Tìm hiểu Quan Hoàng Chín Cờn Môn trong Tứ Phủ: sự tích dân gian, đền Cờn, giá hầu và ý nghĩa thờ phụng nơi cửa biển xứ Nghệ.
Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt, các vị Quan Hoàng giữ một vị trí đặc biệt: vừa gần gũi với đời sống dân gian, vừa mang dáng dấp những bậc tài hoa, nghĩa khí, từng giúp dân giúp nước trong ký ức cộng đồng. Trong số đó, Quan Hoàng Chín là một danh xưng được nhắc đến với nhiều lớp truyền tụng khác nhau, nổi bật là hình tượng Ông Hoàng Chín Cờn Môn, còn gọi là Ông Chín Cờn, gắn với vùng cửa biển Cờn ở xứ Nghệ.
Khác với Quan Hoàng Mười – vị Thánh Hoàng được thờ phụng rộng rãi và quen thuộc ở Nghệ An, Hà Tĩnh, Quan Hoàng Chín Cờn Môn ít phổ biến hơn trong sinh hoạt đại chúng. Tuy vậy, trong dòng thực hành Tứ Phủ Quan Hoàng, ngài vẫn được xem là vị Thánh Hoàng thứ chín trong Thập vị Quan Hoàng, mang sắc thái riêng của không gian biển, cửa sông, vùng biên nước – nơi cư dân ven biển gửi gắm ước vọng bình an, mưa thuận gió hòa, sóng yên biển lặng.
Quan Hoàng Chín là ai trong Tứ Phủ?
Quan Hoàng Chín là vị Thánh Hoàng thứ chín trong hàng Thập vị Quan Hoàng của tín ngưỡng Tứ Phủ. Trong dân gian, ngài còn được gọi bằng nhiều danh xưng như Ông Hoàng Chín, Ông Chín, Ông Chín Cờn, Quan Hoàng Chín Cờn Môn hoặc Ông Hoàng Chín Cờn Môn.
Trong điện thần Tứ Phủ, hàng Quan Hoàng thường được gọi là Tứ Phủ Thánh Hoàng, Tứ Phủ Quan Hoàng hoặc Tứ Phủ Ông Hoàng. Đây là hàng thánh đứng sau các bậc Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà trong cách sắp xếp phổ biến của nhiều bản điện, bản phủ; tuy nhiên thứ tự chi tiết có thể có khác biệt tùy từng vùng, từng đền phủ và truyền thống thực hành.
Theo quan niệm dân gian, Thập vị Quan Hoàng gồm mười vị Thánh Hoàng, thường được hiểu là các hoàng tử hoặc các bậc nam thần có công, được quy về phụng sự trong hệ thống Tứ Phủ. Mỗi vị Quan Hoàng thường gắn với một vùng đất, một công hạnh, một truyền thuyết hoặc một sắc thái biểu tượng riêng. Quan Hoàng Chín được xếp sau Quan Hoàng Tám và trước Quan Hoàng Mười trong thứ tự Thập vị Quan Hoàng.
Điểm cần lưu ý là trong dân gian có nhiều cách gọi và nhiều lớp tích truyện về Quan Hoàng Chín. Có nơi nhắc tới Ông Chín Cờn Môn gắn với vùng cửa biển Cờn ở Nghệ An; có nơi lại nói đến Ông Chín Thượng Ngàn trong một lớp truyền tụng khác. Hai hình tượng này đôi khi được đặt dưới cùng danh xưng Quan Hoàng Chín, nhưng không nên vội đồng nhất hoàn toàn. Khi tìm hiểu, cần xác định rõ đang nói về Ông Hoàng Chín Cờn Môn hay một bản kể khác trong hệ thống thực hành thờ Mẫu.
Trong phạm vi bài viết này, Quan Hoàng Chín được tìm hiểu chủ yếu theo lớp truyền tụng Cờn Môn, tức Ông Chín Cờn gắn với Đền Cờn, cửa biển Cờn và không gian văn hóa biển xứ Nghệ.
Danh xưng Cờn Môn có nghĩa là gì?
Danh xưng “Cờn Môn” thường được hiểu theo nghĩa gắn với cửa Cờn, cửa biển Cờn hoặc vùng Cờn ở Nghệ An. Chữ “môn” trong cách gọi Hán Việt có nghĩa là cửa. Vì vậy, “Cờn Môn” có thể hiểu nôm na là cửa Cờn, tức vùng cửa sông, cửa biển nơi Đền Cờn tọa lạc.
Sự tích Ông Hoàng Chín Cờn Môn trong truyền thuyết dân gian
Theo các bản kể dân gian trong tín ngưỡng Tứ Phủ, Quan Hoàng Chín Cờn Môn là vị Thánh Hoàng thứ chín, có nguồn gốc cao quý, tài hoa, văn võ song toàn, nổi tiếng thanh liêm, thương dân và giúp nước. Một số truyền tụng quy ngài là con của Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình, thuộc hàng các vị Quan Hoàng phụng sự trong điện thần Tứ Phủ.
Tuy nhiên, những thông tin này thuộc phạm vi thần tích và truyền thuyết tín ngưỡng, không phải tiểu sử lịch sử có thể xác minh theo cách thông thường. Khi nói “ngài là con Đức Vua Cha Bát Hải” hoặc “ngài giáng sinh giúp dân”, cần hiểu đây là ngôn ngữ biểu tượng của đạo Mẫu, phản ánh cách cộng đồng thờ phụng sắp xếp vị trí thần linh trong một hệ thống thiêng.
Trong một số bản kể, Ông Chín Cờn Môn được hình dung là vị quan tài giỏi, có công trong việc che chở dân lành, giữ yên vùng cửa biển, giúp người đi biển vượt qua sóng gió. Hình tượng này phù hợp với tâm thức của cư dân ven biển: giữa không gian thiên nhiên nhiều biến động, con người thường gửi gắm niềm tin vào những vị thần có khả năng trấn giữ cửa sông, bảo hộ thuyền bè, phù trợ cho đời sống mưu sinh.
Điểm đáng chú ý là sự tích Quan Hoàng Chín Cờn Môn không tách rời khỏi các truyền thuyết về Đền Cờn. Đền Cờn nổi tiếng với tục thờ Tứ vị Thánh Nương, liên quan đến các câu chuyện về những nhân vật nữ trong truyền thuyết, được nhân dân tôn kính như những vị thần che chở cho vùng biển. Trong quá trình phát triển tín ngưỡng, nhiều lớp thờ tự được bồi đắp, khiến Đền Cờn trở thành không gian có sự đan xen giữa thờ nữ thần, nhân thần, các vị trong Tứ Phủ và tín ngưỡng biển.
Vì thế, sự tích Ông Hoàng Chín Cờn Môn nên được hiểu như một lớp ký ức tâm linh của cộng đồng hơn là một câu chuyện lịch sử đơn tuyến. Lớp ký ức ấy nói lên khát vọng về người cầm quyền công minh, vị thần bảo hộ cửa biển, người che chở cho dân trong những hoàn cảnh bất trắc của thiên nhiên và đời sống.
Giá hầu Quan Hoàng Chín trong thực hành hầu đồng
Trong nghi lễ hầu đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu, các giá Quan Hoàng thường thể hiện hình tượng những vị nam thần tài hoa, phong nhã, có khí chất quan lại, tướng lĩnh hoặc nho sĩ. Tùy từng bản hội và truyền thống địa phương, giá hầu Quan Hoàng Chín có thể được thực hành khác nhau, và không phải buổi hầu nào cũng có giá Ông Chín.
Ý nghĩa biểu tượng của Quan Hoàng Chín Cờn Môn
Hình tượng Quan Hoàng Chín Cờn Môn có thể được nhìn từ nhiều lớp ý nghĩa.
Trước hết, đó là biểu tượng của vị nam thần bảo hộ vùng cửa biển. Với cư dân ven biển, cửa sông và biển cả vừa là nguồn sống, vừa là không gian nhiều bất trắc. Từ đó nảy sinh nhu cầu tâm linh về những vị thần che chở cho thuyền bè, phù trợ cho ngư dân, giữ yên đời sống cộng đồng. Ông Chín Cờn vì vậy gắn với ước vọng bình an, không chỉ cho từng cá nhân mà cho cả một vùng cư dân.
Thứ hai, Quan Hoàng Chín biểu trưng cho sự công minh và thanh liêm theo quan niệm dân gian. Nhiều bản kể nhắc đến ngài như vị quan ngay thẳng, thương dân, giúp nước. Dù không thể xem đây là dữ kiện lịch sử đầy đủ, lớp truyền tụng ấy cho thấy cộng đồng luôn đề cao hình ảnh người cầm quyền có đức, có tài, biết bảo vệ dân lành.
Thứ ba, Ông Hoàng Chín Cờn Môn phản ánh sự giao thoa giữa tín ngưỡng Tứ Phủ và tín ngưỡng địa phương. Một vị Thánh Hoàng trong điện thần Tứ Phủ khi đi vào không gian Đền Cờn đã mang thêm sắc thái của xứ Nghệ, của biển Quỳnh, của Tứ vị Thánh Nương và những lễ hội vùng cửa Cờn. Điều này cho thấy tín ngưỡng dân gian Việt Nam không bất động, mà luôn được bồi đắp qua từng vùng đất.
Thứ tư, hình tượng Quan Hoàng Chín còn gợi nhắc tinh thần uống nước nhớ nguồn. Dù truyền thuyết có nhiều dị bản, điểm chung vẫn là sự tôn kính đối với những bậc có công, những vị che chở đời sống cộng đồng, những biểu tượng đạo đức được nhân dân gửi gắm qua nhiều thế hệ.
