Cô Bé Thượng Ngàn là vị Thánh Cô trong tín ngưỡng Tứ phủ; tìm hiểu sự tích, biểu tượng và đền thờ nổi tiếng tại Lạng Sơn.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt, hình tượng các vị Thánh Cô thường gợi lên vẻ trẻ trung, duyên dáng và gần gũi. Mỗi vị có thể gắn với một miền không gian, một địa danh hoặc một lớp truyền thuyết khác nhau. Trong số đó, Cô Bé Thượng Ngàn là danh xưng được nhiều người biết đến, đặc biệt tại các vùng trung du và miền núi phía Bắc.
Theo quan niệm phổ biến trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tứ phủ, Cô Bé Thượng Ngàn là một vị Thánh Cô thuộc miền núi rừng, thường được hình dung là người theo hầu Mẫu Thượng Ngàn hoặc hiện diện trong tòa Sơn Trang. Hình tượng của Cô gắn với màu xanh, hoa rừng, cây cỏ, chiếc gùi, ô và trang phục mang cảm hứng văn hóa miền sơn cước.
Cô Bé Thượng Ngàn là ai?
Một vị Thánh Cô gắn với miền núi rừng
Trong hệ thống biểu tượng của tín ngưỡng thờ Mẫu, thế giới tự nhiên được hình dung thành những miền thiêng như trời, sông nước, núi rừng và mặt đất. UNESCO mô tả thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt gắn với ba miền cơ bản là trời, nước, núi và rừng. Tín ngưỡng này đã được ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
Không có một tiểu sử lịch sử thống nhất
Khác với một số nhân vật lịch sử đã được thần hóa và còn lưu lại sử liệu tương đối rõ, Cô Bé Thượng Ngàn chủ yếu được biết đến qua thực hành thờ cúng, văn chầu, lời kể của người trông nom đền phủ và ký ức truyền miệng.
Danh xưng vừa mang tính riêng, vừa mang tính khái quát
“Cô Bé Thượng Ngàn” có hai cách hiểu thường gặp.
Vị trí của Cô trong tín ngưỡng Tứ phủ
Hàng Thánh Cô
Trong thần điện Tứ phủ được lưu truyền phổ biến, hàng Thánh Cô đứng sau các hàng Quan lớn, Chầu Bà và Ông Hoàng. Một số danh xưng quen thuộc gồm Cô Đệ Nhất, Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải, Cô Tư, Cô Năm, Cô Sáu Sơn Trang, Cô Chín và các vị Cô Bé tại từng địa phương.
Danh sách và thứ tự các giá hầu không hoàn toàn cố định. Công trình khảo sát về tín ngưỡng Tứ phủ tại Khánh Hòa từng ghi nhận trong một buổi hầu có các giá Cô Cả, Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải, Cô Sáu Sơn Trang, Cô Chín và Cô Bé. Điều đó cho thấy Cô Bé được nhận diện như một hình tượng riêng trong thực hành tín ngưỡng, nhưng cách gọi và cách thể hiện vẫn có thể thay đổi theo vùng.
Không phải thanh đồng nào cũng hầu tất cả các giá Thánh Cô trong một vấn hầu. Việc một giá có được thực hành hay không còn phụ thuộc vào lề lối bản hội, không gian thờ tự, mục đích nghi lễ và truyền thống của từng địa phương.
Gắn với tòa Sơn Trang
Tòa Sơn Trang là một không gian thờ phổ biến trong nhiều đền, phủ và điện thờ Mẫu. Hình thức bài trí thường tái hiện một miền núi rừng thu nhỏ với tượng Chúa Sơn Trang, các tiên nàng, cây cỏ, hang động, chim thú hoặc những hình tượng liên quan đến đời sống sơn lâm.
Cô Bé Thượng Ngàn thường được xem là một vị tiên cô trong không gian này. Mối liên hệ ấy giải thích vì sao hình tượng của Cô hay đi cùng màu xanh, hoa rừng, gùi hoa, ô và các động tác múa gợi cuộc sống miền cao.
Tuy vậy, Sơn Trang không chỉ thờ một mình Cô Bé. Đây là một hệ thống biểu tượng rộng hơn, có thể bao gồm Chúa Sơn Trang, các Chầu thuộc miền Thượng Ngàn, Thánh Cô và những tiên nàng theo hầu. Vì thế, nhìn thấy một ban Sơn Trang trong đền không đồng nghĩa đó là đền thờ chính Cô Bé Thượng Ngàn.
Phân biệt Cô Bé Thượng Ngàn với các vị thường bị nhầm lẫn
Cô Bé Thượng Ngàn không phải Mẫu Thượng Ngàn
Mẫu Thượng Ngàn là vị Thánh Mẫu chủ quản miền núi rừng trong hệ thống tín ngưỡng thờ Mẫu. Ở nhiều nơi, Mẫu còn được gọi bằng những danh hiệu như Mẫu Đệ Nhị, Lâm Cung Thánh Mẫu hoặc Bà Chúa Thượng Ngàn, tùy theo truyền thống thờ tự.
Cô Bé Thượng Ngàn thuộc hàng Thánh Cô và có ngôi vị thấp hơn hàng Thánh Mẫu. Theo quan niệm của người thực hành, Cô theo hầu Mẫu hoặc phụng sự trong tòa Sơn Trang. Vì cùng mang hai chữ “Thượng Ngàn”, hai vị đôi khi bị người mới tìm hiểu nhầm là một.
Sự khác biệt căn bản nằm ở ngôi vị: một bên là Thánh Mẫu chủ quản miền rừng núi, một bên là vị Thánh Cô trẻ tuổi thuộc miền ấy.
Cô Bé Thượng Ngàn không phải Cô Đôi Thượng Ngàn
Cô Đôi Thượng Ngàn là một vị được gọi theo thứ bậc trong hàng Thánh Cô. Trong nhiều bản văn và nghi lễ, Cô Đôi có hình tượng, sự tích và giá hầu riêng.
Cô Bé Thượng Ngàn lại được gọi bằng danh xưng “Cô Bé”, không phải “Cô Đôi”. Việc cả hai cùng gắn với miền Thượng Ngàn, cùng mặc trang phục màu xanh hoặc mang các biểu tượng núi rừng khiến hai hình tượng dễ bị gộp chung.
Khi biên soạn thần tích hoặc giới thiệu một ngôi đền, cần xem rõ đối tượng thờ được ghi là Cô Đôi, Cô Bé hay một Cô bản đền cụ thể, thay vì chỉ dựa vào màu áo và đạo cụ trong diễn xướng.
Cô Bé Thượng Ngàn không phải Chầu Bé Bắc Lệ
Chầu Bé Bắc Lệ thuộc hàng Chầu Bà, không thuộc hàng Thánh Cô. Chữ “Bé” trong danh xưng Chầu Bé không biến vị thánh này thành một Cô Bé.
Đền Bắc Lệ ở khu vực Hữu Lũng, Lạng Sơn thờ chính Bà Chúa Thượng Ngàn và có thờ Chầu Bé. Thông tin giới thiệu du lịch của tỉnh Lạng Sơn cũng phân biệt rõ đối tượng thờ chính là Bà Chúa Thượng Ngàn, còn Chầu Bé là vị được tôn thờ tại đền.
Do Đền Bắc Lệ là trung tâm thờ Mẫu nổi tiếng, trong một số nội dung trên mạng, tên Cô Bé Thượng Ngàn, Chầu Bé Bắc Lệ và Mẫu Thượng Ngàn bị sử dụng lẫn lộn. Cách gọi này không chính xác về ngôi vị trong thần điện.
| Danh xưng | Vị trí thường được hiểu | Điểm cần phân biệt |
|---|---|---|
| Mẫu Thượng Ngàn | Hàng Thánh Mẫu | Chủ quản miền núi rừng |
| Chầu Bé Bắc Lệ | Hàng Chầu Bà | Gắn với truyền thống thờ tự Bắc Lệ |
| Cô Đôi Thượng Ngàn | Hàng Thánh Cô | Có thứ bậc và giá hầu riêng |
| Cô Bé Thượng Ngàn | Hàng Thánh Cô | Hình tượng Cô Bé gắn với Sơn Trang và các cửa rừng |
Ngoài Lạng Sơn, Cô còn được thờ ở đâu?
Phối thờ tại các đền, phủ và điện thờ Mẫu
Bên cạnh đền thờ riêng ở Lạng Sơn, hình tượng Cô Bé Thượng Ngàn có thể được phối thờ tại cung Cô, lầu Cô hoặc động Sơn Trang trong nhiều đền phủ thờ Mẫu.
Các Cô Bé mang tên địa phương
Trong thực hành dân gian, nhiều Cô Bé được gọi theo địa danh nơi thờ. Điều này tạo ra một hệ thống danh xưng rất phong phú nhưng cũng dễ gây nhầm lẫn.
Đền Cô Bé Chí Mìu
Đền Chí Mìu tại Bắc Giang thường được biết đến với danh xưng Cô Bé Chí Mìu. Trong lời kể của một số người thực hành, Cô Bé Chí Mìu được liên hệ với miền Thượng Ngàn.
