Tìm hiểu cách nhận biết ý muốn của Chúa qua cầu nguyện, Lời Chúa, lương tâm, lý trí, lời khuyên và quá trình phân định trong đời sống.
Trong đời sống đức tin, nhiều người từng đặt câu hỏi: Chúa muốn tôi làm gì? Tôi nên chọn con đường nào? Quyết định này có phù hợp với ý Chúa không? Câu hỏi ấy có thể xuất hiện trước những lựa chọn quan trọng như kết hôn, đi tu, chọn nghề, chuyển nơi sinh sống, nhận một trách nhiệm mới hoặc từ bỏ một công việc không còn phù hợp. Đôi khi, người tín hữu cũng tìm kiếm ý Chúa giữa bệnh tật, thất bại, mâu thuẫn gia đình hay những biến cố không thể giải thích ngay.
Theo quan điểm Công giáo, nhận biết ý muốn của Chúa không phải là đi tìm một mật mã được giấu trong các hiện tượng bất thường. Phân định cũng không có nghĩa là chờ đợi một tiếng nói từ trời, một giấc mơ đặc biệt hay một sự trùng hợp để quyết định thay cho mình. Đây là hành trình cầu nguyện, suy xét, thanh luyện động cơ và sử dụng tự do có trách nhiệm dưới ánh sáng đức tin.
Ý muốn của Chúa được hiểu thế nào?
Cụm từ “ý Chúa” được sử dụng khá phổ biến trong đời sống Công giáo. Tuy nhiên, nếu không được hiểu đúng, cụm từ này có thể bị dùng để giải thích tùy tiện mọi biến cố hoặc áp đặt quyết định chủ quan lên người khác.
Ý Chúa trước hết hướng con người đến điều thiện
Trong đức tin Kitô giáo, Thiên Chúa được tin là Đấng yêu thương và muốn con người sống trong sự thật, tình yêu, công bằng, lòng thương xót và sự hiệp thông. Vì thế, những điều rõ ràng trái với tình yêu, phẩm giá con người và các nguyên tắc luân lý căn bản không thể được gọi là ý muốn của Chúa.
Chẳng hạn, một người không thể viện dẫn “ý Chúa” để biện minh cho hành vi gian dối, bạo lực, trả thù, bóc lột, phản bội hoặc cố ý gây tổn thương cho người vô tội. Một quyết định mang lại lợi ích cho bản thân nhưng chà đạp quyền lợi chính đáng của người khác cũng không trở thành tốt chỉ vì người thực hiện cảm thấy yên tâm.
Ý Chúa trong những lựa chọn cụ thể
Không phải mọi quyết định đều có một phương án duy nhất đúng và những phương án còn lại đều sai. Trong nhiều trường hợp, con người đứng trước hai hoặc nhiều khả năng đều có thể chấp nhận về mặt luân lý.
Một người có thể phục vụ gia đình và xã hội trong nhiều nghề nghiệp khác nhau. Một người trẻ có thể đáp lại ơn gọi nên thánh trong đời sống gia đình, đời sống thánh hiến hoặc một hình thức dấn thân khác. Một gia đình có thể lựa chọn nơi ở, trường học cho con hoặc cách tổ chức công việc theo nhiều phương án hợp lý.
Ý Chúa không đồng nghĩa với định mệnh
Đức tin vào ý Chúa không biến cuộc đời thành một kịch bản cứng nhắc trong đó con người chỉ đóng vai thụ động. Công giáo nhìn nhận con người có tự do và phải chịu trách nhiệm về quyết định của mình.
Thiên Chúa không ép con người làm điều thiện như một cỗ máy đã được lập trình. Con người có thể chọn đúng, chọn sai, trưởng thành hoặc từ chối điều tốt. Chính vì có tự do nên việc tìm kiếm và thực hiện ý Chúa mới mang ý nghĩa của tình yêu và sự đáp trả.
Vì sao con người khó nhận biết ý Chúa?
Con người thường muốn có một câu trả lời nhanh chóng, rõ ràng và chắc chắn. Tuy nhiên, phân định thiêng liêng diễn ra trong một nội tâm có nhiều cảm xúc, ký ức, ham muốn và lo sợ đan xen. Vì thế, khó khăn đầu tiên không hẳn nằm ở việc Chúa không hướng dẫn, mà ở chỗ con người chưa nhận ra điều đang chi phối mình.
Mong muốn cá nhân có thể được gọi nhầm là ý Chúa
Mỗi người đều có những điều mình thích và không thích. Có người tha thiết muốn một mối quan hệ thành công, một công việc được chấp thuận hoặc một kế hoạch sinh lợi. Khi mong muốn quá mạnh, người ta dễ tìm mọi lý do để chứng minh rằng điều mình muốn cũng chính là điều Chúa muốn.
Trong trường hợp ấy, cầu nguyện có thể vô tình trở thành việc yêu cầu Thiên Chúa xác nhận một quyết định đã được đưa ra từ trước. Người cầu nguyện không còn thực sự lắng nghe mà chỉ lựa chọn những dấu hiệu phù hợp với mong muốn của mình.
Một thái độ phân định chân thành đòi hỏi người tín hữu phải sẵn sàng đặt cả phương án mình yêu thích trước mặt Chúa và chấp nhận rằng phương án ấy có thể chưa phù hợp.
Nỗi sợ có thể làm sai lệch phán đoán
Không chỉ ham muốn mà nỗi sợ cũng ảnh hưởng mạnh đến quyết định. Có người từ chối một trách nhiệm tốt đẹp vì sợ thất bại. Có người tiếp tục ở trong một hoàn cảnh độc hại vì sợ thay đổi. Có người cho rằng mọi khó khăn đều là dấu hiệu Chúa ngăn cản, trong khi đó chỉ là sự lo lắng tự nhiên trước một bước đi mới.
Sợ hãi không phải lúc nào cũng xấu. Nó có thể cảnh báo về nguy cơ thực tế và giúp con người thận trọng hơn. Nhưng khi nỗi sợ khiến người ta mất tự do, né tránh sự thật hoặc không dám thực hiện điều đúng, nó cần được nhận diện và xem xét lại.
Sự nóng vội khiến con người tìm kiếm dấu hiệu tức thì
Một quyết định quan trọng hiếm khi nên được đưa ra chỉ sau một cảm xúc bất chợt. Tuy nhiên, trong lúc căng thẳng, con người thường muốn có câu trả lời ngay. Họ có thể mở ngẫu nhiên một trang Kinh Thánh, chờ một sự trùng hợp hoặc xem phản ứng đầu tiên của mình như câu trả lời chắc chắn từ Thiên Chúa.
Kinh Thánh có thể soi sáng đời sống, nhưng việc sử dụng Kinh Thánh như một công cụ rút thăm dễ làm câu chữ bị tách khỏi bối cảnh. Người đọc cũng có thể chỉ chú ý đến câu phù hợp với điều mình đã muốn tin.
Sự phân định trưởng thành cần một khoảng lặng đủ dài để cảm xúc ban đầu lắng xuống, thông tin được kiểm chứng và các động cơ sâu xa dần bộc lộ.
Con người có thể nhầm cảm xúc với tiếng Chúa
Cảm xúc là một phần quan trọng của đời sống. Niềm vui, nỗi buồn, sự bình an hay bất an đều có thể giúp con người nhận biết điều đang diễn ra trong nội tâm. Tuy nhiên, cảm xúc không tự động trở thành mệnh lệnh của Thiên Chúa.
Một quyết định sai vẫn có thể tạo cảm giác dễ chịu vì nó đáp ứng lợi ích trước mắt. Ngược lại, một việc đúng có thể làm con người lo lắng vì đòi hỏi hy sinh, xin lỗi, thay đổi thói quen hoặc bước ra khỏi vùng an toàn.
Do đó, cảm xúc cần được lắng nghe nhưng cũng phải được soi xét bằng lý trí, luân lý, trách nhiệm và những hoa trái lâu dài.
Những nền tảng giúp nhận biết ý muốn của Chúa
Không có một công thức máy móc bảo đảm con người luôn hiểu đúng ý Chúa. Tuy nhiên, truyền thống Công giáo đề cao một số nền tảng giúp quá trình phân định trở nên chín chắn và đáng tin cậy hơn.
Cầu nguyện trong tương quan với Thiên Chúa
Cầu nguyện là nền tảng của việc nhận biết ý muốn của Chúa. Tuy nhiên, cầu nguyện phân định không chỉ là xin một câu trả lời. Đó trước hết là việc đặt mình trong tương quan với Thiên Chúa, nhìn lại đời sống và để những động cơ kín đáo được đưa ra ánh sáng.
Người tín hữu có thể trình bày với Chúa điều mình mong muốn, lo sợ, tiếc nuối và chưa hiểu. Sự thành thật trong cầu nguyện quan trọng hơn việc cố tạo ra những lời lẽ đạo đức.
Đọc Lời Chúa trong bối cảnh và tinh thần của Tin Mừng
Đối với người Công giáo, Kinh Thánh là nguồn quan trọng để nhận biết đường hướng của đời sống đức tin. Lời Chúa giúp con người hiểu Thiên Chúa được mặc khải như thế nào, Đức Giêsu đã sống và dạy điều gì, cũng như người môn đệ được mời gọi cư xử ra sao.
Kinh Thánh trước hết cung cấp những tiêu chuẩn căn bản, chứ không nhất thiết trả lời trực tiếp mọi câu hỏi cụ thể. Kinh Thánh không nói một người hiện đại phải chọn ngành học nào, làm việc cho công ty nào hoặc chuyển đến thành phố nào. Nhưng Kinh Thánh giúp họ xét xem lựa chọn của mình có phục vụ sự thật, tình yêu, công bằng, lòng trung thành và thiện ích chung hay không.
Giáo huấn và các nguyên tắc luân lý
Ý Chúa không mâu thuẫn với điều thiện đã được nhận biết rõ ràng. Vì thế, trước một lựa chọn, người tín hữu cần xét xem phương án ấy có vi phạm phẩm giá con người, sự công bằng, lòng trung thành hoặc trách nhiệm đối với gia đình và cộng đồng hay không.
Một hành động xấu không trở thành tốt vì người thực hiện nói rằng mình đã cầu nguyện. Cảm giác bình an cũng không thể biến gian dối, ngoại tình, tham nhũng, bạo lực hay lợi dụng người yếu thế thành điều được phép.
Lương tâm được đào luyện
Lương tâm không đơn thuần là cảm giác thích hay không thích. Theo cách hiểu Công giáo, lương tâm là phán đoán của lý trí về phẩm chất luân lý của một hành vi cụ thể.
Con người có trách nhiệm làm theo lương tâm ngay thẳng, nhưng lương tâm cũng cần được giáo dục suốt đời. Một người có thể thành thật mà vẫn phán đoán sai do thiếu thông tin, định kiến, thói quen xấu hoặc bị lợi ích cá nhân che khuất.
Những dấu hiệu cần cân nhắc khi phân định
Không có dấu hiệu nào đứng riêng lẻ có thể bảo đảm chắc chắn rằng một quyết định hoàn toàn là ý Chúa. Tuy vậy, sự hội tụ của nhiều yếu tố có thể đem lại nền tảng hợp lý để lựa chọn.
Lựa chọn không trái với điều thiện
Đây là tiêu chuẩn đầu tiên. Nếu một phương án rõ ràng chứa đựng gian dối, bất công, lợi dụng, bạo lực hoặc phản bội trách nhiệm nghiêm trọng, người tín hữu không cần tìm thêm “dấu hiệu” để biện minh cho nó.
Ý hướng tốt cũng không biến phương tiện xấu thành tốt. Không thể lừa dối chỉ vì muốn bảo vệ danh dự, làm tổn thương người khác chỉ vì muốn giữ gia đình hoặc chiếm đoạt tài sản chỉ vì muốn giúp người thân.
Lựa chọn hướng con người đến tình yêu và sự thật
Một quyết định phù hợp với tinh thần Tin Mừng thường giúp con người yêu thương một cách trưởng thành hơn. Tình yêu ở đây là cảm xúc dễ chịu và bao gồm tôn trọng, trách nhiệm, trung thành và sẵn sàng tìm điều tốt cho người khác.
Đồng thời, lựa chọn ấy phải chịu được ánh sáng của sự thật. Nếu một kế hoạch chỉ có thể tiếp tục bằng cách che giấu, thao túng hoặc làm sai lệch thông tin, đó là dấu hiệu cần xem xét nghiêm túc.
Con người có tự do nội tâm hơn
Một quyết định trưởng thành không nhất thiết làm biến mất mọi lo lắng, nhưng thường giúp con người bớt bị lệ thuộc vào danh vọng, tiền bạc, lời khen hoặc nỗi sợ bị từ chối.
Tự do nội tâm thể hiện ở khả năng cân nhắc cả điều thuận lợi lẫn bất lợi. Người phân định có thể thừa nhận những điểm yếu của phương án mình yêu thích và những điểm tốt của phương án mình không thích.
Khi một người nói rằng mình “không còn lựa chọn nào khác” trong khi thực tế vẫn có nhiều lựa chọn, có thể họ đang bị áp lực, sợ hãi hoặc một sự gắn bó quá mức chi phối.
Sự bình an có chiều sâu
Bình an trong phân định không nhất thiết là cảm giác nhẹ nhõm tức thời. Có khi quyết định đúng khiến con người đau lòng vì phải từ bỏ một điều quý giá hoặc đối diện với hậu quả khó khăn.
Sự bình an sâu xa là khả năng đứng trước sự thật mà không phải tự lừa dối mình. Đó là cảm thức rằng dù còn lo lắng, con người vẫn có thể hành động với lương tâm ngay thẳng, lòng tin và trách nhiệm.
Bình an ấy không dẫn đến thụ động. Nó giúp con người có sức thực hiện điều đã nhận ra, chấp nhận khó khăn và sẵn sàng điều chỉnh khi xuất hiện dữ kiện mới.
Lựa chọn làm phát sinh hoa trái tốt
Sau một thời gian, người tín hữu có thể nhìn lại xem quyết định của mình đang tạo ra điều gì. Họ có trở nên nhân hậu, trung thực và trưởng thành hơn không? Các mối tương quan có được xây dựng trong sự tôn trọng không? Trách nhiệm có được thực hiện tốt hơn không?
Nếu một lựa chọn khiến người ta ngày càng kiêu ngạo, chia rẽ, ám ảnh, nghi ngờ tất cả mọi người hoặc bỏ bê nghĩa vụ căn bản, cần xem xét lại dù ban đầu nó được thực hiện với nhiều cảm xúc đạo đức.
Lựa chọn có thể được trình bày minh bạch
Một quyết định đáng tin cậy thường có thể được giải thích bằng những lý do hợp lý. Người thực hiện không cần viện dẫn một mặc khải riêng để ngăn người khác đặt câu hỏi.
Sự minh bạch không có nghĩa phải kể mọi chi tiết riêng tư. Nhưng trước những người có trách nhiệm liên quan, người phân định cần có khả năng trình bày mục tiêu, lý do, hậu quả và cách mình sẽ chịu trách nhiệm.
Lời cầu nguyện xin nhận biết ý Chúa
Lạy Chúa,
Chúa biết những điều con đang mong muốn
và cả những nỗi sợ con chưa dám gọi tên.
Xin cho con biết tìm sự thật
thay vì chỉ tìm điều làm mình dễ chịu.
Xin thanh luyện những động cơ ích kỷ,
những thành kiến và sự nóng vội trong con.
Xin cho con biết lắng nghe Lời Chúa,
tôn trọng tiếng nói của lương tâm ngay thẳng
và sử dụng trí tuệ Chúa đã ban.
Xin gửi đến cho con những người khôn ngoan
để giúp con nhìn thấy điều mình còn bỏ sót.
Xin cho con đủ khiêm nhường để đón nhận góp ý
và đủ can đảm để thực hiện điều đúng.
Khi con chưa thấy rõ đường đi,
xin dạy con kiên nhẫn và trung thành
với những bổn phận của ngày hôm nay.
Khi đã phải quyết định,
xin cho con bước đi trong lòng tin,
không kiêu ngạo khi thành công
và không tuyệt vọng khi gặp khó khăn.
Xin giúp con biết yêu thương nhiều hơn,
sống chân thật hơn
và dùng tự do của mình một cách có trách nhiệm.
Amen.
Nhận biết ý muốn của Chúa là một hành trình phân định chứ không phải việc giải mã các dấu hiệu bí ẩn. Người tín hữu tìm kiếm ý Chúa qua cầu nguyện, Lời Chúa, lương tâm được đào luyện, giáo huấn luân lý, lý trí, hoàn cảnh thực tế và sự đồng hành của cộng đoàn.
Không phải mọi cảm xúc bình an đều là tiếng Chúa, cũng không phải mọi khó khăn đều chứng minh một lựa chọn sai. Một quyết định đáng tin cậy cần phù hợp với sự thật, tình yêu, công bằng, phẩm giá con người và những trách nhiệm cụ thể.
Phân định trưởng thành không làm con người trốn tránh tự do. Trái lại, nó giúp họ sử dụng tự do cách khôn ngoan, lựa chọn với lương tâm ngay thẳng và khiêm nhường đón nhận những điều mình chưa thể biết trước.
Sau cùng, tìm ý Chúa là hỏi nên chọn con đường nào, đồng thời là học cách bước đi trên con đường ấy với lòng yêu thương, trung thành và trách nhiệm. Chính trong cách con người sống mỗi ngày, đón nhận sự thật, sửa chữa sai lầm và phục vụ tha nhân, ý nghĩa của việc thực hiện ý Chúa dần được biểu lộ rõ ràng hơn.
