Tìm hiểu sự tích Thánh ông Hoàng Cả, danh xưng Ông Hoàng Quận, vị trí trong Tứ phủ và các dị bản dân gian gắn với Đoàn Thượng.
Trong hệ thống thần linh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Thánh ông Hoàng Cả được tôn là vị đứng đầu hàng Thập vị Quan Hoàng. Ngài còn thường được gọi bằng các danh xưng như Quan Hoàng Cả, Ông Hoàng Đệ Nhất hoặc Ông Hoàng Quận. Tuy nhiên, so với Ông Hoàng Bảy Bảo Hà, Ông Hoàng Mười Nghệ An hay Ông Hoàng Bơ Thoải, sự tích về Ông Hoàng Cả ít phổ biến hơn và tồn tại dưới nhiều dị bản khác nhau.
Theo quan niệm được lưu truyền trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tứ phủ, Ông Hoàng Cả là con của Vua Cha Bát Hải Động Đình, giữ ngôi vị đầu tiên trong hàng các Thánh Hoàng. Một số bản văn và lời truyền tụng miêu tả Ngài thuộc Thiên phủ, có nhiệm vụ trông coi sổ sách nơi thiên đình, thường cưỡi rồng dạo chơi giữa các miền tiên cảnh.
Thánh ông Hoàng Cả là ai?
Thánh ông Hoàng Cả là vị Thánh Hoàng đứng đầu trong hàng Thập vị Quan Hoàng của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Từ “Cả” trong danh xưng dân gian mang nghĩa đứng đầu hoặc thứ nhất, tương ứng với vị trí Đệ Nhất trong thứ bậc các Quan Hoàng.
Trong cách gọi của người thực hành tín ngưỡng, Ngài có thể được nhắc đến bằng nhiều tên:
- Ông Hoàng Cả;
- Quan Hoàng Cả;
- Ông Hoàng Đệ Nhất;
- Quan Hoàng Đệ Nhất;
- Ông Hoàng Quận;
- Quan Hoàng Quận.
Các cách gọi trên chủ yếu phản ánh ngôi vị và sự tôn kính, không nhất thiết là tên thật của một nhân vật lịch sử. Đặc biệt, danh xưng “Ông Hoàng Quận” xuất hiện khá thường xuyên trong các bản văn chầu và lời truyền khẩu nhưng cách giải thích về chữ “Quận” không hoàn toàn thống nhất.
Trong hệ thống điện thần Tứ phủ, hàng Quan Hoàng thường được xếp sau Ngũ vị Tôn Quan và hàng Chầu Bà. Các Ông Hoàng được hình dung là những vị nam thần có phong thái văn võ, thường gắn với hình ảnh các hoàng tử, quan lại hoặc tướng lĩnh từng giúp dân, giữ nước, mở mang vùng đất và bảo vệ cuộc sống cộng đồng.
Tư liệu nghiên cứu về tín ngưỡng thờ Mẫu cho thấy hệ thống thần linh này được hình thành qua một quá trình lâu dài, có sự kết hợp giữa nữ thần bản địa, nhân thần lịch sử, thần bảo hộ địa phương và những yếu tố tiếp biến từ nhiều truyền thống văn hóa. Bởi vậy, thần tích của các vị Thánh không phải lúc nào cũng tồn tại dưới một bản duy nhất.
Vị trí của Ông Hoàng Cả trong Thập vị Quan Hoàng
Thập vị Quan Hoàng là cách gọi mười vị Thánh Hoàng trong hệ thống Tứ phủ. Danh sách thường được sắp xếp từ Ông Hoàng Cả đến Ông Hoàng Mười. Tuy nhiên, tên gọi, thần tích và mức độ thờ phụng của từng vị có thể thay đổi theo địa phương, bản hội và dòng truyền thừa nghi lễ.
Trong số các vị Quan Hoàng, Ông Hoàng Bơ, Ông Hoàng Bảy và Ông Hoàng Mười được thờ phụng phổ biến, có nhiều đền thờ và thường xuất hiện trong nghi lễ hầu đồng. Những vị như Ông Hoàng Cả, Ông Hoàng Đôi, Ông Hoàng Tư hoặc Ông Hoàng Năm ít khi giáng đồng hơn, vì vậy sự tích về các Ngài cũng không được phổ biến rộng rãi bằng.
Theo hệ thống được một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng lưu truyền, Ông Hoàng Cả thuộc Thiên phủ và mang màu đỏ. Cách phân định này phù hợp với biểu tượng màu sắc phổ biến của Tứ phủ:
- Màu đỏ tượng trưng cho Thiên phủ;
- Màu xanh tượng trưng cho Nhạc phủ;
- Màu trắng tượng trưng cho Thoải phủ;
- Màu vàng tượng trưng cho Địa phủ.
Cần lưu ý rằng hệ thống Tam phủ, Tứ phủ không hoàn toàn đồng nhất tại mọi đền, phủ. Cách bài trí tượng thờ, thứ bậc các ban và màu sắc trang phục trong nghi lễ có thể có khác biệt nhất định. Sự khác biệt ấy phản ánh tính linh hoạt của tín ngưỡng dân gian chứ không nhất thiết là sự sai lệch.
Việc xếp Ông Hoàng Cả ở vị trí đầu tiên thể hiện tính thứ bậc của điện thần. Ngài được hình dung là vị Hoàng tử đứng đầu hàng Quan Hoàng, có phẩm vị trang nghiêm và quyền uy. Tuy nhiên, “đứng đầu” ở đây chủ yếu nói đến thứ tự trong hàng Thánh Hoàng, không nên hiểu rằng Ngài cao hơn toàn bộ các vị thần khác trong Tứ phủ.
Sự tích Ông Hoàng Cả trong quan niệm Tứ phủ
Con của Vua Cha Bát Hải Động Đình
Theo thần tích được lưu truyền trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Ông Hoàng Cả là một trong những người con của Vua Cha Bát Hải Động Đình. Đây cũng là nguồn gốc thường được kể về hàng Thập vị Quan Hoàng.
Vua Cha Bát Hải Động Đình là một vị thủy thần quan trọng trong tín ngưỡng dân gian vùng đồng bằng Bắc Bộ. Trung tâm thờ phụng nổi tiếng của Ngài là đền Đồng Bằng, nơi lưu giữ nhiều lớp truyền thuyết liên quan đến thủy thần, Long vương, người có công bảo vệ cư dân và vùng đất ven sông.
Vị Quan Hoàng trông coi sổ sách thiên đình
Một số lời truyền tụng cho rằng Ông Hoàng Cả được giao nhiệm vụ trông coi sổ sách nơi thiên đình. Hình ảnh này thể hiện Ngài là vị có trách nhiệm giữ gìn trật tự, ghi chép công việc và phụng sự trong chốn linh thiêng.
“Sổ sách thiên đình” là biểu tượng thường gặp trong thế giới quan dân gian. Người xưa hình dung cõi thiêng cũng có triều đình, phẩm trật, quan lại và phép tắc tương tự xã hội con người. Những vị thần trông coi sổ sách tượng trưng cho sự minh bạch, trật tự và phân định công – tội.
Dạo chơi chốn bồng lai và hình tượng cưỡi rồng
Trong các câu văn chầu lưu truyền về Ông Hoàng Cả, Ngài được miêu tả với phong thái của một vị hoàng tử nơi thiên giới. Hình ảnh Ông dạo chơi ở các miền tiên cảnh, cưỡi rồng hoặc đi trên mặt nước làm nổi bật nguồn gốc cao quý và quyền năng gắn với cả bầu trời lẫn thủy giới.
Một số lời kể nhắc đến Xích Long, tức rồng đỏ. Màu đỏ phù hợp với cách xếp Ông Hoàng Cả vào Thiên phủ. Rồng trong văn hóa phương Đông là biểu tượng của quyền uy, mưa nước, sự chuyển động của trời đất và phẩm vị cao quý.
Dị bản Ông Hoàng Cả là Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng
Đoàn Thượng là nhân vật nào?
Dị bản được nhiều địa phương và tài liệu giới thiệu di tích ghi nhận là sự đồng nhất Ông Hoàng Cả với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng.
Đoàn Thượng là một nhân vật hoạt động vào giai đoạn cuối triều Lý, đầu triều Trần. Tư liệu lịch sử và thần tích địa phương có những khác biệt khi thuật lại quê quán, thân thế và hành trạng của ông, nhưng nhìn chung đều đặt Đoàn Thượng trong bối cảnh triều Lý suy yếu, quyền lực trung ương bị phân tán và các thế lực địa phương nổi lên.
Từ nhân vật lịch sử đến vị thần bảo hộ
Việc Đoàn Thượng được thần thánh hóa không phải hiện tượng riêng biệt. Trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam, nhiều nhân vật có công với làng xã, có tài năng đặc biệt hoặc để lại dấu ấn sâu đậm trong ký ức cộng đồng được thờ làm Thành hoàng.
Khi trở thành thần làng, tiểu sử của nhân vật thường được bổ sung những chi tiết linh ứng, hiển thánh, báo mộng hoặc che chở cho dân. Những chi tiết này thuộc phạm vi thần tích và truyền thuyết, phản ánh thái độ tôn kính của cộng đồng hơn là ghi chép lịch sử theo phương pháp hiện đại.
Sự tích trung nghĩa với nhà Lý
Theo truyền thuyết được kể tại một số nơi thờ Đoàn Thượng, ông là vị tướng trung thành với nhà Lý. Khi triều Lý suy yếu rồi mất ngôi, ông không chịu khuất phục nhà Trần mà lui về vùng Hồng Châu, chiêu mộ quân sĩ và tiếp tục duy trì lực lượng.
Trong cách nhìn của cộng đồng thờ phụng, hành động ấy được lý giải như biểu hiện của lòng trung nghĩa. Sau khi hy sinh, ông hiển linh, được nhân dân lập đền và được các triều đại ban sắc phong.
Khi viết về sự tích Ông Hoàng Cả, nên phân biệt hai bình diện:
- Đoàn Thượng trong lịch sử cuối Lý, đầu Trần;
- Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng trong tín ngưỡng dân gian.
Việc người dân tôn ông là biểu tượng trung nghĩa thuộc quá trình tưởng nhớ và thần thánh hóa của cộng đồng. Điều đó có giá trị về văn hóa và đạo lý, nhưng không thể thay thế cho việc nghiên cứu sử liệu.
Công lao trị thủy và giúp dân
Một số bản kể về Ông Hoàng Cả cho rằng khi về một vùng thuộc Hà Nam xưa, Ngài đã giúp dân trị thủy, khai phá đất đai và ổn định cuộc sống. Chi tiết này tương đồng với mô típ phổ biến trong thần tích các vị Thành hoàng vùng đồng bằng: giúp dân đắp đê, chống lụt, khai hoang hoặc dạy nghề.
Hiện chưa có đủ tư liệu lịch sử đáng tin cậy để xác định toàn bộ những việc trị thủy được kể trong truyền thuyết là hoạt động thực tế của Đoàn Thượng. Vì vậy, đây nên được trình bày như ký ức và quan niệm dân gian.
Dị bản gắn Ông Hoàng Quận với nhân vật thời Lê
Bên cạnh dị bản Đoàn Thượng, một số truyền thống tại miền Trung và tài liệu giới thiệu tín ngưỡng địa phương lại kể Ông Hoàng Cả, tức Hoàng Đệ Nhất hoặc Hoàng Quận, là một danh tướng từng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn và làm quan dưới triều vua Lê Thái Tổ.
Có nơi còn trực tiếp liên hệ danh xưng Ông Hoàng Quận với vua Lê Lợi. Tuy nhiên, cách đồng nhất này không phổ biến và rõ ràng bằng dị bản Đoàn Thượng trong các tư liệu về di tích ở Bắc Bộ. Các bản kể cũng thiếu thống nhất về tên húy, quê quán và công trạng cụ thể của nhân vật.
Tài liệu giới thiệu Đền Cả ở Hà Tĩnh cho biết ở mỗi địa phương, các Ông Hoàng có thể được gắn với những nhân vật lịch sử khác nhau; riêng Ông Hoàng Cả có dị bản là một danh tướng tham gia khởi nghĩa Lam Sơn rồi làm quan dưới thời Lê Thái Tổ. Điều này cho thấy ngay trong thực hành địa phương, hình tượng Thánh Hoàng có thể được lịch sử hóa theo nhiều hướng.
Không nên gộp Đoàn Thượng, Lê Lợi và một vị tướng Lam Sơn chưa xác định thành cùng một nhân vật. Đó là những dị bản thuộc các không gian tín ngưỡng khác nhau. Việc khẳng định tất cả đều là tên gọi của một người sẽ làm mất đi tính đa dạng của truyền thống và dẫn đến sai lệch về lịch sử.
Cách trình bày phù hợp là:
- Trong thần điện Tứ phủ, Ông Hoàng Cả là vị Thánh Hoàng Đệ Nhất;
- Trong một số truyền thống Bắc Bộ, Ngài được đồng nhất với Đông Hải Đại vương Đoàn Thượng;
- Trong một số dị bản khác, Ông Hoàng Quận được gắn với nhân vật thời Lê;
- Chưa có một thần tích duy nhất được toàn bộ cộng đồng thừa nhận.
