
- Dạy trẻ biết xin phép, chia sẻ và hoàn trả.
- Can đảm từ chối những khoản lợi không chính đáng.
- Lên tiếng bằng phương thức phù hợp khi phát hiện gian lận hoặc bóc lột.
Những việc này không phải là các hành động rời rạc. Chúng góp phần tạo nên một nhân cách trung thực và một nền văn hóa biết tôn trọng quyền lợi của nhau.
