Quan Hoàng Bơ Thoải là vị Thánh Hoàng thứ ba thuộc Thoải phủ. Tìm hiểu thần tích, biểu tượng và các nơi thờ phụng tiêu biểu.
Quan Hoàng Bơ Thoải, thường được gọi ngắn gọn là Ông Hoàng Bơ hoặc Ông Bơ Thoải, là một vị thánh thuộc hàng Tứ phủ Thánh Hoàng trong hệ thống thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ của người Việt. Trong quan niệm của cộng đồng thực hành tín ngưỡng, ông đứng ở ngôi thứ ba trong hàng các Ông Hoàng và có mối liên hệ nổi bật với Thoải phủ – miền biểu tượng của sông nước, biển cả, mưa nguồn và các nguồn nước nuôi dưỡng đời sống.
Hình tượng Quan Hoàng Bơ được lưu truyền qua thần tích tại các đền, bản văn chầu, nghi lễ hầu đồng và ký ức của những cộng đồng sống ven sông, ven biển. Ông thường xuất hiện với sắc phục trắng, phong thái thanh nhã, gắn với thuyền rồng, mái chèo, cá chép, sóng nước và thú ngâm thơ, uống rượu, đánh cờ của bậc tao nhân. Đằng sau vẻ phong lưu ấy là hình ảnh một vị thần bảo trợ cho cư dân sông nước, tượng trưng cho mong ước bình an trước thiên tai, thuận lợi trong việc đi lại và sự hài hòa giữa con người với môi trường tự nhiên.
Quan Hoàng Bơ Thoải là ai?
Vị Thánh Hoàng thứ ba trong hàng Tứ phủ Thánh Hoàng
Trong hệ thống thần điện phổ biến của tín ngưỡng thờ Mẫu, hàng Tứ phủ Thánh Hoàng được xếp sau hàng các Quan Lớn và hàng các Chầu Bà. Dân gian thường gọi chung là Thập vị Quan Hoàng, gồm các vị được gọi theo thứ tự từ Ông Hoàng Cả đến Ông Hoàng Mười.
Trong hệ thống ấy, Quan Hoàng Bơ là vị Thánh Hoàng mang thứ tự thứ ba. Tên gọi “Hoàng Bơ” thường được hiểu là cách gọi dân gian của “Hoàng Ba”. Ông còn được tôn xưng bằng nhiều tên khác như:
- Quan Hoàng Bơ Thoải;
- Ông Hoàng Bơ;
- Ông Bơ Thoải;
- Hoàng Đệ Tam;
- Đệ Tam Thánh Hoàng;
- Hoàng tử Thủy cung;
- Minh Đức Đại Vương trong thần tích tại Hưng Long.
Các tên gọi không nhất thiết xuất phát từ cùng một lớp tư liệu. “Quan Hoàng Bơ Thoải” thể hiện vị trí của ông trong thần điện Tứ phủ, còn “Minh Đức Đại Vương” gắn nhiều hơn với truyền tích và việc thờ phụng tại vùng Hưng Long.
Vì sao gọi là Quan Hoàng Bơ Thoải?
Chữ “Thoải” trong cách gọi của tín ngưỡng thờ Mẫu có liên hệ với Thoải phủ, tức miền sông nước. Trong quan niệm truyền thống, Thoải phủ bao gồm sông, biển, hồ, đầm, mạch nước, mưa nguồn cùng các hiện tượng tự nhiên liên quan đến nước.
Quan Hoàng Bơ có phải con của Vua Cha Bát Hải Động Đình?
Trong cách kể phổ biến của tín ngưỡng Tứ phủ, Quan Hoàng Bơ được xem là hoàng tử thứ ba của Vua Cha Bát Hải Động Đình. Một số bản văn và truyền tích gọi ông là Hoàng tử Long cung, sinh trưởng hoặc ngự trị dưới Thủy phủ.
Vị trí của Quan Hoàng Bơ trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Hàng Thánh Hoàng có vai trò gì?
Hàng các Ông Hoàng là một bộ phận của thần điện Tứ phủ, bên cạnh Tam tòa Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Quan, Tứ phủ Chầu Bà, Tứ phủ Thánh Cô và Tứ phủ Thánh Cậu. Trong diễn giải dân gian, các Ông Hoàng thường được hình dung là những vị có tài văn võ, từng giúp dân, giúp nước hoặc thay mặt các đấng bề trên đi tuần thú nhân gian.
Mối liên hệ giữa Quan Hoàng Bơ và Thoải phủ
Thoải phủ là không gian biểu tượng quan trọng nhất khi nhận diện Quan Hoàng Bơ. Mối liên hệ này được thể hiện qua nhiều yếu tố:
- Sắc phục màu trắng hoặc trắng bạc;
- Hình tượng thuyền rồng và mái chèo;
- Cá chép, rồng, rắn trắng và các linh vật dưới nước;
- Những truyền tích về cứu người trong bão lũ, hàn đê hoặc bảo trợ người đi biển;
- Các đền thờ nằm gần sông, cửa biển hoặc vùng cư dân làm nghề thủy sản;
- Những bản văn chầu miêu tả cảnh nước rẽ, thuyền bơi và Thủy cung.
Màu trắng là màu thường được dùng để biểu thị Thoải phủ trong nghi lễ thờ Mẫu. Tuy nhiên, cách sử dụng màu sắc có thể thay đổi theo bản đền, trang phục, nghệ nhân và hoàn cảnh thực hành. Không nên coi mọi chi tiết màu trắng tại một đền phủ đều mặc nhiên liên quan đến Quan Hoàng Bơ.
Quan Hoàng Bơ và hình tượng người bảo trợ cư dân sông nước
Tại nhiều cộng đồng ven sông, ven biển, Quan Hoàng Bơ được tôn kính như vị thần che chở người làm nghề chài lưới, hàng hải hoặc buôn bán trên sông. Niềm tin ấy phản ánh tâm lý của con người trước một môi trường vừa nuôi sống cộng đồng, vừa tiềm ẩn nhiều hiểm nguy.
Hình tượng Quan Hoàng Bơ trong điện thờ và nghi lễ
Sắc phục màu trắng
Trong các tranh tượng và nghi lễ hầu đồng, Quan Hoàng Bơ thường mặc áo trắng, đôi khi được trang trí hình rồng, sóng nước hoặc chữ thọ. Ông có thể đội khăn xếp, thắt đai vàng hay sử dụng các phụ kiện màu trắng bạc.
Mái chèo, quạt, hèo và các biểu tượng sông nước
Khi thể hiện giá Quan Hoàng Bơ, thanh đồng có thể sử dụng mái chèo để mô phỏng động tác chèo thuyền. Một số nơi dùng quạt, hèo, kiếm hoặc các đạo cụ khác tùy theo bản văn và lề lối của bản hội.
Giá Quan Hoàng Bơ trong hầu đồng
Quan Hoàng Bơ là một trong những giá Thánh Hoàng được thực hành tương đối phổ biến. Khi giá ngự, thanh đồng thường thay áo trắng, làm lễ, múa quạt, múa chèo thuyền hoặc thực hiện các động tác phù hợp với bản văn.
Quan Hoàng Bơ được thờ ở đâu?
Quan Hoàng Bơ được phối thờ tại nhiều đền, phủ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Tuy nhiên, có ba địa điểm thường được nhắc đến nhiều nhất do có truyền tích hoặc sinh hoạt lễ hội gắn rõ với ông: đền Hưng Long, đền Vạn Ngang và đền Quan Hoàng Bơ trong cụm Phong Mục.
Đền Vạn Ngang ở phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng
Đền Vạn Ngang nằm tại khu vực đường Yết Kiêu, tổ dân phố 8, phường Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng. Ngôi đền gắn với không gian ven biển Đồ Sơn và truyền tích về một vị văn nhân mặc áo trắng hiện lên tham gia bình thơ cùng các nho sinh.
Đền Quan Hoàng Bơ tại Phong Mục, Thanh Hóa
Đền Quan Hoàng Bơ nằm trong cụm di tích, thắng cảnh Phong Mục, tại thôn Phong Mục, xã Triệu Lộc, tỉnh Thanh Hóa. Trước khi sắp xếp hành chính, địa điểm này thuộc xã Châu Lộc, huyện Hậu Lộc.
Quan Hoàng Bơ có được thờ tại các đền phủ khác không?
Ngoài ba địa điểm tiêu biểu, Quan Hoàng Bơ còn được phối thờ tại nhiều đền, phủ thờ Mẫu ở miền Bắc, Bắc Trung Bộ và những địa phương có cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tứ phủ.
Việc một ngôi đền có ban Thánh Hoàng không đồng nghĩa nơi đó có thần tích riêng về Quan Hoàng Bơ. Cần phân biệt:
- Nơi thờ chính hoặc có thần tích địa phương gắn với ông;
- Nơi có ban riêng thờ Quan Hoàng Bơ;
- Nơi phối thờ ông trong hàng Tứ phủ Thánh Hoàng;
- Nơi chỉ thực hành giá Quan Hoàng Bơ trong nghi lễ nhưng không có ban thờ riêng.
Sự phân biệt này giúp tránh việc tùy tiện gọi mọi ngôi đền có tượng áo trắng là “đền chính Quan Hoàng Bơ”.
