Tìm hiểu Chúa bà Giao Long, còn gọi Chúa Bé, Chúa Út ở Hòa Bình, qua truyền kể, không gian thờ và thực hành tín ngưỡng dân gian.
Trong một số dòng thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu và Tứ phủ, Chúa bà Giao Long được nhắc đến với các danh xưng Chúa Bé hoặc Chúa Út Hòa Bình. Bà thường được liên hệ với vùng Vầy Nưa bên sông Đà, với đền Chúa Thác Bờ và với câu chuyện những người phụ nữ bản địa giúp quân của vua Lê Lợi trong cuộc tiến quân lên miền Tây Bắc đầu thế kỷ XV.
Tuy nhiên, tư liệu về Chúa Giao Long hiện rất hạn chế. Phần lớn nội dung đang lưu truyền là lời kể trong cộng đồng thực hành tín ngưỡng hoặc được diễn giải từ thần tích Chúa Thác Bờ. Chưa thấy một hệ thống thần tích, sắc phong, bia ký hay hồ sơ di tích đã công bố rộng rãi xác nhận đầy đủ thân thế, tên thật, ngày sinh, ngày hóa và sự nghiệp của một nhân vật lịch sử mang danh hiệu Chúa Giao Long.
Vì vậy, khi tìm hiểu về Chúa bà Giao Long, cần phân biệt ba lớp thông tin: sự kiện lịch sử có thể kiểm chứng, truyền thuyết về bà người Dao ở Vầy Nưa và cách cộng đồng Tứ phủ tiếp nhận, sắp xếp hình tượng này trong điện thần. Sự phân biệt ấy không phủ nhận giá trị của tín ngưỡng, mà giúp nhận diện đúng quá trình hình thành một nhân vật linh thiêng trong ký ức văn hóa vùng sông Đà.
Chúa bà Giao Long là ai?
Theo cách kể phổ biến trong một số cộng đồng thực hành Tứ phủ, Chúa Giao Long là một vị Chúa bà gắn với miền Hòa Bình, còn được gọi là Chúa Bé hoặc Chúa Út. Một số bản kể xếp bà sau Chúa Thác Bờ trong hàng các Chúa bà và gọi bà là vị thứ năm của “hội đồng Chúa Bói”.
Danh xưng và thứ bậc này chủ yếu thuộc phạm vi thực hành tín ngưỡng. Điện thần Tứ phủ vốn được hình thành qua một quá trình lâu dài, có sự giao thoa giữa tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt với việc phụng thờ các nữ thần, nhân thần và thần bản cảnh tại nhiều địa phương. Bởi vậy, bên cạnh những vị thánh có vị trí tương đối ổn định, còn có các nhân vật chỉ được phụng thờ hoặc thỉnh mời trong một số bản hội, dòng đồng và vùng văn hóa nhất định.
Chúa Giao Long có thể được xem là một trường hợp như vậy. Hình tượng của bà mang đậm dấu ấn địa phương, liên hệ với cộng đồng người Dao, vùng Vầy Nưa, sông Đà và hệ thống thờ Chúa Thác Bờ. Khi được đưa vào không gian Tứ phủ, bà được gọi bằng danh hiệu Chúa, được gắn với trang phục, điệu múa và một vị trí nhất định trong quan niệm của người thực hành.
Tuy nhiên, không nên coi cách sắp xếp Chúa Giao Long là “vị Chúa thứ năm” như một hệ thống thống nhất được mọi đền phủ và mọi thanh đồng cùng thừa nhận. Thứ tự các giá thánh, cách gọi hội đồng Chúa và những vị được thỉnh trong một vấn hầu có thể khác nhau tùy bản đền, bản hội, truyền thống địa phương và sự truyền dạy của từng dòng đồng.
Những lớp tư liệu liên quan đến Chúa Giao Long
Sự kiện lịch sử về cuộc tiến quân của vua Lê Lợi
Nội dung lịch sử có thể đối chiếu rõ nhất trong câu chuyện về Chúa Giao Long là cuộc tiến quân của vua Lê Lợi nhằm dẹp lực lượng của Đèo Cát Hãn ở miền Tây Bắc.
Tư liệu của Bảo tàng Lịch sử Quốc gia cho biết vào tháng 1 năm 1432, vua Lê Lợi đem quân tiến đánh Đèo Cát Hãn, một tù trưởng ở vùng Tây Bắc. Sau khi ổn định khu vực, nhà vua cho khắc thơ trên vách đá bên sông Đà để khẳng định quyền quản lý và răn những lực lượng chống đối ở miền biên viễn.
Như vậy, cuộc tiến quân của Lê Lợi và cuộc đối đầu với Đèo Cát Hãn là sự kiện có cơ sở lịch sử. Tuy nhiên, sử liệu được công bố về sự kiện này chưa cho thấy tên Chúa Giao Long, Chúa Bé hay Chúa Út. Các chi tiết về những người phụ nữ Hòa Bình giúp quân lương, đóng thuyền hoặc dẫn đường chủ yếu xuất hiện trong truyền thuyết của cộng đồng địa phương.
Cũng cần lưu ý rằng Đèo Cát Hãn hoạt động tại khu vực Tây Bắc rộng lớn, còn Hòa Bình nằm trên con đường thủy quan trọng theo sông Đà. Vì thế, câu chuyện người dân ven sông hỗ trợ thuyền mảng, lương thực và đường đi cho quân đội có nền tảng địa lý hợp lý. Dẫu vậy, tính hợp lý về bối cảnh không thay thế được chứng cứ lịch sử đối với từng nhân vật cụ thể.
Truyền thuyết về bà người Dao ở Vầy Nưa
Trong truyền kể về Chúa Thác Bờ, thường xuất hiện hai người phụ nữ có công giúp quân của vua Lê Lợi. Một người được gọi là bà Đinh Thị Vân, thuộc cộng đồng người Mường; người còn lại là một phụ nữ người Dao ở Vầy Nưa.
Theo lời kể dân gian, hai bà đã vận động người dân góp lương thực, tổ chức thuyền mảng, giúp quân lính vượt qua những đoạn sông Đà hiểm trở. Sau khi mất, các bà được nhân dân tưởng nhớ và lập nơi thờ phụng. Một số tư liệu giới thiệu của địa phương hiện nay vẫn thuật lại truyền thuyết đền Chúa Thác Bờ thờ bà Đinh Thị Vân và một bà người Dao ở Vầy Nưa.
Mối quan hệ giữa Chúa Giao Long và Chúa Thác Bờ
Chúa Thác Bờ trong tín ngưỡng vùng sông Đà
Chúa Thác Bờ là một hình tượng nổi bật trong đời sống tín ngưỡng vùng hồ Hòa Bình và dọc sông Đà. Truyền thuyết về Chúa gắn với việc trợ giúp quân của vua Lê Lợi, bảo hộ người đi thuyền và che chở cư dân sinh sống trên sông nước.
Tên gọi Thác Bờ bắt nguồn từ một khu vực thác ghềnh nguy hiểm trên sông Đà trước khi công trình thủy điện Hòa Bình hình thành. Trong ký ức dân gian, đây từng là nơi thuyền bè phải đặc biệt thận trọng. Người dân đi qua thường cầu mong hành trình bình an, từ đó hình thành và củng cố việc phụng thờ các nữ thần bảo trợ sông nước.
Truyền thuyết địa phương thường nhắc hai người phụ nữ: một bà người Mường và một bà người Dao. Hai nhân vật đại diện cho sự tham gia của các cộng đồng bản địa trong việc hỗ trợ quân đội, đồng thời thể hiện sự chung sống, giao lưu văn hóa giữa người Mường, người Dao và người Việt tại vùng sông Đà.
Đền Chúa Thác Bờ vì thế không chỉ là nơi hành lễ của người thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu. Đây còn là không gian lưu giữ ký ức về cộng đồng, giao thông đường thủy, lịch sử khai phá và đời sống của cư dân miền núi.
Chúa Giao Long là một vị riêng hay một dị bản của bà người Dao?
Hiện có ít nhất hai cách lý giải đang tồn tại.
Theo cách thứ nhất, bà người Dao ở Vầy Nưa là một trong hai vị được thờ chung dưới danh hiệu Chúa Thác Bờ. Cách kể này thường xuất hiện trong phần giới thiệu về đền và truyền thuyết tại địa phương.
Không nên đồng nhất mọi chi tiết của hai vị
Do có mối liên hệ gần gũi, các thông tin về Chúa Giao Long và Chúa Thác Bờ thường bị trộn lẫn. Một số bài viết sử dụng nguyên thần tích, ngày tiệc, trang phục và bản văn của Chúa Thác Bờ để nói về Chúa Giao Long.
Cách làm này có thể phản ánh thực hành của một số bản hội nhưng không nên được coi là căn cứ lịch sử. Khi chưa tìm được tư liệu riêng, cần nói rõ rằng những chi tiết ấy được vay mượn, sử dụng tương tự hoặc truyền lại trong phạm vi nhất định.
Không gian thờ Chúa Giao Long ở vùng Vầy Nưa
Vầy Nưa trong truyền thuyết
Vầy Nưa là địa danh xuất hiện thường xuyên trong câu chuyện về Chúa Giao Long và bà người Dao được thờ tại khu vực Thác Bờ. Trước năm 2025, Vầy Nưa là một xã thuộc huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, nằm trong vùng hồ thủy điện và có mối liên hệ chặt chẽ với giao thông sông Đà.
Một số nguồn tín ngưỡng nói rằng Chúa Giao Long có đền thờ tại Vầy Nưa, gần đền Chúa Thác Bờ. Tuy nhiên, các nguồn này không cung cấp tên xóm, tọa độ, hồ sơ quản lý, quyết định xếp hạng hay bằng chứng xác định đó là một ngôi đền độc lập mang tên Chúa Giao Long.
Vì vậy, không nên tự ghi một địa chỉ cụ thể cho “Đền Chúa Giao Long” khi chưa khảo sát tại chỗ hoặc chưa có xác nhận từ chính quyền, ban quản lý di tích và cộng đồng sở tại.
Địa danh hành chính hiện nay
Sau đợt sắp xếp đơn vị hành chính năm 2025, tỉnh Hòa Bình, tỉnh Vĩnh Phúc và tỉnh Phú Thọ được hợp nhất thành tỉnh Phú Thọ mới. Tên Hòa Bình hiện vẫn được sử dụng để chỉ vùng văn hóa, địa danh lịch sử và phường Hòa Bình, nhưng không còn là tên một đơn vị hành chính cấp tỉnh độc lập.
Địa bàn xã Vầy Nưa cũ được phân chia trong quá trình sắp xếp. Một phần Vầy Nưa nhập với xã Tiền Phong cũ để thành lập xã Tiền Phong; phần còn lại nhập với các phường Dân Chủ, Thái Bình và Thống Nhất để thành lập phường Thống Nhất. Các đơn vị mới chính thức hoạt động từ ngày 1 tháng 7 năm 2025.
Tư liệu giới thiệu của ngành văn hóa địa phương cuối năm 2025 xác định đền Thác Bờ trên đỉnh đồi Hang Thần thuộc khu vực xóm Săng Bờ, xã Tiền Phong, tỉnh Phú Thọ; địa điểm này trước đây thuộc khu Phố Bờ, xã Vầy Nưa.
Do đó, khi trình bày về Chúa Giao Long, có thể ghi:
Chúa Giao Long gắn với vùng Vầy Nưa, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình trước đây; nay địa bàn Vầy Nưa cũ thuộc xã Tiền Phong và phường Thống Nhất, tỉnh Phú Thọ.
Cách ghi này vừa giữ được địa danh quen thuộc trong truyền thuyết, vừa phản ánh sự thay đổi hành chính hiện nay.
