Chầu Lục Cung Nương là vị Thánh Chầu đứng hàng thứ sáu trong hệ thống Tứ Phủ Thánh Chầu, gắn với miền sơn lâm xứ Lạng.
Trong hệ thống thần điện của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ, Chầu Lục Cung Nương là một trong những vị Thánh Chầu có dấu ấn khá rõ trong nghi lễ hầu đồng. Hình tượng của Chầu gắn với núi rừng xứ Lạng, cộng đồng Tày, Nùng ở vùng Hữu Lũng và ngôi đền thường được gọi là đền Chầu Lục hoặc Lục Cung Linh Từ.
Chầu còn được tôn xưng bằng nhiều danh hiệu như Chầu Sáu Lục Cung, Lục Cung Tiên Chúa, Lục Cung Công Chúa, Đệ Lục Thánh Chầu, Chúa Lục Cung Nương hoặc Mế Lục Cung Nương. Những tên gọi này có thể khác nhau giữa các bản văn, đền phủ và cộng đồng thực hành, nhưng đều chỉ vị Chầu Bà đứng thứ sáu trong hàng Tứ Phủ Thánh Chầu.
Sự tích về Chầu Lục hiện tồn tại chủ yếu dưới dạng truyền khẩu, bản văn chầu và thần tích địa phương. Vì vậy, khi tìm hiểu Chầu Lục Cung Nương, cần phân biệt giữa vị trí của Chầu trong hệ thống tín ngưỡng với những câu chuyện mang tính huyền thoại được cộng đồng lưu truyền.
Chầu Lục Cung Nương là ai trong tín ngưỡng Tứ Phủ?
Chầu Lục Cung Nương là vị Thánh Chầu thứ sáu trong hàng Tứ Phủ Thánh Chầu. Theo cách sắp xếp thường gặp trong văn hóa thờ Mẫu, Chầu đứng sau Chầu Năm Suối Lân và trước Chầu Bảy Kim Giao.
Hàng Thánh Chầu là một bộ phận quan trọng trong thần điện Tứ Phủ. Các vị Chầu thường được hình dung là những nữ thần có quyền hành, thay mặt các Thánh Mẫu coi sóc từng miền, từng bản cảnh hoặc từng lĩnh vực của đời sống. Nhiều vị Chầu mang dấu ấn của những nữ thần bản địa, nhân vật lịch sử hay truyền thuyết vùng miền, sau đó được tích hợp vào hệ thống thờ Mẫu.
Chầu Lục đặc biệt gắn với vùng núi Hữu Lũng của xứ Lạng. Trong quan niệm của một số cộng đồng thực hành, Chầu là vị tiên chúa cai quản miền non ngàn, chăm lo bản cảnh và phù trợ đời sống của người dân miền sơn cước. Hình tượng của Chầu vì thế mang đồng thời hai lớp ý nghĩa:
- Một vị Thánh Chầu trong điện thần Tứ Phủ.
- Một nữ thần bản địa gắn với đất đai, núi rừng và cộng đồng cư dân Hữu Lũng.
Sự kết hợp ấy là một đặc điểm thường gặp trong tín ngưỡng thờ Mẫu. Khi lan tỏa đến các địa phương, hệ thống thần điện không xóa bỏ hoàn toàn các tín ngưỡng bản địa mà thường tiếp nhận, sắp xếp và trao cho các thần linh địa phương một vị trí trong điện thần chung.
Những danh hiệu của Chầu Lục
Chầu Lục được gọi bằng nhiều danh hiệu khác nhau, trong đó phổ biến nhất là:
- Chầu Lục Cung Nương.
- Chầu Sáu Lục Cung.
- Lục Cung Tiên Chúa.
- Lục Cung Công Chúa.
- Đệ Lục Thánh Chầu.
- Chúa Lục Cung Nương.
- Mế Lục Cung Nương.
Danh xưng “Mế” là cách gọi người mẹ hoặc người phụ nữ đáng kính trong ngôn ngữ và văn hóa của một số cộng đồng Tày, Nùng. Cách gọi Mế Lục Cung Nương phần nào phản ánh môi trường văn hóa miền núi nơi tín ngưỡng thờ Chầu được hình thành và trao truyền.
Tên gọi “Lục Cung” được giải thích theo nhiều hướng. Trong hệ thống Tứ Phủ, “Lục” trước hết có thể được hiểu là thứ sáu, tương ứng với vị trí của Chầu trong hàng Thánh Chầu. Một số bản kể lại giải thích “Lục Cung” là sáu cung trên thiên giới hoặc nơi cư ngụ của các tiên nữ. Tuy nhiên, đây phần lớn là cách diễn giải mang tính tín ngưỡng, chưa nên xem như một khái niệm có cách hiểu duy nhất.
Sự tích Chầu Lục Cung Nương
Không có một bản sự tích duy nhất được tất cả các đền phủ và thanh đồng sử dụng thống nhất. Những câu chuyện về Chầu Lục hiện nay gồm nhiều dị bản, được lưu truyền qua văn chầu, lời kể của thủ nhang, đồng đền và người dân địa phương.
Dị bản Chầu là tiên nữ giáng trần
Theo một dị bản phổ biến trong dân gian, Chầu Lục vốn là một tiên nữ trên thiên đình. Vì phạm lỗi trong một lần phụng sự nơi tiên cung, Chầu phải giáng xuống trần gian để hoàn thành một thời hạn nhất định.
Dị bản Chầu giáng sinh trong gia đình họ Quách
Một số bản kể cho rằng Chầu giáng sinh vào một gia đình họ Quách ở vùng Chín Tư, Hữu Lũng và có tên trần gian là Quách Thị Hồng Hoa.
Quan niệm Chầu là hóa thân của Thánh Mẫu
Ở một số nơi còn lưu truyền quan niệm Chầu Lục là hóa thân hoặc thị hiện của Thánh Mẫu Liễu Hạnh tại xứ Lạng. Cách giải thích này thể hiện xu hướng liên kết các nữ thần địa phương với hình tượng Thánh Mẫu trung tâm trong quá trình phát triển của tín ngưỡng Tứ Phủ.
Đền thờ Chầu Lục Cung Nương ở đâu?
Nơi thờ chính của Chầu Lục thường được gọi là đền Chầu Lục, đền Chín Tư hoặc Lục Cung Linh Từ. Đền nằm tại thôn Chín Tư Chín Sáu, xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn.
Trong các tài liệu và bài viết được công bố trước đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, địa chỉ thường được ghi là thôn Chín Tư hoặc thôn Chín Tư Chín Sáu, xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn. Hai cách ghi này chỉ cùng một khu vực, nhưng cách ghi xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng là địa chỉ hành chính cũ.
Đền được cộng đồng xem là nơi gắn với sự tích giáng sinh và hiển thánh của Chầu. Đây cũng là một trong những điểm thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu đáng chú ý tại vùng Hữu Lũng, cùng với đền Bắc Lệ, đền Quan Giám Sát và một số đền phủ khác.
Tên gọi Lục Cung Linh Từ
“Lục Cung Linh Từ” có thể hiểu là ngôi đền thiêng thờ Lục Cung Nương. Trong đó, “linh từ” là cách gọi trang trọng dành cho một đền thờ thần linh.
Người dân và khách hành hương thường gọi ngắn gọn là đền Chầu Lục. Tên đền Chín Tư bắt nguồn từ địa danh nơi ngôi đền tọa lạc.
Các tên gọi khác nhau không nhất thiết phản ánh những cơ sở thờ tự riêng biệt. Khi tìm đường hoặc tra cứu thông tin, khách thập phương nên chú ý đối chiếu địa danh thôn Chín Tư Chín Sáu để tránh nhầm lẫn.
Đối tượng thờ phụng tại đền
Chầu Lục Cung Nương là vị thần chủ của đền. Tùy theo cách bài trí và lịch sử tu bổ, đền có thể phối thờ các vị thần linh khác thuộc hệ thống Tứ Phủ.
Không nên mặc nhiên cho rằng mọi ban thờ và tượng thờ hiện thấy đều có từ thời điểm ngôi đền mới hình thành. Giống nhiều cơ sở tín ngưỡng dân gian khác, đền Chầu Lục có thể đã trải qua các giai đoạn sửa chữa, mở rộng và bổ sung không gian thờ tự.
Giá trị quan trọng của ngôi đền nằm ở kiến trúc và ở ký ức cộng đồng, nghi lễ, bản văn, ngày tiệc và mối liên hệ giữa vị thần với vùng đất Chín Tư.
Một số nơi có phối thờ Chầu Lục
Ngoài đền chính tại Hữu Lũng, Chầu Lục còn được thỉnh và phối thờ tại nhiều đền, phủ thuộc hệ thống tín ngưỡng Tứ Phủ. Một số cộng đồng cho rằng Chầu có dấu tích thờ phụng tại đền Cảnh Xanh, thường gọi là đền Cây Xanh, ở Tuyên Quang.
Tuy nhiên, cần phân biệt giữa đền thờ chính gắn với thần tích của Chầu và các cơ sở có ban phối thờ hoặc thực hành giá Chầu Lục. Việc một đền có hầu giá Chầu không đồng nghĩa nơi đó là đền chính hoặc nơi phát tích của Chầu.
Giá hầu Chầu Lục Cung Nương
Giá Chầu Lục là một trong những giá hầu được biết đến trong nghi lễ lên đồng của tín ngưỡng thờ Mẫu. Hình ảnh giá Chầu Lục cũng từng được sử dụng trong tư liệu giới thiệu hồ sơ di sản Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt.
Trang phục trong giá Chầu Lục
Trong nhiều bản hội, khi hầu giá Chầu Lục, thanh đồng thường mặc áo màu xanh lam, xanh chàm, tím xanh hoặc những sắc màu gợi liên tưởng tới miền thượng ngàn.
Động tác múa trong giá Chầu
Trong thực hành hầu đồng, Chầu Lục có thể múa mồi, múa quạt hoặc thực hiện các động tác tượng trưng cho việc khai quang, ban lộc và tuần du miền sơn lâm.
Cung văn và bản văn Chầu Lục
Khi thỉnh Chầu Lục, cung văn hát những làn điệu phù hợp với hình tượng và thần tích của Chầu. Nội dung thường ca ngợi:
- Nguồn gốc tiên cung của Chầu.
- Việc Chầu giáng xuống vùng Chín Tư.
- Cảnh sắc núi rừng Hữu Lũng và xứ Lạng.
- Lòng hiếu thuận với cha mẹ.
- Công đức chăm lo dân bản.
- Quyền coi sóc miền non ngàn.
- Vẻ đẹp, sự uy nghi và lòng nhân từ của Chầu.
Bản văn chầu là một nguồn tư liệu quan trọng để tìm hiểu hình tượng Chầu Lục, nhưng không nên đọc toàn bộ lời văn như sử liệu. Văn chầu sử dụng nhiều hình ảnh ước lệ, mỹ từ và yếu tố thần thoại nhằm tạo không khí thiêng cho nghi lễ.
