Cô Sáu Sơn Trang, còn gọi Cô Sáu Lục Cung, là vị Thánh Cô gắn với miền sơn cước Lạng Sơn và truyền tích chữa bệnh cứu người.
Trong hệ thống điện thần của tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị Thánh Cô thường được hình dung là những tiên nữ trẻ tuổi theo hầu các Thánh Mẫu, Chầu Bà hoặc các vị thần chủ quản từng miền. Mỗi vị có thể gắn với một địa phương, một cảnh quan tự nhiên, một ngôi đền hay một lớp truyền tích riêng. Cô Sáu Sơn Trang là một trong những vị Thánh Cô mang đậm dấu ấn của miền rừng núi Đông Bắc, đặc biệt là vùng Hữu Lũng của tỉnh Lạng Sơn.
Tên gọi Cô Sáu Sơn Trang thường đi cùng tên Cô Sáu Lục Cung. Trong các bản văn chầu, lời truyền tụng và thực hành của một số cộng đồng thờ Mẫu, Cô được kể là người theo hầu Mẫu Thượng Ngàn hoặc Chầu Lục Cung Nương, có tài tìm cây thuốc, chữa bệnh và giúp đỡ người dân nghèo. Tuy nhiên, những câu chuyện này chủ yếu thuộc kho tàng truyền khẩu của cộng đồng thực hành tín ngưỡng, chưa phải một tiểu sử lịch sử đã được xác lập bằng văn bản đương thời.
Cô Sáu Sơn Trang là ai?
Theo cách sắp xếp phổ biến trong điện thần Tứ phủ, Cô Sáu Sơn Trang được nhắc đến như vị thứ sáu trong hàng Tứ phủ Thánh Cô, đứng sau Cô Năm và trước Cô Bảy. Cô thường được xếp về Nhạc phủ, tức miền rừng núi do Mẫu Thượng Ngàn cai quản.
Tên gọi đầy đủ thường gặp là:
- Cô Sáu Sơn Trang.
- Cô Sáu Lục Cung.
- Cô Bé Lục Cung trong một số cách gọi địa phương.
- Tiên Cô Sáu Sơn Trang.
- Cô Sáu Thượng Ngàn trong một số bản điện hoặc lời truyền miệng.
Không phải tất cả đền, phủ và cộng đồng thực hành tín ngưỡng đều sử dụng các danh xưng này theo một cách hoàn toàn giống nhau. Có nơi nhấn mạnh mối liên hệ giữa Cô với Mẫu Thượng Ngàn; nơi khác lại cho rằng Cô là thị giả thân cận của Chầu Lục Cung Nương. Sự khác biệt ấy là đặc điểm thường thấy của tín ngưỡng dân gian: điện thần có một khung tương đối ổn định nhưng thần tích, danh hiệu và cách phối thờ vẫn có thể biến đổi theo địa phương.
Trong những tài liệu giới thiệu về Tứ phủ Thánh Cô và trong thực hành của một số cộng đồng, Cô Sáu được mô tả là một tiên cô thuộc miền Sơn Trang, thường được thỉnh trong các đàn lễ thờ Mẫu. Cô đặc biệt gắn với Đền Chầu Lục ở vùng Hữu Lũng, Lạng Sơn.
Điều cần lưu ý là Cô Sáu không phải một nhân vật lịch sử có năm sinh, năm mất và hành trạng được sử sách ghi chép đầy đủ. Những gì được biết đến về Cô phần lớn đến từ bản văn chầu, ký ức của người trông coi đền, lời kể của thanh đồng, con nhang đệ tử và các truyền tích được lưu truyền trong dân gian.
Bởi vậy, cách diễn đạt phù hợp nhất là: Theo truyền tích trong cộng đồng thờ Mẫu, Cô Sáu Sơn Trang là một vị Thánh Cô của miền rừng núi, nổi tiếng với lòng nhân hậu và tài dùng cây thuốc cứu người.
Vì sao Cô được gọi là Cô Sáu Sơn Trang?
Tên gọi “Cô Sáu” trước hết thể hiện thứ bậc biểu tượng của Cô trong hàng Thánh Cô. Con số sáu không nhất thiết chỉ thứ tự sinh học hay niên đại xuất hiện của một nhân vật lịch sử, mà là cách định danh trong hệ thống điện thần.
Hai chữ “Sơn Trang” chỉ miền rừng núi, nơi gắn với Mẫu Thượng Ngàn, Chúa Sơn Trang và các vị thần thuộc Nhạc phủ. Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, Sơn Trang không đơn thuần là một địa danh cụ thể. Đây còn là một không gian thiêng tượng trưng cho núi rừng, cây cỏ, sản vật tự nhiên và đời sống của các cộng đồng cư dân miền thượng du.
Hình tượng Sơn Trang thường được thể hiện qua:
- Trang phục mang màu xanh, lam hoặc chàm.
- Họa tiết hoa lá, chim thú và cảnh rừng.
- Các động tác múa mô phỏng việc lên núi, hái hoa hoặc hái thuốc.
- Hình ảnh gùi, dao đi rừng, quạt, hoa và các vật dụng gắn với miền sơn cước.
- Lời văn nhắc đến suối nguồn, vách đá, rừng xanh và cây thuốc.
Cô Sáu được gọi là Cô Sáu Sơn Trang vì truyền tích đặt Cô trong không gian ấy. Cô được hình dung là người hiểu biết cây cỏ, thường đi khắp rừng sâu núi thẳm tìm thuốc và mang thuốc về giúp dân.
Tên gọi này cũng cho thấy quá trình bản địa hóa của tín ngưỡng thờ Mẫu. Các vị thần hiện diện trong một điện thần trừu tượng và gắn với cảnh quan, nghề nghiệp, kinh nghiệm sống và ký ức của từng vùng đất.
Vì sao Cô còn được gọi là Cô Sáu Lục Cung?
Tên Cô Sáu Lục Cung chủ yếu bắt nguồn từ mối liên hệ giữa Cô với Chầu Lục Cung Nương và Đền Chầu Lục ở vùng Hữu Lũng.
Theo một dòng truyền tụng phổ biến, Cô Sáu là tiên cô theo hầu Chầu Lục Cung Nương. Vì thường trực hầu bên cửa Chầu Lục nên Cô được gọi là Cô Sáu Lục Cung. Một số bản văn và lời kể khác lại cho rằng Cô theo hầu Mẫu Thượng Ngàn ở đất Trang Châu. Hai cách kể không nhất thiết loại trừ nhau, bởi trong cấu trúc biểu tượng của điện thần, Chầu Lục cũng thuộc miền Sơn Trang và phụng sự Mẫu Thượng Ngàn.
Có thể hiểu mối quan hệ này theo trình tự:
- Mẫu Thượng Ngàn là vị Thánh Mẫu chủ quản miền rừng núi.
- Chầu Lục Cung Nương là một vị Chầu Bà thuộc tòa Sơn Trang.
- Cô Sáu là tiên cô theo hầu cửa Mẫu hoặc cửa Chầu.
- Đền Chầu Lục là nơi Cô được phối thờ và được cộng đồng thường xuyên tưởng niệm.
Tên “Lục Cung” trong trường hợp này không nên được giải thích đơn giản là “sáu cung điện”. Đây là một danh hiệu đã được định hình trong cách gọi Chầu Lục Cung Nương và ngôi đền gắn với Chầu. Việc đồng nhất “Lục” với thứ sáu chỉ phản ánh một phần cách định danh, không đủ để giải thích toàn bộ truyền thống thờ phụng.
Trong đời sống tín ngưỡng, tên Cô Sáu Sơn Trang nhấn mạnh phủ miền và tính chất của vị Thánh Cô, còn tên Cô Sáu Lục Cung nhấn mạnh địa điểm thờ tự cùng mối liên hệ của Cô với Chầu Lục.
Cô Sáu có phải là Mẫu Thượng Ngàn hay Chầu Lục không?
Cô Sáu Sơn Trang không phải là Mẫu Thượng Ngàn và cũng không phải Chầu Lục Cung Nương.
Đây là ba vị trí khác nhau trong hệ thống điện thần:
| Danh hiệu | Vị trí biểu tượng |
|---|---|
| Mẫu Thượng Ngàn | Thánh Mẫu chủ quản miền rừng núi, thường được xếp ở hàng Mẫu |
| Chầu Lục Cung Nương | Vị Chầu Bà thuộc tòa Sơn Trang |
| Cô Sáu Sơn Trang | Vị Thánh Cô theo hầu cửa Mẫu hoặc cửa Chầu |
Sự nhầm lẫn thường xuất hiện do Cô Sáu và Chầu Lục cùng gắn với tên “Lục Cung”, cùng thuộc miền Sơn Trang và được thờ trong một không gian đền.
Cô Sáu Sơn Trang có thường về ngự đồng không?
Trong thực hành của một số cộng đồng, Cô Sáu là vị Thánh Cô thường được thỉnh trong các vấn hầu có hàng Thánh Cô. Tuy vậy, không phải buổi hầu đồng nào cũng nhất thiết có giá Cô Sáu.
Việc thỉnh vị Thánh nào phụ thuộc vào:
- Phép tắc và truyền thống của bản đền.
- Mục đích của đàn lễ.
- Lịch tiệc Thánh.
- Sự hướng dẫn của người chủ lễ.
- Hoàn cảnh của thanh đồng.
- Tập quán của từng địa phương.
Trong một giá hầu được gọi là giá Cô Sáu Sơn Trang, người thực hành có thể mặc áo màu lam, xanh hoặc chàm. Trang phục thường gợi không khí miền rừng núi, đôi khi kết hợp khăn, hoa cài, đồ trang sức và các chi tiết được cách điệu từ trang phục của cư dân miền thượng du.
Đền thờ Cô Sáu Sơn Trang ở đâu?
Đền Chầu Lục, thường gọi là Đền Chín Tư
Nơi thờ phụng gắn bó rõ nhất với Cô Sáu là Đền Chầu Lục, thường được người dân và khách hành hương gọi là Đền Chín Tư.
Đền thờ chính Chầu Lục Cung Nương và có cung phối thờ Cô Sáu Sơn Trang. Vì Cô Sáu gắn bó mật thiết với bản đền, nhiều người quen gọi nơi đây là Đền Cô Sáu hoặc Đền Cô Sáu Lục Cung. Tuy nhiên, tên Đền Chầu Lục phản ánh đầy đủ hơn đối tượng thờ chính của di tích.
Các văn bản của tỉnh Lạng Sơn trước khi sắp xếp đơn vị hành chính ghi nhận Đền Chầu Lục thuộc địa phận xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng. Tuyến đường vào đền đi qua thôn Chín Tư Chín Sáu.
Địa chỉ hành chính hiện nay
Trước ngày 1/7/2025, địa chỉ thường được ghi là: Đền Chầu Lục, thôn Chín Tư Chín Sáu, xã Hòa Lạc, huyện Hữu Lũng, tỉnh Lạng Sơn.
Theo Nghị quyết số 1672/NQ-UBTVQH15, toàn bộ diện tích và dân số của các xã Tân Thành, Hòa Lạc và Hòa Sơn thuộc huyện Hữu Lũng cũ được sắp xếp thành xã Tân Thành mới. Chính quyền xã mới chính thức hoạt động từ ngày 1/7/2025. Vì vậy, địa chỉ hành chính hiện nay có thể ghi: Đền Chầu Lục, thôn Chín Tư Chín Sáu, xã Tân Thành, tỉnh Lạng Sơn.
Tên xã Hòa Lạc vẫn thường xuất hiện trong tài liệu cũ, biển chỉ dẫn cũ và các bài viết trước năm 2025. Khi tìm đường, người đi lễ có thể gặp cả hai cách ghi, nhưng nên hiểu đây là cùng một khu vực sau khi điều chỉnh địa giới.
Hiện chưa nên tự ý giới thiệu Đền Chầu Lục là di tích quốc gia hay di tích cấp tỉnh nếu chưa có quyết định xếp hạng được cơ quan có thẩm quyền công bố rõ ràng.
