Cô Bé Đông Cuông là vị thánh Cô hầu Mẫu Thượng Ngàn, được thờ tại Miếu Cô trong quần thể Đền Đông Cuông, tỉnh Lào Cai hiện nay.
Cô Bé Đông Cuông là một danh xưng quen thuộc đối với những người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu ở miền Bắc. Trong quan niệm phổ biến hiện nay, Cô thuộc hàng Thánh Cô, gắn với miền Thượng Ngàn và được hình dung là người hầu cận bên Mẫu Đông Cuông, tức Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn được phụng thờ tại Đền Đông Cuông.
Tuy nhiên, khi tìm hiểu về Cô Bé Đông Cuông, cần phân biệt giữa dữ kiện của hồ sơ di tích với truyền tụng trong cộng đồng tín ngưỡng. Các tư liệu chính thức về Đền Đông Cuông xác nhận trong quần thể có Miếu Cô, còn gọi là Miếu Cô Bé, nhưng chưa cho thấy một bản thần tích độc lập và thống nhất về tên thật, quê quán, niên đại hay cuộc đời của Cô. Phần lớn những câu chuyện đang lưu truyền được hình thành qua văn chầu, ký ức địa phương và cách diễn giải của những người thực hành tín ngưỡng.
Cô Bé Đông Cuông là ai?
Cách hiểu phổ biến trong tín ngưỡng thờ Mẫu
Trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu của một số cộng đồng, Cô Bé Đông Cuông được nhìn nhận là một vị Thánh Cô miền Thượng Ngàn. Danh xưng của Cô gắn trực tiếp với địa danh Đông Cuông, nơi có ngôi đền nổi tiếng thờ Mẫu Thượng Ngàn bên thượng lưu sông Hồng.
Cô thường được gọi bằng những cách như:
- Cô Bé Đông Cuông;
- Cô Bé Đền Đông Cuông;
- Cô Bé Thượng Ngàn Đông Cuông;
- Cô Bé hầu Mẫu Đông Cuông.
Những cách gọi này phản ánh mối quan hệ giữa một vị Thánh Cô với không gian thờ tự cụ thể, chứ không nhất thiết là những tên gọi được xác lập trong một bản thần phả cổ.
Cô Bé Đông Cuông có phải là một nhân vật lịch sử không?
Tư liệu hiện có chưa đủ căn cứ để xác định Cô Bé Đông Cuông là một nhân vật lịch sử cụ thể. Không nên kể tiểu sử của Cô như một sự kiện đã được sử sách chứng minh, cũng không nên tự gắn cho Cô tên thật, năm sinh, dòng họ hoặc những chiến công không có nguồn kiểm chứng.
Do đó, cách diễn đạt phù hợp là:
Theo quan niệm phổ biến trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Cô Bé Đông Cuông là vị Thánh Cô hầu cận Mẫu Đông Cuông, mang sắc thái của miền Thượng Ngàn.
Cách nói này vừa tôn trọng niềm tin của cộng đồng, vừa không biến truyền tụng thành lịch sử.
Cô có phải con gái của Mẫu Đông Cuông không?
Một số lời kể dân gian dùng những cách xưng hô thân mật khiến người nghe dễ hiểu Cô Bé là con gái của Mẫu. Tuy nhiên, trong ngôn ngữ tín ngưỡng, mối quan hệ giữa Mẫu và các vị Cô không nhất thiết là quan hệ mẹ con theo nghĩa huyết thống.
Các vị Thánh Cô có thể được hình dung là:
- người hầu cận bên Mẫu;
- thiếu nữ được Mẫu giao việc;
- vị thần trẻ tuổi bảo trợ một địa phương;
- hình thức địa phương hóa của một vị Cô trong hệ thống Tứ phủ;
- nhân vật biểu tượng đại diện cho sức sống của núi rừng.
Bởi vậy, gọi Cô Bé Đông Cuông là “con của Mẫu Đông Cuông” chỉ nên được hiểu như một lối nói trong dân gian hoặc trong quan hệ biểu tượng của điện thần. Chưa có tư liệu đáng tin cậy cho phép khẳng định đây là một quan hệ gia đình theo thần tích.
Mối quan hệ giữa Cô Bé Đông Cuông và Cô Bé Thượng Ngàn
Quan niệm Cô Bé Đông Cuông là hiện thân địa phương của Cô Bé Thượng Ngàn
Trong nhiều điện thờ và trong lời kể của người thực hành tín ngưỡng, Cô Bé Đông Cuông thường được đồng nhất hoặc liên hệ rất gần với Cô Bé Thượng Ngàn. Theo cách hiểu này, Cô Bé Thượng Ngàn là hình tượng chung, còn Cô Bé Đông Cuông là danh hiệu mang tính địa phương, gắn với nơi Cô được phụng thờ và hiển danh.
Vì thế, có thể gặp những cách giải thích khác nhau:
- Cô Bé Đông Cuông chính là Cô Bé Thượng Ngàn;
- Cô là một hóa thân của Cô Bé Thượng Ngàn tại Đông Cuông;
- Cô là vị Cô bản đền, hầu cận Mẫu Đông Cuông;
- Cô là một vị Thánh Cô riêng của địa phương nhưng cùng mang tính chất Thượng Ngàn.
Không có một giáo hội hay hệ thống giáo lý tập trung nào quy định duy nhất một cách hiểu. Tín ngưỡng thờ Mẫu vốn được duy trì qua cộng đồng, đền phủ, nghi lễ, văn chầu và truyền khẩu nên tên gọi, thứ bậc hoặc cách kể có thể khác nhau giữa các nơi.
Không nên khẳng định một cách tuyệt đối
Việc nói “Cô Bé Đông Cuông chính là Cô Bé Thượng Ngàn” phản ánh một quan niệm đang phổ biến, nhưng không nên xem đó là kết luận lịch sử duy nhất. Trong một số truyền thống bản đền, Cô được nhấn mạnh như vị Cô riêng của Đông Cuông; ở nơi khác, Cô lại được coi là danh hiệu địa phương của Cô Bé Thượng Ngàn.
“Cô Bé” không có nghĩa là trẻ em bình thường
Chữ “bé” trong danh xưng Thánh Cô chủ yếu biểu thị hình tượng trẻ trung và vị trí trong điện thần. Đây không phải cách xác định tuổi sinh học như đối với một người bình thường.
Cô Bé Đông Cuông được thờ ở đâu?
Miếu Cô trong quần thể Đền Đông Cuông
Nơi thờ Cô Bé Đông Cuông được biết đến rõ nhất là Miếu Cô, thường được người dân và khách hành hương gọi là Miếu Cô Bé Đông Cuông.
Địa chỉ hiện nay
Địa chỉ hiện tại của di tích là:
Có đền Cô Bé Đông Cuông nào khác không?
Ở một số điện thờ tư gia hoặc đền phủ ngoài địa phương có thể đặt tượng, bài vị hay ban thờ vọng Cô Bé Đông Cuông. Đây là kết quả của quá trình lan tỏa tín ngưỡng và nhu cầu thờ vọng của cộng đồng.
Đền Đông Cuông và không gian thờ Mẫu Thượng Ngàn
Đối tượng thờ chính của Đền Đông Cuông
Đền Đông Cuông là một ngôi đền cổ bên sông Hồng, nổi tiếng với tục thờ Mẫu Thượng Ngàn. Trong các tài liệu địa phương, Mẫu được gọi là Mẫu Đông Cuông, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn hoặc Đông Quang Công Chúa.
Nhiều lớp tín ngưỡng cùng tồn tại
Đền Đông Cuông không chỉ có một lớp thờ Mẫu. Qua nhiều thế kỷ, ngôi đền còn phối thờ những nhân vật có công bảo vệ vùng biên viễn và chống ngoại xâm.
Các tư liệu về di tích nhắc đến:
- Đông Quang Công Chúa và Mẫu Thượng Ngàn;
- Hà Đặc, Hà Chương cùng những thủ lĩnh địa phương;
- Hà Văn Thiên hoặc những nhân vật thuộc dòng họ Hà theo truyền tụng;
- Hoàng Báo và các nhân thần liên quan;
- một số nghĩa sĩ trong cuộc nổi dậy chống thực dân Pháp đầu thế kỷ XX;
- Đức Thánh Trần và các ban thờ thuộc hệ thống tín ngưỡng Tứ phủ.
Sự chồng lớp này khiến Đền Đông Cuông vừa là nơi thờ nữ thần núi rừng, vừa là không gian tưởng niệm những người có công với đất nước. Hồ sơ di tích cũng thừa nhận việc xác định một đối tượng thờ duy nhất tại đền không đơn giản, bởi ngôi đền đã tồn tại lâu đời và tiếp nhận nhiều lớp nhân thần, nhiên thần.
Lịch sử hình thành và tu bổ
Tư liệu chính thức cho biết Đền Đông Cuông có muộn nhất từ thời Lê, được phát triển từ một ngôi miếu cổ tại vùng Quy Hóa. Trong thế kỷ XX, đền nhiều lần bị hư hại hoặc tháo dỡ do biến động lịch sử.
Cô Bé Đông Cuông trong nghi lễ hầu đồng và hát chầu văn
Cô có thường xuyên giáng đồng không?
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, không phải vị thánh nào cũng được thỉnh trong mọi vấn hầu. Trình tự các giá hầu phụ thuộc vào truyền thống của đền phủ, mục đích nghi lễ, người chủ lễ và tập quán của từng bản hội.
Cô Bé Đông Cuông có thể được thỉnh trong những vấn hầu gắn với Mẫu Đông Cuông, miền Thượng Ngàn hoặc khi hành lễ tại bản đền. Ở một số nơi, người thực hành sử dụng giá Cô Bé Thượng Ngàn và hiểu đó là hình thức đại diện cho Cô Bé Đông Cuông. Ở nơi khác, Cô được thỉnh với bản văn và danh hiệu riêng.
Sự khác biệt này là bình thường trong một tín ngưỡng dân gian có tính mở. Không nên dựng một trình tự duy nhất rồi cho rằng mọi nơi đều phải thực hành giống nhau.
Nội dung bản văn Cô Bé Đông Cuông
Bản văn về Cô thường mở ra cảnh quan núi rừng Đông Cuông, sông Hồng, ghềnh thác và vùng đất được coi là nơi Cô hiển danh. Tiếp đó, văn chầu ca ngợi sự cần mẫn của Cô khi hầu cận Mẫu và trông nom các tòa.
Khi khai thác bản văn, cần tôn trọng quyền tác giả của những bản biên soạn mới và sự khác nhau giữa các dị bản. Không nên sao chép toàn bộ lời văn từ một nguồn trên mạng hoặc khẳng định một bản đang lưu hành là văn bản cổ duy nhất.
Hầu đồng không phải hoạt động bói toán
Hầu đồng là một nghi lễ trong thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, kết hợp âm nhạc, trang phục, động tác múa và sự tham dự của cộng đồng. Thực hành liên quan đến tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt đã được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016.
