Tìm hiểu Chúa Bà Tộc Mọi, hình tượng chúa bói miền thượng ngàn trong truyền khẩu Tứ phủ và những giới hạn tư liệu hiện nay.
Trong một số bản văn và lời truyền tụng thuộc môi trường tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ ở miền Bắc, Chúa Bà Tộc Mọi thường được giới thiệu là một vị “chúa bói” sống ở miền rừng núi xa xưa. Hình tượng của bà gắn với áo chàm, đàn tính, lời hát Then, khả năng đoán định sự việc và không gian sơn lâm thượng ngàn.
Tuy nhiên, khác với nhiều nhân vật có thần tích, sắc phong, bia ký hoặc di tích được kiểm kê rõ ràng, tư liệu công khai về Chúa Bà Tộc Mọi hiện rất ít. Phần lớn nội dung đang lưu truyền trên mạng có nguồn gốc gần nhau, thường lặp lại một bản kể ngắn mà không cho biết văn bản cổ, niên đại hay cộng đồng bản địa đã hình thành sự thờ phụng.
Vì vậy, khi tìm hiểu Chúa Bà Tộc Mọi, cần phân biệt giữa dữ kiện có thể kiểm chứng với lời kể truyền khẩu trong giới thực hành tín ngưỡng. Bà có thể được xem như một hình tượng nữ thần miền sơn cước đã được một bộ phận người thực hành Tứ phủ tiếp nhận, nhưng chưa đủ căn cứ để xác định bà là nhân vật lịch sử cụ thể hoặc là vị thần chung của một dân tộc nào trong cộng đồng 54 dân tộc Việt Nam.
Chúa Bà Tộc Mọi là ai?
Theo cách kể phổ biến trong một số tài liệu tín ngưỡng đương đại, Chúa Bà Tộc Mọi, còn được gọi ngắn là Chúa Mọi, là một vị nữ thần hoặc nữ pháp sư của miền thượng ngàn. Bà nổi danh về khả năng xem bói, hát Then, gọi hồn hoặc thực hành những nghi thức liên quan đến đời sống tâm linh của cư dân miền núi.
Danh xưng “chúa” ở đây không nhất thiết được hiểu là người cai trị một lãnh thổ theo nghĩa lịch sử. Trong hệ thống thần điện dân gian, từ “chúa” có thể dùng để tôn xưng một nữ thần, một bà chúa bản cảnh hoặc một nhân vật được cộng đồng cho là có quyền năng đối với một miền đất, nghề nghiệp hay lĩnh vực nhất định.
Chúa Bà Tộc Mọi thường được xếp vào nhóm các chúa bói, chúa bản cảnh hoặc nữ thần được phối thờ trong một số điện thần Tứ phủ. Bà không thuộc hàng Thánh Mẫu chính và cũng không nằm trong trình tự phổ biến của các giá hầu đồng như hàng Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô hay Thánh Cậu.
Việc một vị thần được phối thờ cùng Tứ phủ cũng không có nghĩa vị ấy có mặt trong tất cả đền, phủ hoặc được mọi cộng đồng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu thừa nhận giống nhau. Thần điện dân gian Việt Nam có tính mở, chịu ảnh hưởng của lịch sử địa phương, ký ức cộng đồng và quá trình giao lưu giữa các vùng văn hóa. Nhiều vị thần bản địa có thể được đưa vào điện thờ tại một số nơi nhưng không trở thành nhân vật phổ biến trên phạm vi toàn quốc.
Các nguồn trực tuyến hiện nay nhìn chung đều thừa nhận rằng sự tích về Chúa Bà Tộc Mọi rất mờ nhạt, không xác định được tên thật, quê quán, thời đại hay thân thế. Thông tin bà là “bà chúa bói của người Mọi” chủ yếu thuộc lời kể truyền khẩu và các bản văn tín ngưỡng được lưu hành trong thời gian tương đối gần đây.
Cần hiểu thế nào về tên gọi “Tộc Mọi”?
Tên gọi “Chúa Bà Tộc Mọi” cần được đặt trong bối cảnh lịch sử của ngôn ngữ. Đây là điểm quan trọng để tránh vô tình lặp lại cách gọi mang tính định kiến đối với các cộng đồng dân tộc thiểu số.
“Mọi” không phải tên chính thức của một dân tộc
Trong lịch sử, từ “Mọi” từng được một bộ phận người Việt sử dụng để gọi chung các cộng đồng cư trú ở miền núi, cao nguyên hoặc những nhóm có ngôn ngữ, phong tục khác với người Kinh. Cách gọi này không xác định chính xác một tộc người cụ thể.
Tùy thời kỳ và khu vực, từ ấy có thể bị dùng để chỉ các cộng đồng hoàn toàn khác nhau về nguồn gốc, ngôn ngữ và văn hóa. Ở miền Trung và Tây Nguyên, nó từng được dùng rất rộng để gọi nhiều nhóm cư dân bản địa. Tại miền Bắc, trong văn chương hoặc lời kể dân gian cũ, từ này đôi khi xuất hiện cùng những tên gọi khái quát như “Thổ”, “Mán”, “Mường” mà không tuân theo hệ thống phân loại tộc người ngày nay.
Một số công trình ngôn ngữ học cũng ghi nhận “Mọi” từng là cách gọi đồng bào dân tộc thiểu số với sắc thái xem thường. Do đó, đây không phải tộc danh phù hợp để sử dụng trong giao tiếp, nghiên cứu hoặc truyền thông hiện đại.
Ngày nay, khi đề cập các cộng đồng dân tộc, cần sử dụng tên gọi chính thức hoặc tên tự gọi của từng dân tộc như Tày, Nùng, Thái, Dao, Mường, Mông, Ê Đê, Gia Rai, Ba Na, Cơ Ho, Mạ, Xơ Đăng và nhiều cộng đồng khác.
Vì sao vẫn giữ tên Chúa Bà Tộc Mọi?
Tên gọi này được giữ trong bài vì nó là một danh xưng lịch sử đang tồn tại trong bản văn và lời truyền tụng tín ngưỡng. Nếu tự ý đổi thành “Chúa Bà dân tộc thiểu số” hoặc gắn bà với một dân tộc cụ thể, nội dung có thể càng thiếu chính xác.
Cách trình bày phù hợp là giữ nguyên danh xưng để nhận diện nhân vật, đồng thời chú thích rõ rằng “Mọi” là từ cũ, không phải tên chính thức của bất kỳ dân tộc nào hiện nay và có thể mang sắc thái thiếu tôn trọng nếu dùng để gọi con người.
Không nên từ tên gọi này mà suy đoán Chúa Bà thuộc người Tày, Nùng, Thái, Mường hay một cộng đồng cụ thể khác. Những hình ảnh như áo chàm, đàn tính và hát Then có thể gợi liên hệ đến không gian văn hóa Tày, Nùng, Thái ở miền núi phía Bắc, nhưng đó mới chỉ là dấu hiệu trong bản văn, chưa phải bằng chứng xác định nguồn gốc của vị thần.
Hình tượng miền thượng ngàn của Chúa Bà
Các lời kể về Chúa Bà Tộc Mọi thường đặt bà trong không gian rừng núi, suối khe và những vùng sơn lâm xa xôi. Đây cũng là không gian biểu tượng của Nhạc phủ, tức miền núi rừng trong cách phân chia vũ trụ của tín ngưỡng Tam phủ, Tứ phủ.
Trong cách hình dung phổ biến, Tam phủ gồm miền trời, miền nước và miền núi rừng. Khi phát triển thành Tứ phủ, hệ thống có thêm Địa phủ hoặc miền đất. Mỗi phủ gắn với một không gian tự nhiên, màu sắc biểu tượng và các hàng thánh có chức năng khác nhau.
Năm 2016, UNESCO ghi danh “Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt” vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Hồ sơ của UNESCO mô tả ba miền chính gồm trời, nước, núi và rừng, đồng thời ghi nhận các hình thức thờ phụng hằng ngày, nghi lễ, lễ hội và nghi thức lên đồng trong đời sống cộng đồng.
Chúa Bà Tộc Mọi thường được liên hệ với miền núi rừng do danh xưng, trang phục và hình ảnh trong bản văn. Tuy nhiên, không nên vì vậy mà xếp bà ngang hàng hoặc đồng nhất với Mẫu Thượng Ngàn. Mẫu Thượng Ngàn là vị Thánh Mẫu quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu, còn Chúa Mọi chỉ được nhắc đến như một nữ thần phối thờ hoặc chúa bản cảnh trong một phạm vi hẹp.
Màu áo chàm hoặc áo đen
Một số lời kể cho rằng khi Chúa Bà Tộc Mọi được thỉnh trong nghi lễ, người thực hành thường mặc áo đen hoặc áo chàm. Màu chàm gợi đến trang phục truyền thống của nhiều cộng đồng miền núi phía Bắc, nơi kỹ thuật nhuộm chàm từng phổ biến trong đời sống thường ngày.
Tuy nhiên, không thể chỉ dựa vào màu áo để xác định Chúa Bà thuộc một dân tộc cụ thể. Áo chàm được sử dụng ở nhiều cộng đồng khác nhau, với kiểu dáng, hoa văn, cách trang trí và ý nghĩa không giống nhau.
Trong nghi lễ, trang phục cũng có thể được cách điệu theo trí nhớ, thẩm mỹ và quy ước của từng bản hội. Vì vậy, áo chàm trước hết nên được xem là một biểu tượng gợi không gian sơn cước, thay vì bằng chứng dân tộc học chính xác.
Đàn tính và lời hát Then
Bản văn đang lưu truyền về Chúa Bà có nhắc đến đàn tính, hát Then và động tác gọi hồn. Đây là những chi tiết khiến nhiều người liên hệ hình tượng Chúa Bà với đời sống tâm linh của các cộng đồng Tày, Nùng và Thái.
Thực hành Then của người Tày, Nùng, Thái được UNESCO ghi danh năm 2019 vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Then là một thực hành văn hóa có hệ thống nghi lễ, lời hát, âm nhạc và tri thức riêng, thường có đàn tính hỗ trợ.
Dẫu vậy, sự xuất hiện của từ “Then” trong một bản văn Tứ phủ không đồng nghĩa Chúa Bà Tộc Mọi là một vị thần nguyên gốc của tín ngưỡng Then. Có thể đã diễn ra quá trình vay mượn và tái tạo biểu tượng khi người Việt ở đồng bằng tiếp xúc với văn hóa miền núi.
Cũng có khả năng bản văn được sáng tác tương đối muộn, sử dụng những hình ảnh quen thuộc về miền sơn cước để xây dựng chân dung một vị chúa bói. Muốn xác định mối quan hệ thực sự, cần khảo sát bản văn cổ, lời kể của các thầy Then, cộng đồng sở tại và lịch sử từng nơi thờ phụng.
Chúa Bà Tộc Mọi trong hệ thống Tứ phủ
Thần điện Tứ phủ thường được hình dung có trật tự tương đối rõ, gồm các hàng Thánh Mẫu, Quan Lớn, Chầu Bà, Ông Hoàng, Thánh Cô và Thánh Cậu. Bên cạnh đó còn có nhiều vị thần bản cảnh, thần địa phương hoặc các nhân vật được phối thờ.
Chúa Bà Tộc Mọi không phải nhân vật xuất hiện thường xuyên trong những hệ thống thần điện phổ biến. Bà thường được xếp cùng một nhóm rộng hơn gọi là các chúa bói hoặc chúa bản cảnh. Một số tên gọi khác trong nhóm này cũng được lưu truyền không đồng đều, có nơi biết đến nhưng nhiều bản hội hoàn toàn không thực hành.
Điều đó cho thấy thần điện dân gian không phải một hệ thống khép kín, bất biến và có duy nhất một danh sách được mọi nơi tuân thủ. Mỗi đền, phủ hoặc dòng thực hành có thể bảo lưu những nhân vật riêng.
Có phải Chúa Bà thuộc Nhạc phủ?
Xét về hệ thống biểu tượng, Chúa Bà thường được liên hệ với Nhạc phủ vì gắn với rừng núi, áo chàm, thú rừng, suối khe và đời sống cư dân miền thượng ngàn.
Tuy nhiên, “thuộc Nhạc phủ” ở đây nên được hiểu là cách phân loại trong môi trường thực hành tín ngưỡng, không phải kết luận từ một thần tích cổ. Chưa có văn bản đủ tin cậy cho biết Chúa Bà được vị Thánh Mẫu nào giao quyền, cai quản vùng đất nào hoặc có hàng vị chính thức ra sao.
Một số cơ sở thờ tự có thể đặt tượng hoặc bài vị Chúa Bà trong cung Sơn Trang. Nơi khác có thể thờ bà ở một ban riêng hoặc chỉ nhắc đến trong văn hát. Cũng có những điện thờ Tứ phủ không thờ Chúa Bà Tộc Mọi.
Có nên gọi Chúa Bà là một vị Thánh Mẫu?
Không nên đồng nhất mọi nữ thần trong tín ngưỡng dân gian với Thánh Mẫu. Danh hiệu Mẫu thường dành cho những vị có vị trí đặc biệt, được tôn kính như người mẹ thiêng liêng và có phạm vi thờ phụng tương đối rộng.
Các nguồn phổ thông chủ yếu gọi nhân vật này là Chúa Bà Tộc Mọi hoặc Chúa Mọi, chứ không có căn cứ vững chắc cho danh hiệu Thánh Mẫu Tộc Mọi. Việc tự nâng hàng vị hoặc đặt thêm mỹ hiệu có thể làm sai lệch truyền thống của cộng đồng thực hành.
Những nơi thường được nhắc là có thờ Chúa Bà
Các bài viết về Chúa Bà Tộc Mọi thường nhắc ba khu vực là Thái Nguyên, Cao Bằng và Lạng Sơn. Tuy nhiên, thông tin này chưa được củng cố bằng hồ sơ di tích, danh mục kiểm kê hoặc giới thiệu chính thức của cơ quan quản lý văn hóa địa phương.
Vì vậy, không nên gọi bất kỳ nơi nào là “đền chính”, “đền gốc” hay di tích lịch sử – văn hóa nếu chưa có căn cứ rõ ràng.
Đền Chúa Mọi tại khu vực Sơn Cẩm, Thái Nguyên
Một số nguồn cũ ghi có đền Chúa Mọi tại khu vực Sơn Cẩm, trước đây thuộc huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên. Có bài giới thiệu vị trí theo mốc “km số 8”, nhưng không nêu tên thôn, tọa độ, đơn vị quản lý hoặc hồ sơ pháp lý của cơ sở thờ tự.
Do địa giới hành chính đã có nhiều thay đổi, người có nhu cầu tìm hiểu thực địa cần kiểm tra thông tin từ chính quyền cơ sở hoặc người quản lý địa điểm trước khi đi. Không nên dựa hoàn toàn vào địa chỉ được đăng từ nhiều năm trước.
Nơi thờ tại khu vực Tĩnh Túc, Cao Bằng
Một số bài viết cho rằng có nơi thờ Chúa Bà ở khu vực động Già Long, Tĩnh Túc, trước đây thuộc huyện Nguyên Bình, tỉnh Cao Bằng. Tuy vậy, nội dung công khai chủ yếu là hướng dẫn đường đi, không cung cấp hồ sơ lịch sử, kiến trúc, hiện vật hay tư liệu thờ tự.
Có lời truyền miệng cho rằng nơi này liên quan đến một số dòng thực hành Sơn Trang. Nhận định đó chưa được kiểm chứng bằng nghiên cứu độc lập, vì thế chỉ nên ghi nhận như ký ức hoặc quan niệm trong một bộ phận người thực hành.
Đền Khuôn Dầu ở Lạng Sơn
Lạng Sơn là địa phương thường xuất hiện trong bản văn Chúa Bà. Một số lời kể nhắc đền Khuôn Dầu nằm trên tuyến từ Bắc Lệ đi về phía Thất Khê, Đèo Kẻng.
Ý nghĩa văn hóa của hình tượng Chúa Bà Tộc Mọi
Dù tư liệu lịch sử còn hạn chế, hình tượng Chúa Bà vẫn gợi ra nhiều vấn đề đáng chú ý trong nghiên cứu văn hóa tín ngưỡng.
Dấu vết giao lưu giữa miền xuôi và miền núi
Chúa Bà Tộc Mọi thể hiện cách người Việt hình dung về thế giới miền núi với rừng xanh, áo chàm, đàn tính và những người giữ vai trò nghi lễ. Hình tượng ấy có thể là sản phẩm của quá trình tiếp xúc lâu dài giữa cư dân đồng bằng với các cộng đồng miền núi phía Bắc.
Qua giao thương, di cư, hôn nhân, hành hương và trao đổi văn hóa, các biểu tượng của một cộng đồng có thể đi vào nghi lễ của cộng đồng khác. Khi được tiếp nhận, chúng thường biến đổi để phù hợp với hệ thống thần điện và ngôn ngữ tín ngưỡng mới.
Chúa Bà vì vậy có thể được nhìn như một trường hợp giao thoa, nhưng cũng đặt ra yêu cầu tôn trọng nguồn gốc văn hóa. Không nên sử dụng trang phục, âm nhạc hoặc nghi thức của một dân tộc chỉ như yếu tố trang trí mà bỏ qua ý nghĩa vốn có.
Vai trò của phụ nữ trong đời sống tâm linh
Nhiều truyền thống ở Việt Nam và Đông Nam Á tôn kính nữ thần, Mẫu thần và những người phụ nữ có khả năng chữa bệnh, tổ chức nghi lễ hoặc gìn giữ tri thức cộng đồng. Các nghiên cứu về thờ nữ thần cho thấy đây là một nền tảng quan trọng trong đời sống tín ngưỡng của nhiều tộc người, dù mỗi nơi có hệ thống thần linh và thực hành riêng.
Hình tượng Chúa Bà Tộc Mọi tiếp tục mô-típ người phụ nữ nắm giữ tri thức thiêng. Bà không chỉ là người được miêu tả có nhan sắc mà còn có tiếng nói, quyền năng và khả năng bảo trợ cộng đồng.
Tuy nhiên, không nên lãng mạn hóa hình tượng ấy để cho rằng phụ nữ trong xã hội xưa luôn có địa vị cao. Tín ngưỡng tôn thờ nữ thần có thể tồn tại song song với những bất bình đẳng trong đời sống thực tế.
Ký ức về tri thức bản địa
Các chi tiết như xem bói, hát Then, gọi hồn và sử dụng đàn tính gợi đến kho tri thức bản địa từng được trao truyền bằng lời nói, âm nhạc và nghi lễ.
Trong đó có thể bao gồm lịch thời vụ, kinh nghiệm chữa bệnh, hiểu biết về cây cỏ, quy tắc ứng xử, lịch sử dòng họ và những bài học đạo đức. Khi được đặt trong nghi lễ, tri thức ấy có thêm tính thiêng và dễ được cộng đồng ghi nhớ.
Tuy vậy, cần tránh đánh đồng toàn bộ tri thức bản địa với phép thuật. Nhiều kinh nghiệm truyền thống có giá trị thực tiễn, trong khi một số cách lý giải phản ánh giới hạn nhận thức của từng thời kỳ.
