Tìm hiểu sự tích Cô Mười Đồng Mỏ, tên gọi Cô Mười Mỏ Ba, nơi thờ, hình tượng, ngày tiệc và vai trò trong tín ngưỡng Tứ phủ.
Cô Mười Đồng Mỏ, còn được gọi là Cô Mười Mỏ Ba, là một danh hiệu được nhắc đến trong hệ thống Tứ Phủ Thánh Cô của tín ngưỡng thờ Mẫu. So với những vị Thánh Cô quen thuộc như Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải, Cô Chín Sòng Sơn hay các Cô Bé bản đền, tư liệu về Cô Mười khá ít, chủ yếu được lưu truyền qua bản văn, lời kể của người thực hành tín ngưỡng và truyền thống thờ phụng tại vùng Mỏ Ba, xứ Lạng.
Trong những câu chuyện dân gian phổ biến, Cô Mười được hình dung là một tiên cô miền sơn cước, theo hầu Chầu Mười Đồng Mỏ, giỏi cung kiếm và từng cùng Chầu trợ giúp quân dân bảo vệ vùng cửa ải Chi Lăng. Một dị bản khác cho rằng Cô trông coi những khu mỏ ở vùng Đồng Mỏ, vì vậy mới có danh hiệu Cô Mười Đồng Mỏ. Tuy nhiên, những nội dung này thuộc phạm vi truyền thuyết tín ngưỡng, chưa thể xem là tiểu sử của một nhân vật lịch sử đã được xác nhận.
Cô Mười Đồng Mỏ là ai?
Trong cách sắp xếp được nhiều bản văn và cộng đồng thực hành tín ngưỡng lưu truyền, Cô Mười Đồng Mỏ là vị Thánh Cô mang thứ tự thứ mười, thường được nhắc đến sau Cô Chín và trước các vị Cô Bé. Cô còn có các tên gọi như Cô Mười Mỏ Ba, Cô Mười xứ Lạng hoặc gọi ngắn gọn là Cô Mười.
Tên gọi theo số thứ tự không nhất thiết đồng nghĩa với quan hệ huyết thống hay thứ bậc hành chính cố định giữa các vị thánh. Thần điện thờ Mẫu được hình thành qua thời gian dài, có sự giao thoa giữa nhiều vùng miền và cộng đồng. Vì vậy, danh sách các Thánh Cô trong bản văn, tranh thờ, điện thờ hoặc một vấn hầu cụ thể có thể không hoàn toàn giống nhau.
Cô Mười không phải là một trong những vị thường xuyên xuất hiện trong mọi nghi lễ hầu đồng. Ở nhiều nơi, người ta biết đến danh hiệu của Cô qua bản văn hoặc qua hệ thống tượng thờ, nhưng không nhất thiết mở riêng một giá hầu Cô Mười. Tại vùng Mỏ Ba, hình tượng Cô lại được nhận biết rõ hơn nhờ mối liên hệ với Chầu Mười Đồng Mỏ và ngôi đền thờ Chầu Mười.
Các tư liệu tín ngưỡng phổ biến thường miêu tả Cô Mười là một vị tiên cô trẻ trung, có dung mạo tươi sáng, tính tình gần gũi nhưng cũng mang khí chất mạnh mẽ của người miền biên ải. Khi hiện diện trong diễn xướng, Cô thường gắn với áo vàng, khăn áo miền sơn cước, cung, kiếm hoặc những động tác thể hiện việc theo Chầu xông pha trận mạc. Đây là hình tượng nghệ thuật và tín ngưỡng, không phải mô tả chân dung lịch sử.
Vì sao gọi là Cô Mười Đồng Mỏ hoặc Cô Mười Mỏ Ba?
Tên “Cô Mười” trong hàng Tứ Phủ Thánh Cô
Chữ “Mười” trước hết biểu thị vị trí của Cô trong một cách sắp xếp phổ biến của hàng Thánh Cô. Tương tự các danh hiệu Cô Cả, Cô Đôi, Cô Bơ, Cô Tư, Cô Năm hay Cô Chín, số thứ tự giúp cộng đồng nhận biết từng vị trong hệ thống thần điện.
Tuy nhiên, không nên hiểu danh sách này như một bảng thứ bậc tuyệt đối và bất biến. Trong thực hành tín ngưỡng dân gian, có những vị được thờ rộng khắp, trong khi một số vị gắn chặt với một bản đền hoặc địa phương. Cô Mười thuộc nhóm có dấu ấn địa phương khá rõ, nổi bật nhất tại Mỏ Ba và vùng Đồng Mỏ của Lạng Sơn.
Đồng Mỏ là tên vùng đất
Đồng Mỏ từng là tên thị trấn thuộc huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn. Đây là vùng đất nằm trong không gian văn hóa, lịch sử của xứ Lạng, gần khu vực cửa ải Chi Lăng và các tuyến giao thông nối miền biên viễn với đồng bằng Bắc Bộ.
Các tài liệu địa phương về du lịch và công viên địa chất gọi ngôi đền tại đây là Đền Chầu Mười Đồng Mỏ, Đền Chầu Mười hoặc Mỏ Ba Linh Từ. Tên “Đồng Mỏ” trong danh hiệu của Chầu Mười và Cô Mười vì vậy trước hết có thể được hiểu là địa danh gắn với nơi thờ và phạm vi lưu truyền tín ngưỡng.
Mỏ Ba là tên khu dân cư và khu vực có hoạt động khai khoáng
Mỏ Ba là một địa danh thuộc khu vực trước đây là xã Hòa Bình, huyện Chi Lăng. Tài liệu quy hoạch và tài liệu địa phương còn ghi nhận tại đây có điểm quặng chì – kẽm Mỏ Ba. Sự hiện diện của địa danh và hoạt động khai khoáng có thể là cơ sở để dân gian liên hệ Cô Mười với việc trông coi mỏ vàng, mỏ bạc hoặc kho tàng trong núi.
Tuy nhiên, cách kể “Cô cai quản các mỏ vàng, mỏ bạc ở Chi Lăng” hiện chủ yếu xuất hiện trong các bài viết tín ngưỡng và truyền khẩu. Chưa có căn cứ để khẳng định đây là chức năng thờ phụng được ghi trong thần tích cổ hay một tư liệu lịch sử chính thức. Tư liệu quy hoạch tỉnh chỉ cho biết Mỏ Ba là một điểm khoáng sản, không chứng minh mối quan hệ trực tiếp giữa hoạt động khai mỏ và sự hình thành hình tượng Cô Mười.
Sự tích Cô Mười Đồng Mỏ được lưu truyền như thế nào?
Dị bản Cô Mười theo hầu Chầu Mười đánh giặc
Câu chuyện được lưu truyền rộng rãi nhất kể rằng Cô Mười là một tiên cô theo hầu Chầu Mười Đồng Mỏ. Cô có tài cung kiếm, thường cưỡi ngựa theo Chầu tuần hành miền sơn cước và tham gia bảo vệ vùng biên ải.
Khi đất nước có giặc ngoại xâm, Chầu Mười tập hợp quân dân địa phương hưởng ứng cuộc khởi nghĩa của Lê Lợi. Cô Mười được kể là người gần gũi và tận tụy theo hầu Chầu, cùng luyện quân, dẫn đường, chuyển lương hoặc trực tiếp tham gia chiến đấu. Sau khi hoàn thành việc nước, Cô trở về cõi tiên và được nhân dân tưởng nhớ.
Dị bản Cô trông coi các mỏ vàng, mỏ bạc
Một dị bản khác cho rằng Cô Mười được giao trông coi những mỏ vàng, mỏ bạc trong núi rừng Chi Lăng. Cô bảo vệ sản vật của núi, giữ gìn của cải và ngăn người tham lam xâm phạm những nơi không thuộc về mình.
Mô típ thần linh cai quản núi rừng, nguồn nước, khoáng sản hoặc của cải dưới lòng đất khá phổ biến trong tín ngưỡng dân gian. Núi là cảnh quan tự nhiên và được nhìn nhận như một không gian có chủ, có thần linh bảo hộ. Khi địa danh Mỏ Ba và Đồng Mỏ gắn với hoạt động khai khoáng, cộng đồng có thể đã diễn giải danh hiệu của Cô theo hướng cai quản các mỏ.
Dị bản về một người con gái miền sơn cước
Một số lời kể không nhấn mạnh chiến trận hay mỏ khoáng sản mà tập trung vào hình ảnh Cô là người con gái xứ Lạng. Cô sinh trưởng giữa núi rừng, thông thạo đường sá, giỏi cưỡi ngựa, bắn cung và am hiểu đời sống của cư dân bản địa.
Cô thường được miêu tả có gương mặt tươi sáng, miệng cười như hoa, trang phục gọn gàng và mang vẻ đẹp khỏe khoắn. Những đặc điểm này chủ yếu được hình thành qua bản văn và lời ca ngợi trong nghi lễ, thể hiện quan niệm thẩm mỹ dân gian về người thiếu nữ miền sơn cước.
Cô Mười Đồng Mỏ và Chầu Mười Đồng Mỏ có phải là một người?
Cô Mười Đồng Mỏ và Chầu Mười Đồng Mỏ không nên được coi là cùng một vị. Hai danh hiệu cùng mang số mười và cùng gắn với địa danh Đồng Mỏ – Mỏ Ba nên rất dễ bị nhầm lẫn, nhưng thuộc hai hàng khác nhau trong thần điện Tứ phủ.
| Nội dung | Chầu Mười Đồng Mỏ | Cô Mười Đồng Mỏ |
|---|---|---|
| Hàng thánh | Tứ Phủ Thánh Chầu | Tứ Phủ Thánh Cô |
| Danh hiệu khác | Chầu Mười Mỏ Ba | Cô Mười Mỏ Ba |
| Vai trò phổ biến | Vị Chầu trấn giữ vùng Đồng Mỏ, Chi Lăng | Vị Thánh Cô theo hầu Chầu Mười |
| Mức độ phổ biến | Được nhắc đến khá rõ trong bản văn và nghi lễ | Ít tư liệu, ít khi có giá hầu riêng |
| Nơi thờ nổi bật | Đền Chầu Mười ở Mỏ Ba | Được phối thờ tại đền của Chầu Mười |
| Hình tượng diễn xướng | Nữ tướng, áo vàng, cờ lệnh và kiếm | Tiên cô áo vàng, có thể mang cung kiếm hoặc múa mồi |
Chầu Mười thường giữ vị trí trung tâm trong truyền thuyết tại Mỏ Ba. Ngôi đền cũng được cơ quan địa phương gọi chính thức là Đền Chầu Mười hoặc Đền Chầu Mười Mỏ Ba. Cô Mười được phối thờ và thường được kể là người theo hầu Chầu.
Do tư liệu về Cô Mười ít hơn nhiều so với Chầu Mười, không ít bài viết đã lấy sự tích của Chầu để kể chung cho Cô. Cách trình bày thận trọng hơn là chỉ khẳng định hai vị cùng gắn với Mỏ Ba, còn câu chuyện Cô theo Chầu đánh giặc thuộc phạm vi truyền thuyết được người thực hành tín ngưỡng lưu truyền.
Đền thờ Cô Mười Đồng Mỏ ở đâu?
Cô được phối thờ tại Đền Chầu Mười Mỏ Ba
Nơi thờ nổi bật nhất gắn với Cô Mười là Đền Chầu Mười, còn được dân gian gọi là Đền Chầu Mười Mỏ Ba, Đền Mỏ Ba hoặc Mỏ Ba Linh Từ. Đây trước hết là đền thờ Chầu Mười Đồng Mỏ; Cô Mười được phối thờ trong hệ thống thần điện.
Tài liệu của cơ quan quản lý văn hóa tỉnh Lạng Sơn năm 2024 ghi tên địa điểm là “Đền Chầu Mười (Mỏ Ba)”, có địa chỉ cũ tại thôn Hoa Tâm, xã Hòa Bình, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn và phân loại là một điểm di tích. Tài liệu giới thiệu các tuyến của Công viên địa chất Lạng Sơn cũng gọi địa điểm này là Đền Chầu Mười, Đền Chầu Mười Đồng Mỏ hoặc Mỏ Ba Linh Từ.
Địa chỉ hành chính hiện nay
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, khu vực xã Hòa Bình cũ thuộc xã Vạn Linh, tỉnh Lạng Sơn. Các thông tin hoạt động của xã Vạn Linh năm 2026 tiếp tục nhắc đến Đền Chầu Mười như một điểm tâm linh và định hướng phát triển du lịch của địa phương.
Đến tháng 6/2026, địa phương quyết định sáp nhập thôn Hoa Tâm, thôn Thống Nhất và thôn Tồng Càn thành thôn mới mang tên Thống Nhất. Vì vậy, địa chỉ hành chính có thể ghi theo hiện trạng cập nhật là:
Đền Chầu Mười Mỏ Ba, cụm dân cư Mỏ Ba, thôn Thống Nhất, xã Vạn Linh, tỉnh Lạng Sơn.
Trong các bản đồ, biển chỉ đường hoặc tài liệu được lập trước khi sắp xếp hành chính, người đọc vẫn có thể gặp địa chỉ “thôn Hoa Tâm, xã Hòa Bình, huyện Chi Lăng, tỉnh Lạng Sơn”. Đây là địa chỉ cũ của cùng khu vực, không phải hai ngôi đền khác nhau.
Tình trạng xếp hạng của ngôi đền
Các tài liệu chính thức được đối chiếu hiện gọi Đền Chầu Mười là “điểm di tích” hoặc “điểm tâm linh”. Chưa tìm thấy quyết định đáng tin cậy xác nhận ngôi đền đã được xếp hạng là di tích cấp tỉnh, di tích quốc gia hay di tích quốc gia đặc biệt.
Bởi vậy, không nên tự giới thiệu Đền Chầu Mười Mỏ Ba là “di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia” khi chưa có quyết định xếp hạng. Việc gọi đây là ngôi đền nổi tiếng trong thực hành tín ngưỡng tại xứ Lạng phù hợp hơn với tình trạng tư liệu hiện có.
