Giải nghĩa danh xưng Đệ Nhị Tổ Bói, Chúa Bà Đông Cuông Lê Mại Đại Vương, nguồn tích, nơi thờ và ý nghĩa tín ngưỡng dân gian.
Trong một số bài viết và lời truyền của người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu, Chúa Bà Đông Cuông được tôn xưng là “Đệ Nhị Tổ Bói”, gắn với danh hiệu Lê Mại Đại Vương. Cách gọi này khiến nhiều người cho rằng Chúa Bà là một vị thánh chuyên ban khả năng xem bói, tiên đoán tương lai hoặc đứng đầu một hệ thống thần linh gọi là “Tam Vị Tổ Bói”.
Tuy nhiên, khi đối chiếu với tư liệu về đền Đông Cuông và hệ thống thờ Mẫu, cần phân biệt rõ giữa thần hiệu được lưu giữ tại di tích, sự tích dân gian và những danh xưng hình thành trong từng cộng đồng thực hành. Chúa Bà Đông Cuông trước hết được phụng thờ với tư cách Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn, vị nữ thần gắn với miền núi rừng, cây cỏ, nguồn nước và đời sống của cư dân vùng thượng lưu sông Hồng.
Danh hiệu Lê Mại Đại Vương thuộc lớp truyền thống tôn phong Chúa Bà, còn “Đệ Nhị Tổ Bói” là cách gọi xuất hiện trong một bộ phận người thực hành tín ngưỡng. Hai danh xưng không hoàn toàn đồng nghĩa và cũng không nên được sử dụng để biến việc thờ Mẫu thành hoạt động dự đoán vận mệnh hay khẳng định khả năng siêu nhiên.
Đệ Nhị Tổ Bói là ai?
Theo cách giải thích được lưu truyền trong một số cộng đồng thực hành, “Đệ Nhị Tổ Bói” là danh xưng dành cho Chúa Bà Đông Cuông, tức vị Thánh Mẫu được tôn thờ tại đền Đông Cuông và mang danh hiệu Lê Mại Đại Vương.
Chữ “Đệ Nhị” trong cách gọi này thường được liên hệ với ngôi Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn trong Tam tòa Thánh Mẫu. Chữ “Tổ” thể hiện ý niệm tôn kính một vị được coi là bậc khởi nguồn hoặc bảo trợ. Chữ “Bói” gắn với quan niệm của một số người hành nghề xem quẻ, xem căn số hoặc thực hành các hình thức dự đoán dân gian, cho rằng khả năng của mình là “lộc” được thánh ban.
Dù vậy, “Đệ Nhị Tổ Bói” không phải là thần hiệu được ghi nhận phổ biến trong các hồ sơ xếp hạng đền Đông Cuông. Danh xưng này cũng không phải một ngôi vị thống nhất, được tất cả các bản hội, đền phủ và người nghiên cứu tín ngưỡng thờ Mẫu cùng công nhận.
Bởi vậy, cách hiểu phù hợp là:
“Đệ Nhị Tổ Bói” là một danh xưng dân gian được một bộ phận người thực hành dùng để tôn kính Chúa Bà Đông Cuông, không phải tên gọi duy nhất hoặc cấp bậc chính thức của Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn.
Cách phân biệt này giúp tránh tình trạng lấy một lời truyền trong phạm vi hẹp để áp dụng cho toàn bộ hệ thống thờ Mẫu của người Việt.
Mối quan hệ giữa Chúa Bà Đông Cuông và Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn
Trong Tam tòa Thánh Mẫu, Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn đứng ở ngôi thứ hai, sau Mẫu Đệ Nhất Thượng Thiên và trước Mẫu Đệ Tam Thoải Phủ. Khi hệ thống Tứ phủ được hoàn thiện, bốn miền thiêng thường được hình dung gồm Thiên phủ, Nhạc phủ, Thoải phủ và Địa phủ.
Mẫu Đệ Nhị là vị chủ quản Nhạc phủ, tức miền núi rừng. Trong tranh tượng và nghi lễ, Mẫu thường được biểu hiện với màu xanh, tượng trưng cho cây cối và sơn lâm. Tuy nhiên, màu sắc, phục sức và cách bài trí có thể khác nhau giữa các đền phủ, không nên coi một hình thức cụ thể là khuôn mẫu duy nhất.
Tại đền Đông Cuông, vị nữ thần bản địa được đưa vào hệ thống thờ Mẫu với tư cách Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn. Quá trình này phản ánh đặc điểm phổ biến của tín ngưỡng dân gian Việt Nam: một vị thần được phụng thờ tại địa phương có thể dần được kết nối với hệ thống thần điện rộng hơn, nhưng vẫn giữ tên gọi, sự tích và nghi lễ riêng của vùng đất ấy.
Vì vậy, Chúa Bà Đông Cuông và Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn có thể được hiểu theo hai bình diện:
- Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn là ngôi vị trong hệ thống Tam phủ, Tứ phủ.
- Chúa Bà Đông Cuông là hình thức phụng thờ mang bản sắc địa phương của Mẫu Thượng Ngàn tại vùng Đông Cuông.
Trong đời sống tín ngưỡng, hai cách gọi thường được dùng gần như đồng nghĩa. Tuy nhiên, khi nghiên cứu lịch sử, vẫn cần lưu ý rằng hình tượng Mẫu Thượng Ngàn có nhiều sự tích và trung tâm thờ tự khác nhau, không giới hạn ở Đông Cuông.
Danh hiệu Lê Mại Đại Vương có ý nghĩa gì?
Tư liệu giới thiệu tại địa phương cho biết Chúa Bà Đông Cuông được vua Lê Thái Tổ phong là Lê Mại Đại Vương sau khi có công âm phù trong việc đánh giặc. Đây là một lớp truyền thống quan trọng giải thích danh hiệu Lê Mại Đại Vương thường xuất hiện trong văn chầu, lời khấn và cách tôn xưng Chúa Bà.
Trong tín ngưỡng Việt Nam, việc một vị thần được triều đình ban sắc phong mang nhiều ý nghĩa. Sắc phong ghi nhận sự linh ứng theo niềm tin của cộng đồng và đưa vị thần từ phạm vi làng bản vào hệ thống bảo trợ chính thống của nhà nước quân chủ. Những vị thần được cho là đã giúp dân, giúp nước hoặc bảo vệ một vùng đất thường được ban mỹ tự, tôn hiệu và giao cho cộng đồng tiếp tục phụng thờ.
Cụm từ “Đại Vương” vốn là tước hiệu trang trọng được sử dụng đối với nhiều nam thần và nữ thần trong hệ thống sắc phong. Vì thế, việc Chúa Bà mang danh hiệu Lê Mại Đại Vương không có nghĩa Chúa Bà là nhân vật nam. Đây là cách tôn phong vị thần theo ngôn ngữ hành chính và nghi lễ của xã hội quân chủ.
Dù vậy, tư liệu phổ biến hiện nay chủ yếu dẫn lại truyền thống tại di tích, chưa cung cấp đầy đủ nguyên bản sắc phong thời Lê để xác định chính xác niên đại, nội dung và hoàn cảnh ban phong. Khi giới thiệu danh hiệu này, nên sử dụng cách diễn đạt thận trọng như “theo truyền thống tại đền Đông Cuông” hoặc “tư liệu địa phương cho biết”, thay vì coi mọi chi tiết truyền thuyết là sự kiện lịch sử đã được chứng minh hoàn toàn.
Các tên gọi của Chúa Bà Đông Cuông
Chúa Bà được tôn xưng bằng nhiều tên gọi khác nhau. Mỗi tên phản ánh một phương diện của thần tích, địa điểm thờ hoặc vị trí trong hệ thống tín ngưỡng.
| Tên gọi | Cách hiểu phổ biến |
|---|---|
| Chúa Bà Đông Cuông | Tên gọi gắn với địa danh Đông Cuông và đền thờ chính |
| Mẫu Đông Cuông | Cách tôn xưng Chúa Bà với tư cách Thánh Mẫu tại địa phương |
| Mẫu Đệ Nhị Thượng Ngàn | Ngôi vị thứ hai trong Tam tòa Thánh Mẫu |
| Mẫu Thượng Ngàn | Vị Thánh Mẫu tượng trưng cho miền núi rừng |
| Lâm Cung Thánh Mẫu | Danh hiệu nhấn mạnh quyền chủ quản chốn sơn lâm |
| Đông Quang Công chúa | Tên gọi xuất hiện trong một số tư liệu và truyền tích về đền |
| Lê Mại Đại Vương | Danh hiệu được truyền tụng là sắc phong dưới thời Lê |
| Đệ Nhị Tổ Bói | Cách gọi trong một bộ phận người thực hành, không phải thần hiệu thống nhất |
Sự tồn tại của nhiều tên gọi không nhất thiết chứng minh đây là nhiều vị thần hoàn toàn khác nhau. Trong tín ngưỡng dân gian, một vị thần có thể mang tên theo địa danh, chức năng, triều đại sắc phong hoặc lời tôn xưng của từng cộng đồng.
Tuy nhiên, cũng không nên tùy tiện gộp mọi nữ thần núi rừng ở các địa phương thành một nhân vật lịch sử duy nhất. Mỗi trung tâm như Đông Cuông, Bắc Lệ hay Suối Mỡ đều có những truyền thuyết, nghi lễ và ký ức cộng đồng riêng.
Ý nghĩa văn hóa của hình tượng Chúa Bà Đông Cuông
Tôn vinh vai trò của người Mẹ
Hình tượng Thánh Mẫu phản ánh sự trân trọng đối với người phụ nữ trong gia đình và cộng đồng. Mẫu sinh thành và nuôi dưỡng, bảo vệ và duy trì sự sống.
Trong bối cảnh cư dân miền núi phải đối mặt với thiên nhiên khắc nghiệt, hình tượng người Mẹ che chở càng có ý nghĩa. Chúa Bà trở thành điểm tựa tinh thần, giúp con người cảm nhận rằng mình không đơn độc trước những bất trắc của cuộc sống.
Thể hiện sự tôn trọng thiên nhiên
Mẫu Thượng Ngàn là biểu tượng của rừng. Thờ Mẫu vì thế có thể được nhìn nhận như một cách con người bày tỏ lòng biết ơn đối với môi trường cung cấp nguồn nước, thực phẩm và dược liệu.
Trong đời sống hôm nay, ý nghĩa ấy cần được phát huy bằng hành động cụ thể: không xả rác tại di tích, không phá hoại cây rừng, hạn chế đồ lễ gây lãng phí và có ý thức bảo vệ cảnh quan.
Gắn kết các cộng đồng dân cư
Đông Cuông là vùng giao lưu của nhiều dân tộc. Lễ hội tại đền tạo cơ hội để người dân gặp gỡ, tham gia nghi lễ, trò chơi, diễn xướng và các hoạt động cộng đồng.
Qua lễ hội, những câu chuyện về nguồn gốc bản làng, người có công và mối quan hệ với sông núi được truyền lại cho thế hệ sau. Đó là giá trị xã hội quan trọng của di sản, vượt lên trên nhu cầu cầu xin của từng cá nhân.
Lưu giữ ký ức lịch sử vùng thượng lưu sông Hồng
Đền Đông Cuông nằm trên một tuyến giao thông tự nhiên quan trọng. Dòng sông Hồng kết nối miền núi với trung du và đồng bằng, tạo điều kiện cho giao thương cũng như giao lưu văn hóa.
Những lớp thờ tự tại đền phản ánh lịch sử của vùng đất: từ nữ thần bản địa, Mẫu Thượng Ngàn đến các vị thần bảo vệ quốc gia và những người hy sinh vì cộng đồng. Đây là một “kho ký ức” được bảo tồn bằng kiến trúc, nghi lễ và truyền thuyết.
Ad có thể giải thích giúp tôi được không .
1. Mẫu đệ nhị thượng ngàn là ai?
2. Nếu mẫu đệ nhị thượng ngàn là bà lê mại, chúa đệ nhị Đông cuông, .. Vậy có nên hay ko nên khi các thanh đồng vẫn tung khăn hầu .
đọc thêm về Mẫu Thượng Ngàn qua bài viết này: https://vanhoatamlinh.com/mau-thuong-ngan-ba-chua-thuong-ngan-mau-de-nhi/