Khám phá cụm di tích Hàn Sơn ở Thanh Hóa, nơi hội tụ đền Hàn Sơn, đền Cô Bơ, cảnh quan sông núi và lễ hội tháng Sáu âm lịch.
Giữa vùng sông nước nơi sông Mã phân dòng thành sông Lèn, cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn hiện lên với những mái đền tựa vào sườn núi, phía trước mở ra bờ bãi và dòng nước rộng. Địa thế núi – sông hòa quyện đã tạo cho nơi đây một cảnh quan khác biệt so với nhiều điểm thờ Mẫu nằm giữa làng xóm hoặc khu dân cư đông đúc.
Hàn Sơn được nhiều người quen gọi là khu du lịch tâm linh Hàn Sơn. Tuy nhiên, trong các tư liệu của địa phương, tên gọi thường gặp và phù hợp hơn là cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn. Không gian này gồm đền Hàn Sơn, đền ngã Ba Bông hay đền Cô Bơ, chùa Ngọc Sơn cùng một số cảnh quan liên quan. Trong đó, đền Hàn Sơn là nơi thờ Mẫu Đệ Tam, còn đền Cô Bơ gắn với hình tượng Cô Bơ Thoải trong hệ thống tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ của người Việt.
Giá trị của Hàn Sơn không chỉ nằm ở hoạt động dâng hương. Đây còn là nơi hội tụ giữa cảnh quan tự nhiên, ký ức lịch sử địa phương, truyền thuyết về các nhân vật linh thiêng, thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và lễ hội cộng đồng. Vì vậy, hành trình về Hàn Sơn cần được nhìn nhận đồng thời dưới góc độ tham quan di tích, tìm hiểu văn hóa và thực hành tín ngưỡng một cách văn minh.
Khu du lịch tâm linh Hàn Sơn ở đâu?
Cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn hiện thuộc thôn Cẩm Cường, xã Tống Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Từ trung tâm Thanh Hóa, khu vực này cách khoảng 30 km về phía Bắc. Nếu đi từ khu vực cầu Đò Lèn trên Quốc lộ 1, du khách có thể men theo tuyến đường về phía Tây, dọc theo triền đê sông Lèn, với quãng đường khoảng 10 km.
Địa chỉ xã Tống Sơn là địa danh hành chính hiện tại. Trước ngày 1/7/2025, phần đất có cụm di tích Hàn Sơn thuộc xã Hà Sơn, huyện Hà Trung, tỉnh Thanh Hóa. Xã Tống Sơn mới được thành lập trên cơ sở sắp xếp toàn bộ diện tích và dân số của thị trấn Hà Lĩnh cùng các xã Hà Tiến, Hà Tân và Hà Sơn. Do đó, trên bản đồ cũ, sách báo hoặc các bài giới thiệu trước năm 2025, du khách vẫn có thể bắt gặp địa chỉ “xã Hà Sơn, huyện Hà Trung”.
Nên gọi là khu du lịch hay cụm di tích Hàn Sơn?
Cách gọi “khu du lịch tâm linh Hàn Sơn” giúp người đọc dễ hình dung đây là một điểm đến gồm nhiều công trình thờ tự và cảnh quan. Tuy vậy, không nên hiểu Hàn Sơn là một khu du lịch được xây dựng đồng bộ theo mô hình nghỉ dưỡng, vui chơi hoặc thương mại.
Tên gọi được sử dụng phổ biến trong các tư liệu địa phương là cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn. Phạm vi được nhắc đến gồm:
- Đền Hàn Sơn.
- Đền ngã Ba Bông, thường gọi là đền Cô Bơ hoặc Ba Bông Linh Từ.
- Chùa Ngọc Sơn.
- Núi, sông, bờ bãi và các thắng cảnh liên quan.
Năm 1992, cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn được công nhận là di tích cấp tỉnh. Tư liệu hiện có chưa cho thấy toàn bộ cụm di tích được xếp hạng di tích quốc gia, vì vậy không nên giới thiệu Hàn Sơn là “di tích quốc gia” khi không dẫn được quyết định có thẩm quyền.
Không gian sông núi của Hàn Sơn
Một trong những giá trị nổi bật nhất của Hàn Sơn là địa thế tự nhiên. Đền không nằm tách rời cảnh quan mà dựa vào núi, hướng ra dòng sông, tạo thành một chỉnh thể giữa kiến trúc tín ngưỡng và môi trường sông nước.
Ngã ba Bông là khu vực sông Mã phân dòng, trong đó một nhánh tạo thành sông Lèn. Từ lâu, vùng đất này đã gắn với giao thông đường thủy, sản xuất nông nghiệp ven sông và đời sống của nhiều cộng đồng cư dân ở khu vực phía Bắc Thanh Hóa. Núi thấp, bờ bãi, dòng nước và các làng quê nằm xen kẽ làm cho đường về Hàn Sơn mang vẻ yên bình, nhất là khi đi theo tuyến đê sông Lèn.
Trong cách cảm nhận của người xưa, những nơi có núi và nước giao hòa thường được xem là không gian đặc biệt. Với Hàn Sơn, yếu tố nước còn liên hệ trực tiếp với đối tượng thờ phụng là Mẫu Đệ Tam, vị Thánh Mẫu đại diện cho miền nước trong tín ngưỡng thờ Mẫu.
Một cách giải thích được lưu truyền tại địa phương cho rằng chữ “Hàn” gắn với vực hoặc thác ngầm trên dòng sông, còn “Sơn” là núi. Núi ở gần khúc sông có thác được gọi là núi Hàn, từ đó hình thành tên đền Hàn Sơn. Đây là cách giải thích mang tính địa phương và dân gian, cần được hiểu như một lớp ký ức về địa hình cũ, không nhất thiết là kết luận duy nhất về nguồn gốc địa danh.
Cảnh quan Hàn Sơn vì vậy không chỉ là phông nền cho các ngôi đền. Núi và nước chính là một phần trong cách cộng đồng lý giải sự linh thiêng, lựa chọn vị trí thờ tự và hình thành các câu chuyện truyền đời.
Những điểm thờ tự chính trong cụm di tích Hàn Sơn
Đền Hàn Sơn
Đền Hàn Sơn còn được gọi là đền Mẫu Đệ Tam hoặc đền Đệ Tam Thoải Phủ. Đây là công trình trung tâm và thường được xem là “linh hồn” của cụm di tích.
Đối tượng thờ chính tại đền là Thánh Mẫu Đệ Tam, còn được gọi là Mẫu Thoải hay Mẫu Hàn Sơn. Trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu, Mẫu Thoải gắn với miền nước, sông biển, mưa nguồn và những nguồn sống phụ thuộc vào nước.
Đền Cô Bơ – Ba Bông Linh Từ
Đền Cô Bơ nằm trong khu vực ngã Ba Bông, còn được gọi là đền Ba Bông hoặc Ba Bông Linh Từ. Đây là điểm thờ Cô Bơ Thoải, một vị Thánh Cô quen thuộc trong hệ thống Tứ phủ Thánh Cô.
Trong truyền thống thờ Mẫu, Cô Bơ thường gắn với hình ảnh thiếu nữ miền sông nước, trang phục màu trắng và sự thanh nhã. Màu trắng cũng là màu biểu trưng thường được liên hệ với Thoải phủ – miền nước. Tuy nhiên, những câu chuyện về thân thế, thời đại và công trạng của Cô Bơ có nhiều dị bản tại các địa phương.
Chùa Ngọc Sơn và các thắng cảnh liên quan
Chùa Ngọc Sơn được liệt kê là một thành phần của cụm di tích thắng cảnh Hàn Sơn. Sự hiện diện của một ngôi chùa bên cạnh các đền thờ Mẫu phản ánh đặc điểm quen thuộc của văn hóa tín ngưỡng Việt Nam: các không gian thờ Phật, thờ Mẫu, thờ nhân thần và tưởng niệm người có công có thể cùng tồn tại trong một vùng văn hóa.
Điều này không có nghĩa các hệ thống thờ tự hoàn toàn giống nhau. Khi đến chùa, du khách cần ứng xử theo không gian Phật giáo; khi đến đền, cần tôn trọng nghi thức tín ngưỡng tại đền. Việc phân biệt đúng chức năng của từng công trình giúp tránh tình trạng gọi chung tất cả là “chùa Hàn Sơn” hoặc thực hành nghi lễ không phù hợp.
Lễ hội Hàn Sơn diễn ra khi nào?
Lễ hội Hàn Sơn là sinh hoạt văn hóa và tín ngưỡng quan trọng của cộng đồng địa phương. Nhiều tư liệu cho biết hội diễn ra trong tháng Sáu âm lịch, thường từ ngày mùng 1 đến ngày 12, với ngày 12/6 được xem là ngày chính hội.
Tuy nhiên, một bài giới thiệu đăng trên trang thông tin điện tử địa phương năm 2026 lại ghi chính lễ vào ngày 6/6 âm lịch. Sự khác nhau này có thể xuất phát từ cách phân chia các nghi lễ trong cả mùa hội, sự thay đổi của kế hoạch tổ chức hoặc cách gọi “chính lễ” tại từng thời điểm.
Vì vậy, người dự định tham gia lễ hội không nên chỉ dựa vào lịch truyền miệng hoặc thông tin của những năm trước. Lịch tổ chức cụ thể từng năm cần được kiểm tra qua thông báo mới nhất của UBND xã Tống Sơn, ban quản lý di tích hoặc cơ quan văn hóa tỉnh Thanh Hóa.
Năm 2026, lễ hội được UBND xã Tống Sơn khai mạc vào tối 11/7 dương lịch với chủ đề “Trở về miền quê di sản”. Chương trình có hoạt động nghệ thuật tái hiện huyền tích liên quan đến đền Hàn Sơn, đền Ba Bông và giới thiệu các giá trị văn hóa của địa phương. Đây là lịch riêng của năm 2026, không nên dùng để suy ra ngày khai hội của các năm tiếp theo.
Phần lễ
Nội dung phần lễ hướng đến tưởng nhớ các bậc tiền nhân có công khai phá, xây dựng và bảo vệ vùng đất; tưởng niệm các nhân vật được cộng đồng tôn thờ; cầu mong mưa thuận gió hòa, cuộc sống bình yên.
Một nghi thức nổi bật là hoạt động rước kiệu kết nối đền Hàn Sơn với đền Cô Bơ. Trong truyền thống địa phương, nghi thức được diễn giải theo ý nghĩa người con trở về hầu hoặc thăm Mẫu. Một số tài liệu mô tả kiệu được rước từ đền Cô Bơ về đền Hàn Sơn rồi trở lại, trong khi tư liệu khác diễn đạt theo chiều ngược lại.
Thay vì cố định một trình tự duy nhất từ các bài giới thiệu khác nhau, cần căn cứ chương trình chính thức của ban tổ chức trong từng năm. Giá trị cốt lõi của nghi thức là tạo sự liên kết giữa hai không gian thờ Mẫu Đệ Tam và Cô Bơ, đồng thời huy động cộng đồng cùng tham gia bảo lưu lễ hội.
Phần hội
Phần hội thường có các chương trình văn nghệ, trò chơi và hoạt động cộng đồng. Những tiết mục hát, múa, diễn xướng có thể khai thác lịch sử vùng đất, truyền thuyết Hàn Sơn và các hình thức nghệ thuật gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu.
Hầu đồng hoặc hình ảnh hầu đồng đôi khi xuất hiện trong chương trình nghệ thuật và thực hành tín ngưỡng. Cần phân biệt một canh hầu mang tính nghi lễ do cộng đồng thực hành với tiết mục sân khấu hóa phục vụ giới thiệu văn hóa. Không phải mọi màn biểu diễn trang phục, âm nhạc và động tác mô phỏng giá đồng đều là một nghi lễ hoàn chỉnh.
Giá trị văn hóa và du lịch của Hàn Sơn
Giá trị của một không gian văn hóa sông nước
Hàn Sơn cho thấy tín ngưỡng không tồn tại tách biệt khỏi điều kiện sống. Hình tượng Mẫu miền nước được thờ ngay tại khu vực nơi sông lớn phân dòng, cư dân từ lâu phụ thuộc vào nguồn nước để canh tác, vận chuyển và sinh sống.
Những câu chuyện về sự phù trợ, vượt qua hiểm nguy và cầu mong mưa thuận gió hòa phản ánh tâm thức của cộng đồng trước một môi trường vừa trù phú vừa khó lường.
Giá trị gắn kết cộng đồng
Lễ hội không chỉ dành cho người đến hành hương. Quá trình chuẩn bị nghi lễ, rước kiệu, vệ sinh cảnh quan, đón khách và tổ chức hoạt động văn hóa tạo cơ hội để người dân địa phương cùng tham gia.
Thông qua lễ hội, các câu chuyện về vùng đất, nhân vật thờ phụng và quy tắc ứng xử tại di tích được truyền từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đây là cơ chế quan trọng giúp một di sản tiếp tục sống trong cộng đồng thay vì chỉ tồn tại như công trình trưng bày.
Giá trị cảnh quan
Từ tuyến đường men theo sông Lèn đến khu vực ngã Ba Bông, du khách có thể quan sát bãi bồi, ruộng đồng, làng quê, núi và mặt nước. Cảnh quan này tạo điều kiện để kết hợp tham quan di tích với tìm hiểu đời sống nông nghiệp, văn hóa ven sông và lịch sử địa phương.
Hàn Sơn thích hợp với loại hình du lịch chậm, đề cao quan sát, lắng nghe và tìm hiểu. Việc mở nhạc lớn, chen lấn, đốt nhiều vàng mã hoặc biến chuyến đi thành hoạt động phô trương sẽ làm giảm đáng kể giá trị của không gian.
Khả năng liên kết các điểm đến
Từ Hàn Sơn, hành trình có thể kết nối với đền thờ Lý Thường Kiệt, đền Cây Thị thờ Chầu Đệ Tứ và các di tích khác trên địa bàn phía Bắc Thanh Hóa. Xa hơn là đền Sòng Sơn, lăng miếu Triệu Tường, danh thắng Kim Sơn cùng nhiều điểm lịch sử, kiến trúc và tín ngưỡng trong vùng.
Việc liên kết cần được xây dựng trên cơ sở hiểu đúng từng điểm thờ, tránh ghép tất cả thành một hành trình “cầu tài, cầu lộc” đơn thuần. Mỗi di tích có lịch sử, chức năng và đối tượng thờ phụng riêng.
Kinh nghiệm tham quan khu tâm linh Hàn Sơn
Thời điểm phù hợp
Mùa xuân là thời gian cảnh vật tươi sáng, thời tiết tương đối dễ chịu và có nhiều người đến dâng hương. Đây cũng là giai đoạn có thể đông khách, đặc biệt trong những ngày đầu năm và cuối tuần.
Tháng Sáu âm lịch là mùa lễ hội Hàn Sơn. Người muốn tìm hiểu nghi lễ cộng đồng có thể lựa chọn thời điểm này, nhưng cần chuẩn bị cho tình trạng đông người, thời tiết nóng và khả năng thay đổi phân luồng giao thông.
Cách di chuyển
Từ trung tâm Thanh Hóa, du khách có thể đi theo hướng Quốc lộ 1 về phía Bắc, đến khu vực Đò Lèn rồi rẽ theo đường dẫn về xã Tống Sơn và cụm di tích. Ô tô và xe máy đều có thể tiếp cận khu vực đền theo các tuyến đường hiện có.
Do tên xã và địa giới đã thay đổi, khi tìm đường trên thiết bị cũ có thể cần thử cả các từ khóa:
- Đền Hàn Sơn, xã Tống Sơn.
- Đền Hàn Sơn, Hà Sơn, Hà Trung.
- Đền Cô Bơ Thanh Hóa.
- Ba Bông Linh Từ.
- Ngã Ba Bông Thanh Hóa.
Không nên phụ thuộc hoàn toàn vào một ứng dụng bản đồ, đặc biệt khi đi vào mùa lễ hội có phân luồng tạm thời.
Trình tự tham quan
Không có quy định bắt buộc mọi du khách phải đi theo một lộ trình giống nhau. Một hành trình tương đối thuận tiện có thể gồm:
- Tham quan đền Hàn Sơn, tìm hiểu không gian thờ Mẫu Đệ Tam và Đức ông Lê Thọ Vực.
- Di chuyển đến đền Cô Bơ tại ngã Ba Bông.
- Thăm chùa Ngọc Sơn nếu điều kiện thời gian và đường đi cho phép.
- Quan sát cảnh quan sông Lèn, núi và làng quê xung quanh.
- Kết nối với các di tích lân cận nếu có kế hoạch từ trước.
Khi có lễ hội, cần tuân theo hướng dẫn của ban tổ chức thay vì tự chọn đường đi qua khu vực đoàn rước hoặc nơi cử hành nghi lễ.
Chuẩn bị lễ vật
Người đến tham quan không bắt buộc phải chuẩn bị mâm lễ lớn. Theo tinh thần văn minh tại di tích, lễ vật có thể đơn giản, sạch sẽ và phù hợp điều kiện của mỗi gia đình.
Hoa tươi, quả, hương hoặc lễ chay là những lựa chọn phổ biến. Không nên đặt nặng số lượng, giá trị vật chất hoặc nghe theo lời mời chào rằng phải mua một loại lễ đặc biệt mới được chứng giám.
