Tìm hiểu Cô Chín Thượng Ngàn trong tín ngưỡng Tứ phủ, các dị bản sự tích, vai trò và những nơi thờ phụng tiêu biểu hiện nay.
Cô Chín Thượng Ngàn là danh xưng được sử dụng trong một số cộng đồng thực hành tín ngưỡng Tứ phủ để chỉ Cô Chín khi ngự ở miền rừng núi hoặc mang sắc thái của Nhạc phủ. Trong hệ thống thần điện được lưu truyền phổ biến, Cô Chín thuộc hàng Tứ Phủ Thánh Cô, đứng sau các hàng Mẫu, Quan, Chầu và Ông Hoàng.
Tuy nhiên, không nên hiểu rằng mọi tên gọi như Cô Chín Thượng Ngàn, Cô Chín Sòng Sơn, Cô Chín Giếng hay Cô Chín Suối Rồng đều đương nhiên là những vị thần hoàn toàn tách biệt. Tùy từng địa phương, bản hội và dòng truyền thừa, Cô Chín có thể được nhìn nhận là một vị Thánh Cô duy nhất với nhiều nơi giáng ngự, cũng có thể được diễn giải thành những hóa hiện mang đặc điểm riêng.
Cô Chín Thượng Ngàn trong hệ thống Tứ Phủ Thánh Cô
Hàng Thánh Cô trong thần điện Tứ phủ
Trong cách hệ thống hóa thường gặp của tín ngưỡng Tứ phủ, thần điện gồm nhiều hàng thánh nối tiếp nhau như Ngọc Hoàng, Tam tòa hoặc Tứ phủ Thánh Mẫu, Ngũ vị Tôn Quan, các vị Chầu Bà, các vị Ông Hoàng, Tứ Phủ Thánh Cô và Tứ Phủ Thánh Cậu.
Hàng Thánh Cô thường được gọi là Thập nhị Tiên Cô hoặc Thập nhị Vương Cô. Các vị được hình dung là những thiếu nữ theo hầu các Thánh Mẫu và Chầu Bà, đồng thời mang những nét tính cách, địa vực và biểu tượng khác nhau. Một số vị thường xuất hiện trong nghi lễ hầu đồng là Cô Đôi Thượng Ngàn, Cô Bơ Thoải Phủ, Cô Chín và Cô Bé.
Dù được gọi theo thứ tự từ Cô Đệ Nhất đến Cô thứ Mười Hai, danh sách và sự tích của các vị không phải lúc nào cũng thống nhất tuyệt đối. Tín ngưỡng Tứ phủ được hình thành qua quá trình tích hợp nhiều lớp thờ nữ thần, thần tự nhiên, nhân thần và ký ức địa phương. Vì vậy, hệ thống thần điện vừa có khung chung, vừa có những khác biệt giữa các vùng và các cộng đồng thực hành.
Các nghiên cứu về trang phục và múa trong nghi lễ lên đồng thường nhắc đến Cô Chín Bói với áo tứ thân màu hồng, khăn mỏ quạ, nón quai thao và quang gánh. Một nghiên cứu về múa lên đồng cũng lưu ý rằng trong một giá hầu chỉ có một hình tượng Cô Chín hiện diện, qua đó cho thấy các danh xưng địa phương không nhất thiết tương ứng với nhiều giá Cô Chín hoàn toàn độc lập.
Vì sao gọi là “Thượng Ngàn”?
“Thượng Ngàn” là cách gọi gắn với miền núi rừng, tương ứng với không gian Nhạc phủ trong tín ngưỡng Tứ phủ. Mẫu Thượng Ngàn được quan niệm là vị Mẫu cai quản miền rừng núi; bên dưới còn có hệ thống Chầu Bà, Thánh Cô, Thánh Cậu và các thần linh mang sắc thái Sơn Trang.
Khi gọi Cô Chín Thượng Ngàn, người thực hành tín ngưỡng thường muốn nhấn mạnh một trong các yếu tố sau:
- Cô giáng ngự ở không gian rừng núi.
- Cô theo hầu Mẫu Thượng Ngàn hoặc các Chầu thuộc Nhạc phủ.
- Cô được thờ tại một địa điểm miền sơn cước.
- Hình tượng và nghi lễ của Cô mang dấu ấn văn hóa Sơn Trang.
Bởi vậy, hai chữ “Thượng Ngàn” trước hết là một định danh về không gian thiêng và sắc thái tín ngưỡng. Danh xưng này không đủ để chứng minh rằng Cô Chín Thượng Ngàn là một nhân vật lịch sử có lai lịch, năm sinh và quê quán xác định.
Cô Chín Thượng Ngàn là ai?
Có thể hiểu khái quát rằng Cô Chín Thượng Ngàn là hình tượng Cô Chín được địa phương hóa trong không gian miền núi, đặc biệt gắn với đền Cô Chín Thượng tại vùng Yên Thế. Trong thực hành của một số cộng đồng, Cô được kể là tiên nữ theo hầu Mẫu Thượng Ngàn, có khả năng nói tiếng của đồng bào miền núi, múa đuốc soi đường và thêu hoa trên vải.
Cô có phải con gái thứ chín của Ngọc Hoàng?
Một dị bản phổ biến kể rằng Cô Chín là người con gái thứ chín của Ngọc Hoàng Thượng Đế, sống trên thiên đình và có nhiều phép lạ. Có truyện kể Cô vì làm vỡ chén ngọc nên bị giáng xuống trần; cũng có bản kể Cô tự nguyện xuống hạ giới để giúp đỡ nhân dân.
Cô có phải người bán nước ở Sòng Sơn?
Một dòng truyền thuyết khác gắn Cô Chín với vùng Sòng Sơn – Ba Dội ở Thanh Hóa. Theo lời kể dân gian, Cô từng hóa thành thiếu nữ bán nước gần cửa đền, theo hầu Thánh Mẫu Liễu Hạnh và có tài xem bói.
Dị bản Cô theo hầu Mẫu Thượng Ngàn
Trong sự tích riêng về Cô Chín Thượng Ngàn, Cô được kể là vị tiên nữ gần gũi với Mẫu Thượng Ngàn, thường dạo chơi giữa núi rừng. Cô có thể hiện thân như một thiếu nữ miền sơn cước, sử dụng trang phục, ngôn ngữ và động tác múa gợi liên tưởng đến văn hóa vùng cao.
Đền Cô Chín Thượng Ngàn ở đâu?
Đền Cô Chín Thượng tại xã Bố Hạ, tỉnh Bắc Ninh
Địa điểm gắn trực tiếp và rõ ràng nhất với danh xưng Cô Chín Thượng Ngàn là đền Cô Chín Thượng, còn được người dân gọi là đền Thượng.
Không gian và lịch sử hình thành của đền
Đền nằm trong vùng trung du Yên Thế, trên một khu đất cao, xung quanh có nhiều cây xanh. Cảnh quan núi đồi góp phần làm nổi bật tính chất Thượng Ngàn của không gian thờ tự.
Cô Chín Thượng Ngàn được thờ như thế nào tại đền?
Tại đền, Cô Chín Thượng Ngàn được thờ trong mối quan hệ với thần điện Tứ phủ chứ không hoàn toàn tách khỏi các vị Mẫu, Chúa, Chầu, Quan và Sơn Trang. Cách bài trí cụ thể có thể thay đổi sau các lần tu bổ, nhưng nhìn chung vẫn thể hiện tính chất của một cơ sở thờ Mẫu tại miền trung du.
Ý nghĩa của việc thờ Cô Chín Thượng Ngàn
Thể hiện sự tôn kính đối với thiên nhiên núi rừng
Hình tượng Thượng Ngàn phản ánh cách người xưa cảm nhận núi rừng vừa là nguồn sống, vừa là không gian chứa đựng nhiều điều khó lường. Rừng cung cấp gỗ, dược liệu, nguồn nước và sản vật nhưng cũng có thú dữ, vực sâu, lũ quét cùng những chuyến đi đầy bất trắc.
Việc nhân cách hóa sức mạnh núi rừng thành các vị Mẫu, Chúa, Chầu và Thánh Cô giúp con người xây dựng mối quan hệ đạo đức với tự nhiên. Người vào rừng cần biết kính sợ, giữ gìn nguồn nước, không phá hoại cây cối và không khai thác vô độ.
Trong đời sống hiện nay, giá trị ấy có thể được diễn giải thành ý thức bảo vệ môi trường, trân trọng hệ sinh thái và sử dụng tài nguyên có trách nhiệm.
Tôn vinh vẻ đẹp và năng lực của người phụ nữ
Cô Chín được hình dung là một thiếu nữ xinh đẹp, duyên dáng nhưng thông minh và có khả năng phân biệt phải trái. Hình tượng ấy thể hiện quan niệm dân gian về vẻ đẹp của người phụ nữ nằm ở dung mạo và sự khéo léo, lòng nhân hậu và trí tuệ.
Các mô típ bán nước, quẩy gánh, thêu hoa và đi giữa núi rừng còn gắn Cô với đời sống lao động. Đằng sau lớp áo thần linh là hình ảnh của những người phụ nữ buôn bán, làm nghề thủ công, chăm lo gia đình và góp phần duy trì sinh hoạt cộng đồng.
Tạo không gian an ủi và gắn kết cộng đồng
Người đến đền thường mang theo những lo âu về gia đình, sức khỏe, công việc và cuộc sống. Nghi thức dâng hương giúp họ có khoảng thời gian lắng lại, bày tỏ mong ước và tìm kiếm sự an ổn tinh thần.
Các kỳ lễ còn là dịp người dân gặp gỡ, duy trì quan hệ họ hàng, làng xóm và bản hội. Qua hoạt động tế lễ, hát văn, chuẩn bị đồ lễ và chăm sóc cảnh quan, nhiều tri thức văn hóa được trao truyền giữa các thế hệ.
Tuy nhiên, sự an ủi tinh thần chỉ có ý nghĩa tích cực khi gắn với thái độ sống có trách nhiệm. Đi lễ không thay thế lao động, học tập, điều trị bệnh hay việc giải quyết các vấn đề thực tế.
