Tìm hiểu Tổ Bói Đệ Tam Vân Phong Động Chủ, mối liên hệ với Chúa Then, thực hành Then và không gian thờ tự tại tỉnh Cao Bằng.
Trong một số bản văn, lời truyền và thực hành tín ngưỡng đương đại, Vân Phong Động Chủ được tôn xưng là Tổ Bói Đệ Tam, vị đứng thứ ba trong hệ thống thường gọi là Tam Vị Tổ Bói. Danh xưng này còn gắn với hình tượng Chúa Then, núi rừng Cao Bằng, trang phục chàm, đàn tính và thế giới nghi lễ của đồng bào Tày, Nùng.
Tuy nhiên, tư liệu về Tổ Bói Đệ Tam hiện chủ yếu tồn tại trong truyền khẩu, bản văn tín ngưỡng và ký ức của những cộng đồng thực hành. Chưa có đủ sử liệu để xác định một tiểu sử lịch sử thống nhất về tên thật, niên đại, quê quán, ngày sinh hay ngày hóa của nhân vật được tôn thờ. Một số cách kể trên mạng còn pha trộn giữa Chúa Then, nghi lễ Then, tín ngưỡng Tam Tứ Phủ và các hệ thống Chúa Bói khác nhau.
Tổ Bói Đệ Tam là ai?
Theo cách gọi lưu truyền trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng, Tổ Bói Đệ Tam là Vân Phong Động Chủ, còn được gọi là Chúa Bói Then hoặc Chúa Then. Bà được tôn kính như vị tổ liên quan đến nghề Then, khả năng đoán định theo quan niệm dân gian và việc thực hiện những nghi lễ cầu an, giải hạn, nối kết con người với thế giới thần linh.
Danh xưng “Tổ Bói Đệ Tam” có thể được hiểu theo ba thành tố:
- “Tổ” chỉ vị được cộng đồng suy tôn là người mở đầu, truyền dạy hoặc bảo trợ một nghề nghiệp, một dòng thực hành.
- “Bói” nhấn mạnh khả năng nhận biết điềm báo, xem quẻ hoặc tìm lời giải cho những bất an của con người theo quan niệm truyền thống.
- “Đệ Tam” thể hiện thứ bậc thứ ba trong một hệ thống Tam Vị Tổ Bói được một số nhóm tín ngưỡng sử dụng.
Cách gọi này không đồng nghĩa với việc đã có một tổ chức tôn giáo thống nhất chính thức công nhận Vân Phong Động Chủ là vị thứ ba trong mọi hệ thống thờ Mẫu hoặc Then. Ở mỗi địa phương, điện thờ, bản hội và dòng truyền thừa, cách sắp xếp các vị Chúa Bói có thể khác nhau.
Trong một số bản văn đang được lưu truyền, Tổ Bói Đệ Tam được miêu tả là một vị tiên chúa sinh trưởng giữa miền sơn cước, ngự nơi động phủ, mặc áo chàm, đeo kiềng bạc và cầm đàn tính. Những chi tiết ấy mang tính biểu tượng, phản ánh cách cộng đồng hình dung về một nữ thần gắn với văn hóa Tày, Nùng và không gian rừng núi Cao Bằng.
Chưa có căn cứ sử học đủ mạnh để khẳng định Vân Phong Động Chủ từng là một nhân vật có tiểu sử xác định trong lịch sử. Bởi vậy, những lời kể về việc bà giáng sinh, tu luyện, truyền nghề hay giúp dân nên được nhìn nhận như truyền tích tín ngưỡng, không phải một bản lý lịch lịch sử đã được kiểm chứng.
Danh xưng Vân Phong Động Chủ có ý nghĩa gì?
“Vân Phong Động Chủ” là một danh hiệu giàu tính biểu tượng. Theo cách hiểu Hán Việt thông thường, “vân” là mây, “phong” là gió hoặc đỉnh núi, “động” là hang động, còn “chủ” chỉ vị làm chủ hoặc cai quản một không gian.
Danh hiệu này vì thế thường gợi lên hình ảnh một vị nữ thần làm chủ động phủ giữa vùng núi cao mây phủ. Trong bối cảnh tín ngưỡng miền núi, hang động là một cảnh quan tự nhiên và có thể được nhìn nhận như nơi giao tiếp giữa con người với thần linh, tổ tiên và các lực lượng của tự nhiên.
Tuy nhiên, chưa nên diễn giải “Vân Phong” như một địa danh hành chính chính thức nếu không có tư liệu địa phương xác nhận. Trong lời truyền hiện nay, tên gọi động Vân Phong hoặc núi Già Lam thường được dùng để chỉ nơi thờ Chúa Then tại khu vực Tĩnh Túc. Trong khi đó, tài liệu kiểm kê di tích của tỉnh Cao Bằng ghi tên địa điểm là Hang Gia Long, còn gọi là Đền Thượng.
Hai hệ thống tên gọi có thể cùng tồn tại:
| Tên gọi | Phạm vi sử dụng |
|---|---|
| Vân Phong Động, núi Già Lam | Thường gặp trong bản văn, truyền khẩu và giới thực hành tín ngưỡng |
| Hang Gia Long, còn gọi Đền Thượng | Tên được ghi trong tài liệu kiểm kê di tích địa phương |
| Đền Bà Chúa Then | Cách gọi phổ biến theo đối tượng thờ phụng |
| Chốn tổ Vân Phong | Cách tôn xưng mang tính tín ngưỡng, không phải tên hành chính |
Việc phân biệt này quan trọng khi giới thiệu địa điểm. Không nên lấy một tên gọi trong bản văn làm căn cứ duy nhất để xác định tên chính thức, cấp xếp hạng hoặc địa chỉ của di tích.
Vân Phong Động Chủ và hình tượng Chúa Then
Trong nhiều lời kể hiện nay, Vân Phong Động Chủ được đồng nhất với Chúa Then. Bà được tôn là vị tổ hoặc vị thần bảo trợ cho người hành nghề Then, nhất là trong cách lý giải của một số cộng đồng Tày, Nùng và những điện thờ có sự giao thoa với Tam Tứ Phủ.
Từ “Then” trong văn hóa Tày, Nùng, Thái không chỉ mang nghĩa một hình thức hát dân gian. Then là một hệ thống thực hành nghi lễ gồm lời hát, âm nhạc, diễn xướng, đồ lễ, tri thức truyền khẩu và quan niệm về mối quan hệ giữa con người với tự nhiên, tổ tiên cùng thế giới thần linh.
Người thực hành Then có thể được gọi là ông Then, bà Then, thầy Then hoặc những tên khác tùy địa phương. Trong nghi lễ, họ sử dụng lời Then, đàn tính và một số phương tiện biểu tượng để thực hiện hành trình tâm linh theo quan niệm của cộng đồng.
Một số nghi lễ Then truyền thống được thực hiện nhằm cầu an, cầu mùa, mừng nhà mới, chúc thọ, giải tỏa bất an hoặc hỗ trợ tinh thần cho gia đình. Những chức năng này cần được hiểu trong bối cảnh văn hóa và niềm tin dân gian, không nên xem như phương pháp chữa bệnh thay thế cho y học.
Trong thế giới quan của người thực hành, Chúa Then có thể được hình dung là vị thần ở cõi trên, truyền phép, bảo trợ hoặc chứng giám cho người làm Then. Tuy nhiên, không phải mọi cộng đồng Tày, Nùng, Thái đều có một điện thờ Chúa Then giống nhau, cũng không phải dòng Then nào cũng kể cùng một sự tích về vị tổ.
Việc gọi Vân Phong Động Chủ là Chúa Then vì vậy phản ánh một cách nhận diện đang được lưu truyền, nhưng không nên biến cách nhận diện này thành công thức duy nhất cho toàn bộ di sản Then ở Việt Nam.
Truyền tích về Vân Phong Động Chủ
Theo các bản kể đang lưu truyền, Vân Phong Động Chủ vốn là một vị tiên chúa của miền thượng ngàn. Bà ngự tại động phủ giữa núi rừng Cao Bằng, tu luyện trên thạch bàn và có khả năng giao tiếp với thế giới thần linh.
Bà được kể là người truyền dạy hát Then, sử dụng đàn tính và giúp con người tìm lời giải cho những việc khó khăn trong cuộc sống. Vì thường làm việc thiện và giúp dân theo quan niệm tín ngưỡng, bà được các thế hệ sau tôn làm Tổ Bói Then.
Một số lời kể nhấn mạnh rằng bà mặc áo đen hoặc áo chàm vạt ngắn, đội khăn của phụ nữ vùng cao, đeo kiềng bạc và cầm đàn tính. Khung cảnh đi cùng hình tượng này thường là rừng xanh, mây núi, hang đá và những bản làng của người Tày, Nùng.
Những mô tả trên phù hợp với ngôn ngữ biểu tượng của bản văn tín ngưỡng. Màu chàm gợi đến trang phục truyền thống của nhiều cộng đồng miền núi phía Bắc; kiềng bạc biểu hiện bản sắc văn hóa và vẻ trang trọng; đàn tính là nhạc cụ có vị trí đặc biệt trong thực hành Then.
Tuy vậy, truyền tích hiện chưa cung cấp một tiểu sử nhất quán. Các nguồn lưu truyền không thống nhất về:
- Tên thật của Chúa Bà.
- Thời đại bà từng sống.
- Dân tộc hoặc dòng họ cụ thể.
- Ngày sinh và ngày hóa.
- Người truyền nghề trực tiếp cho bà.
- Phạm vi những vùng từng phụng thờ từ thuở ban đầu.
Do thiếu tư liệu gốc, không nên tự bổ sung một tên húy, niên đại hay mối quan hệ gia đình cho Vân Phong Động Chủ. Việc xây dựng một câu chuyện quá chi tiết từ những mảnh truyền khẩu rời rạc có thể làm sai lệch ký ức của cộng đồng.
hình như có hơi hiểu lầm về chúa then và chúa vân phong là 2 vị riêng biệt nhé chúa già vân phong quyền hành trên chúa then
chúa bà vân phong và chúa then là 2 vị chúa khác nhau mà ạ
Theo được biết Chúa Then không được thờ trong động, Động Vân Phong thờ Chúa Già Vân Phong (Già Long Động Chủ), còn đền Chúa Then ở Cao Bằng vẫn có nhưng Chúa Then không thờ trong động.(thông tin được nhận từ chính những người phụng sự nhà Vân Phong Thanh Sơn)