Tìm hiểu Chầu Bà Đệ Tam Thoải Phủ trong tín ngưỡng Tứ phủ: thần tích, biểu tượng, giá hầu, nơi thờ và ý nghĩa văn hóa Việt.
Trong hệ thống thần linh của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Chầu Bà Đệ Tam Thoải Phủ là vị thánh gắn với miền sông nước. Hình tượng của Chầu thường hiện lên trong sắc áo trắng, giữa cảnh thủy cung, sông dài, biển rộng, thuyền rồng và những lớp sóng được diễn tả bằng ngôn ngữ giàu nhạc tính của hát văn.
Chầu Đệ Tam đứng ở hàng Chầu Bà, thường được xếp sau Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn và trước Chầu Đệ Tứ Khâm Sai. Trong cách diễn giải phổ biến của cộng đồng thực hành, Chầu hầu cận Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ, thay quyền Thánh Mẫu trông coi các công việc thuộc Thoải cung. Tuy nhiên, thần tích về Chầu tồn tại dưới nhiều dị bản; có nơi xem Chầu là Thủy Tinh Công Chúa, có nơi gọi Lân Nữ Công Chúa, lại có truyền thống coi Chầu như một hóa thân hoặc bóng hiện của Mẫu Đệ Tam.
Sự đa dạng ấy phản ánh đặc điểm quen thuộc của tín ngưỡng dân gian: hệ thống thần điện không được hình thành từ một bộ kinh điển duy nhất, mà được bồi đắp qua truyền khẩu, bản văn, ký ức địa phương và thực hành của nhiều bản hội. Vì vậy, khi tìm hiểu Chầu Bà Đệ Tam Thoải Phủ, cần phân biệt giữa cấu trúc thần điện tương đối phổ biến với những câu chuyện thuộc phạm vi thần tích và niềm tin của từng cộng đồng.
Chầu Bà Đệ Tam Thoải Phủ là ai?
Vị trí của Chầu trong hàng Tứ Phủ Chầu Bà
Trong thần điện Tứ phủ, hàng Chầu Bà thường được nhắc đến sau Tam Tòa Thánh Mẫu và Ngũ Vị Tôn Quan. Một hệ thống được truyền tụng rộng rãi gồm mười hai vị Chầu, mở đầu là:
- Chầu Đệ Nhất Thượng Thiên
- Chầu Đệ Nhị Thượng Ngàn
- Chầu Đệ Tam Thoải Phủ
- Chầu Đệ Tứ Khâm Sai
Sau bốn vị Chầu đầu tiên là các Chầu Bà gắn với địa danh, tộc người, chiến công hoặc truyền thuyết khác nhau như Chầu Năm Suối Lân, Chầu Lục Cung Nương, Chầu Bảy Kim Giao, Chầu Tám Bát Nàn, Chầu Chín Cửu Tỉnh, Chầu Mười Đồng Mỏ và Chầu Bé.
Một số cộng đồng gọi bốn vị đầu hàng Chầu là “Tứ vị Chầu Bà Khâm Sai”, hàm ý đây là những vị được Tam Tòa Thánh Mẫu giao quyền xem xét, truyền đạt và thực hiện công việc của các phủ. Theo trật tự này, Chầu Đệ Tam đại diện cho Thoải phủ, tức miền nước. Cách sắp xếp Chầu Đệ Tam ở vị trí thứ ba và gắn với Thủy cung được ghi nhận tương đối nhất quán trong nhiều hệ thống thần điện đương đại, dù tên hiệu chi tiết có thể khác nhau.
Danh xưng “Đệ Tam” chỉ thứ bậc thứ ba trong hàng Chầu Bà, không có nghĩa Chầu là người con thứ ba của một nhân vật lịch sử đã được xác định. Còn “Thoải” là cách đọc dân gian của chữ “Thủy”, chỉ nước, sông, biển, ao hồ và thế giới thủy cung trong quan niệm truyền thống.
Bởi vậy, các tên gọi Chầu Đệ Tam, Chầu Đệ Tam Thoải Phủ, Chầu Đệ Tam Thoải Cung hay Chầu Đệ Tam Thủy Cung nhìn chung đều hướng đến cùng một vị trí thần linh. Trong một số bản văn và điện thờ, Chầu còn được tôn xưng là Thủy Tinh Công Chúa, Thủy Điện Công Chúa hoặc Lân Nữ Công Chúa.
Chầu Đệ Tam và Mẫu Đệ Tam không hoàn toàn là một ngôi vị
Đây là điểm thường gây nhầm lẫn khi tìm hiểu tín ngưỡng Tứ phủ.
Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ thuộc hàng Tam Tòa Thánh Mẫu, đại diện tối cao cho miền nước. Trong thần điện phổ biến, Mẫu Đệ Tam cùng với Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên và Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn tạo thành ba miền căn bản của vũ trụ tín ngưỡng: trời, rừng núi và sông nước. Khi hệ thống Tứ phủ được hoàn thiện, Địa phủ trở thành miền thứ tư nhưng cách bài trí Tam Tòa Thánh Mẫu vẫn được duy trì ở nhiều nơi.
Những dị bản thần tích về Chầu Đệ Tam
Thủy Tinh Tiên Nữ nơi Long cung
Dị bản được lưu truyền phổ biến kể rằng Chầu Đệ Tam vốn là một vị tiên nữ thuộc Thủy cung, con gái của Vua Cha Thủy Tề hoặc Vua Cha Bát Hải Động Đình. Chầu sống tại Long cung, hầu cận Mẫu Đệ Tam và được giao cai quản các tiên nữ, thủy thần cùng những công việc thuộc miền sông nước.
Trong cách kể này, Chầu thường được gọi là Thủy Tinh Công Chúa hoặc Lân Nữ Công Chúa. Không gian xuất thân của Chầu được miêu tả bằng những hình ảnh đặc trưng của văn học tín ngưỡng: điện ngọc dưới nước, cửa rồng, động đình, thuyền loan, cá lượn và ánh trăng soi trên mặt sóng.
Những chi tiết ấy không phải tư liệu để xác định một nhân vật lịch sử có niên đại, quê quán và hành trạng cụ thể. Chúng thuộc thế giới thần tích, giúp cộng đồng hình dung nguồn gốc thiêng của Chầu và mối liên hệ giữa Chầu với miền nước.
Hình tượng con gái Vua Cha Thủy Tề cũng xuất hiện trong nhiều truyện kể dân gian Đông Á và Việt Nam. Khi đi vào tín ngưỡng thờ Mẫu, mô típ ấy được Việt hóa, gắn với những dòng sông, cửa biển, vùng ngã ba sông và nhu cầu tâm linh của cư dân làm nông nghiệp, đánh cá, buôn bán đường thủy.
Dị bản gắn với Lạc Long Quân và thủy tổ người Việt
Một số bản kể gọi Chầu là con gái Lạc Long Quân, mang danh hiệu liên quan đến Động Đình, Tam Giang hoặc Ngọc Nữ Thủy cung. Cách kể này đặt hình tượng Chầu trong mạch truyền thuyết nguồn gốc dân tộc, nơi Lạc Long Quân đại diện cho nòi giống rồng và thế giới sông biển.
Tuy vậy, dị bản gắn Chầu trực tiếp với Lạc Long Quân không phổ biến bằng câu chuyện Thủy Tinh Công Chúa, con Vua Cha Thủy Tề. Các tên hiệu trong từng bản văn cũng không hoàn toàn đồng nhất. Có bản sử dụng “Lân Nữ”, có bản viết “Xích Lân”, “Đà Long” hoặc ghép thêm những mỹ hiệu mang tính tán tụng.
Những khác biệt này có thể xuất phát từ quá trình truyền miệng, sao chép bản văn, giao lưu giữa các đền phủ và việc mỗi địa phương đưa ký ức của mình vào hệ thống thần tích chung. Không nên ghép tất cả tên hiệu thành một tiểu sử duy nhất rồi trình bày như dữ kiện lịch sử.
Thoải phủ trong thế giới quan của người Việt
Miền nước vừa nuôi sống vừa thử thách con người
Nước giữ vị trí đặc biệt trong đời sống cư dân Việt Nam. Nền nông nghiệp lúa nước phụ thuộc vào mưa, sông, hồ, đầm và hệ thống dẫn thủy. Những dòng sông tạo nên phù sa, đường giao thông, nguồn cá và không gian trao đổi hàng hóa. Nhưng nước cũng có thể gây lũ lụt, sạt lở, đắm thuyền và nhiều hiểm nguy khó lường.
Trong hoàn cảnh ấy, con người tìm cách trị thủy bằng kinh nghiệm sản xuất và xây dựng một thế giới biểu tượng để giao tiếp với tự nhiên. Thủy thần, Long Vương, Hà Bá, Mẫu Thoải, các Quan Thoải, Chầu Thoải và các Thánh Cô miền nước lần lượt xuất hiện trong truyện kể, nghi lễ và điện thờ.
Chầu Đệ Tam là một phần của thế giới biểu tượng ấy. Hình tượng Chầu thể hiện mong muốn về sự điều hòa của nước, sự bình yên trên sông biển và một trật tự hài hòa giữa con người với môi trường tự nhiên.
Theo quan niệm dân gian, miền nước không phải một cõi hỗn loạn mà có cung điện, thứ bậc và quyền quản cai. Cách hình dung này phản ánh mô hình tổ chức xã hội truyền thống: trên có Thánh Mẫu, dưới có các Quan, Chầu, Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu cùng thực hiện những phận sự khác nhau.
Từ Thủy phủ đến Thoải phủ
Trong ngôn ngữ Hán Việt, “thủy” có nghĩa là nước. Trong ngôn ngữ của tín ngưỡng Tứ phủ, từ này thường được đọc hoặc biến âm thành “thoải”. Vì vậy, Thủy phủ và Thoải phủ về cơ bản cùng chỉ miền nước.
Thoải phủ không giới hạn ở biển. Khái niệm này bao gồm sông, suối, hồ, đầm, cửa biển, mạch nước và thế giới thủy cung trong tưởng tượng dân gian. Những đền thờ Mẫu Thoải hoặc các vị thánh thuộc Thoải phủ vì thế thường xuất hiện gần sông, cửa nước, bến thuyền và nơi hợp lưu của nhiều dòng chảy.
Sự hiện diện của Chầu Đệ Tam tại các không gian ấy cho thấy tín ngưỡng không tách rời địa lý. Núi rừng gắn với Thượng Ngàn; sông nước gắn với Thoải phủ; đất đai, làng xóm gắn với Địa phủ; còn bầu trời, mây mưa và quyền uy tối cao gắn với Thiên phủ.
Hình tượng và biểu tượng của Chầu Đệ Tam
Sắc áo trắng của miền Thoải
Trong nghi lễ hầu đồng, màu sắc giúp nhận biết phủ và ngôi thứ của vị thánh. Theo hệ thống tương đối phổ biến:
- Màu đỏ tượng trưng cho Thiên phủ.
- Màu xanh lá cây tượng trưng cho Nhạc phủ.
- Màu trắng tượng trưng cho Thoải phủ.
- Màu vàng tượng trưng cho Địa phủ.
Do thuộc Thoải phủ, Chầu Đệ Tam thường mặc áo trắng. Trang phục có thể được thêu rồng, phượng, sóng nước hoặc những họa tiết thủy ba. Khăn, mạng, đai và đồ trang sức được phối hợp tùy truyền thống của từng bản hội và điều kiện của người thực hành.
Một nghiên cứu về diễn xướng chầu văn tại Nam Định ghi nhận ngôi Đệ Tam thường dùng áo trắng; màu sắc và kiểu trang phục được lựa chọn dựa trên vị trí, tính cách và nguồn gốc biểu tượng của từng vị thánh.
Màu trắng ở đây không nên được giải thích cứng nhắc theo một ý nghĩa duy nhất. Trong không gian Tứ phủ, trước hết đó là dấu hiệu nhận diện miền nước. Từ nền tảng này, người thực hành có thể liên tưởng đến sự trong trẻo, thanh sạch, ánh trăng trên sông, bọt sóng hoặc vẻ tinh khiết của thủy cung.
Quạt, mái chèo và những chuyển động của nước
Chầu Đệ Tam có thể được thể hiện với quạt, khăn hoặc mái chèo tùy nghi thức. Trong giá hầu gắn với miền Thoải, động tác múa thường mềm mại, khoan thai, tạo cảm giác như dòng nước đang lan tỏa.
Mái chèo là đạo cụ đặc biệt dễ nhận biết. Các động tác đưa chèo về phía trước, lùi lại, khua sang hai bên hoặc chuyển bước theo nhịp đàn mô phỏng việc chèo thuyền. Đây là sự cách điệu nghệ thuật chứ không tái hiện nguyên vẹn lao động trên sông.
Nghiên cứu đăng trên Tạp chí Di sản văn hóa cho biết múa chèo đò được dành riêng cho Chầu Đệ Tam và Cô Bơ Thoải Phủ trong một số truyền thống diễn xướng. Mái chèo có thể buộc dải lụa, còn bước chân và động tác tay phối hợp để gợi cảnh con thuyền di chuyển trên mặt nước.
Ngoài mái chèo, Chầu có thể múa quạt hoặc thực hiện những động tác khai quang. Cách múa không hoàn toàn giống nhau giữa các thanh đồng. Tính ứng tác, khả năng phối hợp với cung văn và truyền thống của bản hội đều ảnh hưởng đến cách thể hiện giá Chầu.
Chầu Đệ Tam trong nghi lễ hầu đồng
Giá Chầu không phải lúc nào cũng được hầu
Hầu đồng là một nghi lễ quan trọng gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu và hát chầu văn. Một vấn hầu thường trải qua các bước thỉnh mời, Thánh giáng, thực hiện nghi thức, ban lộc và Thánh thăng. Trang phục, âm nhạc, đạo cụ và động tác được thay đổi theo từng giá.
Dân gian thường nói đến “ba mươi sáu giá đồng”, nhưng một buổi hầu thực tế không nhất thiết thực hiện đầy đủ tất cả các giá. Số lượng và thứ tự có thể tùy thuộc vào đàn lễ, đền phủ, truyền thống bản hội và tâm nguyện của người thực hành. Cục Di sản văn hóa ghi nhận một buổi hầu thường lựa chọn một số giá phù hợp, thay vì nhất thiết hầu đủ toàn bộ hệ thống được truyền tụng.
Sự linh hoạt này là đặc điểm của thực hành sống. Việc lập một bảng thứ tự cố định rồi cho rằng mọi thanh đồng phải làm hoàn toàn giống nhau sẽ không phản ánh hết sự đa dạng của tín ngưỡng.
Âm nhạc trong giá Chầu Đệ Tam
Hát văn giữ vai trò dẫn dắt và tạo không gian cho nghi lễ. Cung văn căn cứ vào vị thánh, động tác của thanh đồng và diễn biến của giá hầu để lựa chọn làn điệu, nhịp độ phù hợp.
