Chầu Chín Cửu Tỉnh là vị Thánh Chầu thứ chín trong Tứ Phủ, gắn với đất Thanh và không gian thờ Mẫu tại đền Sòng Sơn, Thanh Hóa.
Chầu Chín Cửu Tỉnh là vị Thánh Chầu đứng ở hàng thứ chín trong hệ thống Thập nhị Chầu Bà của tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ, Tứ phủ. Trong các bản kể dân gian và văn chầu được lưu truyền trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng, Chầu thường gắn với đất Thanh Hóa, chín mạch giếng thiêng và không gian thờ Mẫu tại Sòng Sơn.
So với những vị Thánh Chầu được đồng nhất tương đối rõ với nhân vật lịch sử hoặc nữ tướng có công với đất nước, lai lịch của Chầu Chín Cửu Tỉnh chủ yếu được biết đến qua truyền thuyết, văn chầu và ký ức của những cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Vì vậy, những câu chuyện về Chầu cần được tiếp cận như tư liệu tín ngưỡng dân gian, không nên coi là tiểu sử lịch sử đã được xác nhận.
Chầu Chín Cửu Tỉnh là ai?
Vị Thánh Chầu thứ chín trong hàng Thập nhị Chầu Bà
Theo cách hệ thống hóa phổ biến của tín ngưỡng Tứ phủ, sau hàng Ngũ vị Tôn Quan là hàng các vị Chầu Bà. Danh sách thường được nhắc đến gồm Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị, Chầu Đệ Tam, Chầu Đệ Tứ, Chầu Năm, Chầu Lục, Chầu Bảy, Chầu Tám, Chầu Chín, Chầu Mười cùng một số vị Chầu Bà bản cảnh. Trong đó, Chầu Chín Cửu Tỉnh đứng sau Chầu Tám Bát Nàn và trước Chầu Mười Đồng Mỏ.
Sự tích Chầu Chín trong quan niệm dân gian
Theo một bản kể phổ biến trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng, Chầu Chín vốn là tiên nữ trên Thiên đình, sau đó giáng hiện tại đất Thanh Hóa để làm phúc, giúp đỡ dân chúng. Khi hoàn tất thời gian ở cõi trần, Chầu trở về Thiên cung, kề cận bên Mẫu và đảm nhận việc biên chép, trông coi sổ sách tại Cửu Trùng Thiên Cung.
Hình tượng Chầu Chín nói lên điều gì?
Trong thế giới biểu tượng của tín ngưỡng thờ Mẫu, các vị Chầu Bà thường được hình dung là những nữ thần có quyền hành, giúp Mẫu coi sóc các miền, truyền lệnh, chứng đàn và bảo trợ cộng đồng. Hình ảnh này phản ánh sự đề cao vai trò của người phụ nữ trong đời sống gia đình, cộng đồng và văn hóa bản địa.
Vì sao gọi là Chầu Chín Cửu Tỉnh?
“Chầu Chín” là tên theo thứ bậc
Phần “Chầu Chín” trong danh hiệu cho biết vị trí thứ chín của Chầu trong hàng các vị Chầu Bà. Cách gọi bằng số thứ tự cũng xuất hiện ở nhiều hàng Thánh khác như Quan Đệ Nhất, Quan Đệ Nhị, Chầu Đệ Nhất, Chầu Đệ Nhị, Cô Đôi, Cô Bơ hoặc Cô Chín.
“Cửu Tỉnh” có phải là chín tỉnh hay không?
Trong một cách giải thích được lưu truyền khá phổ biến, “cửu” nghĩa là chín, còn “tỉnh” được hiểu theo chữ Hán chỉ giếng nước. Theo cách hiểu này, Cửu Tỉnh có nghĩa là “chín giếng”, gắn với chín mạch nước hoặc chín giếng thiêng ở vùng đất Thanh Hóa.
Mối liên hệ giữa Chầu Chín và nguồn nước
Trong nhiều tín ngưỡng dân gian, giếng làng, giếng cổ, cửa sông, nguồn suối và mạch nước thường được thiêng hóa. Nguồn nước nuôi sống cộng đồng, giúp canh tác và tạo lập nơi cư trú nên dễ trở thành trung tâm của những câu chuyện về thần linh bảo trợ.
Chầu Chín Cửu Tỉnh được thờ ở đâu?
Không gian thờ tiêu biểu gắn với đền Sòng Sơn
Địa điểm thường được nhắc đến nhiều nhất khi tìm hiểu Chầu Chín Cửu Tỉnh là đền Sòng Sơn, hiện thuộc phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa. Trước ngày 1/7/2025, khu vực này thuộc phường Bắc Sơn, thị xã Bỉm Sơn, tỉnh Thanh Hóa. Phường Quang Trung mới được hình thành từ các phường Bắc Sơn, Ngọc Trạo, Phú Sơn và xã Quang Trung của thị xã Bỉm Sơn trước đây.
Chầu Chín có được thờ tại những đền phủ khác không?
Chầu Chín là một vị thuộc điện thần Tứ phủ nên hình tượng hoặc danh vị của Chầu có thể xuất hiện tại nhiều đền, phủ, điện thờ Mẫu khác nhau. Tùy bố cục từng nơi, Chầu có thể được thờ trong hàng Chầu Bà, tại ban Công đồng hoặc được nhắc đến qua văn chầu và nghi lễ.
Có ngôi đền độc lập mang tên Đền Chầu Chín hay không?
Trong các nguồn thông tin chính thức hiện có về khu vực Sòng Sơn, đền Sòng Sơn được xác định là nơi thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, còn đền Chín Giếng được giới thiệu là nơi thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, dân gian thường gọi là Cô Chín. Chưa có căn cứ đủ rõ để coi đền Chín Giếng là một ngôi đền độc lập chính thờ Chầu Chín Cửu Tỉnh.
Phân biệt Chầu Chín Cửu Tỉnh và Cô Chín Sòng Sơn
Hai vị thuộc hai hàng Thánh khác nhau
Chầu Chín Cửu Tỉnh thuộc hàng Chầu Bà. Cô Chín Sòng Sơn thuộc hàng Thánh Cô. Trong điện thần Tứ phủ, hàng Chầu Bà đứng trước hàng Ông Hoàng và hàng Thánh Cô.
Đền Chín Giếng thờ ai?
Đền Chín Giếng nằm trong không gian tín ngưỡng Sòng Sơn, cách đền Sòng Sơn khoảng một kilômét và hiện cũng thuộc phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa. Nguồn thông tin của địa phương xác định nơi đây thờ Cửu Thiên Huyền Nữ, dân gian quen gọi là Cô Chín.
Bởi vậy, người đi lễ nên hiểu rõ:
| Danh vị | Hàng Thánh | Nơi gắn bó nổi bật | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Chầu Chín Cửu Tỉnh | Hàng Chầu Bà | Không gian thờ Mẫu tại Sòng Sơn và các đền phủ Tứ phủ | Chưa có đủ căn cứ để coi đền Chín Giếng là đền thờ riêng Chầu Chín |
| Cô Chín Sòng Sơn | Hàng Thánh Cô | Đền Chín Giếng, phường Quang Trung, tỉnh Thanh Hóa | Dân gian còn gọi Cô Chín Giếng hoặc Cửu Thiên Huyền Nữ |
| Thánh Mẫu Liễu Hạnh | Hàng Thánh Mẫu | Chính điện đền Sòng Sơn | Là đối tượng thờ chính của đền Sòng Sơn |
Có phải Chầu Chín và Cô Chín là một vị?
Không nên khẳng định hai vị hoàn toàn là một. Trong cách phân chia phổ biến của điện thần Tứ phủ, Chầu Chín và Cô Chín có vị trí, danh xưng và hàng bậc khác nhau.
Chầu Chín trong nghi lễ hầu đồng và hát chầu văn
Có phải vấn hầu nào cũng có giá Chầu Chín?
Không phải vấn hầu nào cũng có giá Chầu Chín. Trong nghi lễ lên đồng, người thực hành lựa chọn các giá tùy thuộc đàn lễ, lệ đền, truyền thống bản hội và căn duyên theo quan niệm của cộng đồng.
Nghi lễ chầu văn là một hình thức diễn xướng gắn với tín ngưỡng thờ Thánh Mẫu Tứ phủ, được thực hành nhiều tại Bắc Bộ và Bắc Trung Bộ. Âm nhạc, lời ca, nhịp phách, trang phục và động tác nghi lễ phối hợp để tái hiện hình tượng từng vị Thánh.
Không nên tách một vài câu văn chầu khỏi bối cảnh rồi sử dụng như chứng cứ lịch sử. Văn chầu là tác phẩm diễn xướng dân gian, có thể tồn tại nhiều dị bản, được bổ sung và biến đổi trong quá trình truyền nghề.
Trang phục và nghi thức có thống nhất không?
Cách thể hiện giá Chầu Chín có thể khác nhau giữa các bản hội. Màu sắc trang phục, khăn áo, quạt, mồi, kiếm hoặc những đạo cụ khác không phải lúc nào cũng đồng nhất.
