Cuộc đời Thánh Augustinô: hành trình từ khắc khoải, lầm lạc đến hoán cải, giám mục Hippo và nhà tư tưởng lớn của Kitô giáo.
Trong lịch sử Kitô giáo, ít có nhân vật nào để lại một bản tự thuật nội tâm sâu sắc như Thánh Augustinô. Ông không xuất hiện trước hậu thế như một con người luôn sống bình lặng trong đức tin, mà như một trí thức từng hoài nghi, một thanh niên từng chạy theo danh vọng và khoái lạc, một người cha mang nhiều trách nhiệm, rồi dần trở thành linh mục, giám mục và nhà tư tưởng có ảnh hưởng sâu rộng.
Hành trình của Augustinô hấp dẫn không chỉ vì sự thay đổi từ một người xa rời Hội Thánh trở thành một vị thánh. Giá trị lớn hơn nằm ở quá trình tìm kiếm chân lý của ông: tin rồi nghi ngờ, hy vọng rồi thất vọng, đi qua nhiều hệ tư tưởng, nhiều thành phố và nhiều biến động tâm lý trước khi tìm thấy hướng đi cho đời mình.
Theo cách nhìn của Kitô giáo, đó là hành trình con người trở về với Thiên Chúa. Dưới góc độ lịch sử và văn hóa, đây còn là câu chuyện về đời sống trí thức cuối thời cổ đại, về cuộc gặp gỡ giữa di sản triết học Hy Lạp – La Mã với đức tin Kitô giáo, cũng như về sức mạnh của ký ức, tình mẫu tử và sự chuyển hóa nội tâm.
Thánh Augustinô là ai?
Thánh Augustinô, tên Latinh là Aurelius Augustinus, sinh ngày 13 tháng 11 năm 354 tại Tagaste, một đô thị thuộc Bắc Phi trong Đế quốc La Mã, nay thường được xác định là Souk Ahras ở Algeria. Ông qua đời ngày 28 tháng 8 năm 430 tại Hippo, nay là Annaba, cũng thuộc Algeria. Phần lớn cuộc đời và hoạt động mục vụ của ông diễn ra tại vùng Bắc Phi La Mã chứ không phải tại châu Âu như nhiều người có thể hình dung khi nhìn vào ảnh hưởng của ông đối với văn hóa phương Tây.
Trong truyền thống Công giáo, Augustinô được tôn kính với tư cách giám mục Hippo, một Giáo phụ lớn của Hội Thánh Latinh và một Tiến sĩ Hội Thánh. Danh hiệu “Tiến sĩ Hội Thánh” ở đây không mang nghĩa học vị hiện đại mà chỉ những vị thánh có giáo huấn được nhìn nhận là quan trọng đối với đời sống đức tin và tư tưởng Kitô giáo.
Tầm ảnh hưởng của Augustinô vượt ra ngoài phạm vi thần học. Các tác phẩm của ông đề cập đến ký ức, thời gian, ý chí, tự do, sự dữ, tình yêu, ngôn ngữ, nhận thức, lịch sử và đời sống cộng đồng. Vì vậy, ông đồng thời được nghiên cứu trong nhiều lĩnh vực như triết học, thần học, văn học, tâm lý học, chính trị học và lịch sử tư tưởng.
Tuy nhiên, không nên chỉ nhìn Augustinô như một hệ thống học thuyết. Chính ông thường trình bày tư tưởng của mình trong hình thức cầu nguyện, tự vấn và đối thoại. Con người trong các trang viết của ông không phải một trí tuệ lạnh lùng đứng ngoài cuộc đời, mà là một hữu thể luôn khao khát, bất an, lầm lỗi và tìm kiếm nơi nương tựa cuối cùng.
Cuộc hoán cải trong khu vườn tại Milan
“Hãy cầm lấy mà đọc”
Năm 386, khủng hoảng nội tâm của Augustinô lên đến cao điểm. Ông đã tiến gần Kitô giáo về mặt nhận thức, nhưng vẫn cảm thấy chưa đủ sức thay đổi đời sống. Vấn đề không còn chỉ là ông tin điều gì, mà là ông có sẵn sàng sống theo điều mình tin hay không.
Trong Tự thú, Augustinô kể rằng khi đang khóc trong một khu vườn tại Milan, ông nghe tiếng trẻ nhỏ lặp lại bằng tiếng Latinh: “Tolle, lege” – “Hãy cầm lấy mà đọc”. Ông mở tập thư của Thánh Phaolô và đọc đoạn khuyên con người từ bỏ đời sống buông thả để mặc lấy Đức Kitô. Theo cách diễn giải của chính Augustinô, những lời này giúp ông vượt qua sự do dự kéo dài.
Câu chuyện “Tolle, lege” có vị trí nổi bật trong truyền thống Kitô giáo, nhưng không nên biến nó thành công thức bói tìm câu trả lời bằng cách mở sách ngẫu nhiên. Trong tác phẩm của Augustinô, khoảnh khắc ấy xuất hiện sau nhiều năm học hỏi, thất vọng, tự vấn, gặp gỡ và đấu tranh nội tâm. Một câu Kinh Thánh chỉ trở thành bước ngoặt vì ông đã trải qua cả một hành trình chuẩn bị.
Cuộc hoán cải cũng không đồng nghĩa rằng mọi yếu đuối lập tức biến mất. Chính truyền thống Augustinô nhấn mạnh đây là một quá trình kéo dài suốt đời. Lựa chọn căn bản có thể diễn ra trong một thời điểm, nhưng việc đổi mới suy nghĩ, thói quen và cách sống phải tiếp tục mỗi ngày.
Từ bỏ sự nghiệp và chuẩn bị lãnh nhận phép rửa
Sau biến cố trong khu vườn, Augustinô quyết định rời bỏ nghề giảng dạy hùng biện. Ông cùng một số người thân và bạn hữu lui về Cassiciacum, một địa điểm gần Milan, để nghỉ ngơi, học hỏi, đối thoại triết học và chuẩn bị cho phép rửa.
Các cuộc đối thoại tại Cassiciacum cho thấy ông không từ bỏ triết học khi trở thành Kitô hữu. Ngược lại, ông tiếp tục sử dụng lý trí để suy nghĩ về hạnh phúc, trật tự, linh hồn và chân lý. Điều thay đổi là định hướng của việc tìm kiếm: tri thức không còn chủ yếu phục vụ danh tiếng mà được đặt trong hành trình hướng tới Thiên Chúa.
Từ một người tìm kiếm trở thành linh mục và giám mục Hippo
Việc truyền chức ngoài dự định
Năm 391, Augustinô được truyền chức linh mục tại Hippo dưới thời Giám mục Valerius. Theo các nguồn kể lại, ông không chủ động tìm kiếm chức vụ này. Việc cộng đoàn thúc đẩy một người có uy tín trở thành giáo sĩ không phải hiện tượng hoàn toàn khác thường trong đời sống Hội Thánh thời cổ đại.
Sau đó, Augustinô được tấn phong giám mục phụ tá khoảng năm 395 và kế nhiệm Valerius làm giám mục Hippo không lâu sau đó. Ông phục vụ tại đây cho đến khi qua đời năm 430.
Việc trở thành giám mục buộc Augustinô thay đổi quan niệm về đời sống dâng hiến. Ông không còn có thể chỉ tập trung vào suy niệm cá nhân. Ông phải giảng dạy, giải quyết tranh chấp, chăm sóc người nghèo, trả lời thư từ, đào tạo giáo sĩ, phân xử các vấn đề trong cộng đồng và đối thoại với những nhóm Kitô hữu bất đồng.
Đối với Augustinô, đây là một cuộc hoán cải mới: từ mong muốn tìm Thiên Chúa trong sự tĩnh lặng sang việc phục vụ Thiên Chúa qua những con người cụ thể. Ông nhận ra đời sống tâm linh không thể chỉ là sự bình an riêng tư mà phải được kiểm chứng trong trách nhiệm đối với cộng đồng.
Một giám mục gần với đời sống xã hội
Hippo là một thành phố cảng có nhiều tầng lớp cư dân và nhiều vấn đề xã hội. Vai trò giám mục thời đó rộng hơn hoạt động nghi lễ. Người dân có thể tìm đến giám mục để xin hòa giải, nhờ bảo vệ trước bất công hoặc giải quyết những xung đột mà hệ thống hành chính dân sự không xử lý hiệu quả.
Augustinô phải dành nhiều thời gian cho công việc mà một người yêu thích chiêm niệm có thể cảm thấy nặng nề. Ông từng mô tả trách nhiệm giảng dạy, tranh luận, xây dựng cộng đoàn và luôn sẵn sàng cho mọi người như một gánh nặng lớn.
Ý nghĩa hành trình của Thánh Augustinô đối với con người hôm nay
Không ai chỉ được định nghĩa bằng quá khứ
Câu chuyện Augustinô thường được nhắc đến như minh chứng rằng một con người không nhất thiết bị đóng khung vĩnh viễn trong những sai lầm đã qua. Tuy nhiên, sự thay đổi của ông không phải phép biến đổi dễ dàng hay tức thời.
Câu hỏi có thể là một phần của đức tin
Augustinô không đến với đức tin bằng cách ngừng đặt câu hỏi. Chính câu hỏi đã đưa ông đi qua nhiều hệ tư tưởng và giúp ông phân biệt giữa lời nói hấp dẫn với lời giải có nền tảng.
Tình yêu cần được đặt trong trật tự
Augustinô từng yêu nhiều điều: tri thức, tình bạn, danh vọng, tình cảm đôi lứa, người con, người mẹ và đời sống cộng đoàn. Ông không cho rằng yêu các thực tại trần thế là điều xấu. Nhưng ông nhận thấy tình yêu có thể trở nên chiếm hữu, lệ thuộc hoặc ích kỷ nếu không được định hướng đúng.
Sự thay đổi cần cộng đồng
Dù thường được nhớ đến qua hành trình nội tâm, Augustinô không thay đổi một mình. Bên cạnh ông có Mônica, Ambrôsiô, Alypius, Adeodatus và nhiều bạn hữu. Ông đọc sách, nghe giảng, đối thoại và sống trong cộng đoàn.
