Giải nghĩa câu “Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ”, gắn với Đức Thánh Trần, Thánh Mẫu Liễu Hạnh và lễ hội dân gian Việt Nam.
Trong kho tàng lời ăn tiếng nói dân gian Việt Nam, câu “Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ” thường được nhắc đến khi nói về hai mùa lễ hội tín ngưỡng lớn ở miền Bắc. Câu nói ngắn gọn, cân đối, dễ nhớ nhưng chứa đựng nhiều lớp ý nghĩa liên quan đến lịch âm, sự tôn kính các nhân vật được cộng đồng suy tôn, đạo lý uống nước nhớ nguồn và cách người Việt hình dung về hình tượng Cha – Mẹ trong đời sống tinh thần.
“Cha” trong câu nói này thường được hiểu là Đức Thánh Trần, tức Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, vị danh tướng có công lớn trong các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông ở thế kỷ XIII. “Mẹ” là Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một nhân vật quan trọng trong tín ngưỡng thờ Mẫu của người Việt và được dân gian tôn vinh là một trong “Tứ bất tử”.
Giải nghĩa ngắn gọn câu “Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ”
Câu “Tháng tám giỗ cha, tháng ba giỗ mẹ” có thể được hiểu khái quát như sau:
| Thành tố trong câu | Ý nghĩa phổ biến |
|---|---|
| Tháng tám | Tháng Tám âm lịch, mùa tưởng niệm Đức Thánh Trần |
| Giỗ cha | Tưởng nhớ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn, được dân gian tôn là Đức Thánh Cha |
| Tháng ba | Tháng Ba âm lịch, mùa lễ hội thờ Mẫu, tiêu biểu là Lễ hội Phủ Dầy |
| Giỗ mẹ | Tưởng niệm và tôn vinh Thánh Mẫu Liễu Hạnh, được suy tôn là Mẫu nghi của dân gian |
Ngày trọng tâm của mùa “giỗ Cha” là ngày 20 tháng Tám âm lịch, gắn với ngày mất của Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Đền Kiếp Bạc, nơi gắn bó với những năm cuối đời của ông, là một trong những trung tâm tưởng niệm quan trọng. Nhiều đền thờ Đức Thánh Trần tại các địa phương khác cũng tổ chức dâng hương, tế lễ hoặc sinh hoạt văn hóa trong tháng này.
“Giỗ Mẹ” diễn ra vào tháng Ba âm lịch, gắn nổi bật với Lễ hội Phủ Dầy thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh. Theo lệ hội được cộng đồng địa phương duy trì, lễ hội thường diễn ra từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch, trong đó mùng 3 được coi là ngày chính kỵ tại Phủ Dầy.
Cả “tháng tám” và “tháng ba” trong câu nói đều được tính theo âm lịch, không phải tháng 8 và tháng 3 dương lịch. Ngày dương lịch tương ứng sẽ thay đổi theo từng năm.
“Giỗ Cha” tháng Tám là giỗ ai?
Đức Thánh Trần là Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn
“Cha” trong câu nói dân gian là Đức Thánh Trần, danh xưng tín ngưỡng dành cho Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Vì sao Đức Thánh Trần được gọi là “Cha”?
Danh xưng “Đức Thánh Cha” hay “Cha” không phải chức tước lịch sử của Trần Quốc Tuấn khi còn sống. Đây là cách suy tôn hình thành trong quá trình phát triển của tín ngưỡng dân gian.
Những trung tâm tưởng niệm Đức Thánh Trần
Đền Kiếp Bạc là một trong những nơi thờ Hưng Đạo Đại vương nổi tiếng nhất. Di tích hiện nằm trên địa bàn phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng; trước khi địa giới hành chính thay đổi, nơi đây thuộc thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
“Giỗ Mẹ” tháng Ba là giỗ ai?
“Mẹ” là Thánh Mẫu Liễu Hạnh
“Mẹ” trong câu “tháng ba giỗ mẹ” thường được hiểu là Thánh Mẫu Liễu Hạnh.
Phủ Dầy và mùa lễ tháng Ba
Không gian tiêu biểu nhất gắn với vế “tháng ba giỗ mẹ” là quần thể Phủ Dầy. Theo địa giới hành chính hiện nay, Phủ Dầy thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình; trước đây thuộc xã Kim Thái, huyện Vụ Bản, tỉnh Nam Định.
Vì sao Thánh Mẫu Liễu Hạnh được gọi là “Mẹ”?
Trong đời sống của cư dân nông nghiệp, hình tượng người mẹ gắn với sinh thành, nuôi dưỡng, bao dung và chăm lo cho gia đình. Khi được đưa vào không gian tín ngưỡng, những phẩm chất ấy được mở rộng thành biểu tượng Mẫu – người Mẹ thiêng liêng che chở cho con người và cộng đồng.
Hình tượng Cha – Mẹ trong tâm thức dân gian
Cha gắn với bảo vệ đất nước
Cách giải thích phổ biến cho rằng Đức Thánh Trần đại diện cho hình tượng người Cha bảo vệ quốc gia.
Nền tảng của sự suy tôn này là công lao lịch sử của Trần Quốc Tuấn trong công cuộc chống ngoại xâm. Người dân nhớ đến ông như một vị tướng đã góp phần bảo vệ lãnh thổ, giữ gìn nền độc lập và đem lại sự yên ổn cho cộng đồng.
Trong quá trình thiêng hóa nhân vật lịch sử, năng lực cầm quân và bảo vệ đất nước được chuyển hóa thành niềm tin rằng Đức Thánh Trần có thể che chở, trấn an tinh thần hoặc giúp con người vượt qua sợ hãi. Những niềm tin ấy thuộc phạm vi tín ngưỡng dân gian, không phải kết luận khoa học về quyền năng siêu nhiên.
Dù tiếp cận từ góc độ tín ngưỡng hay lịch sử, giá trị dễ nhận thấy nhất của hình tượng Đức Thánh Trần vẫn là tinh thần yêu nước, ý chí tự chủ và trách nhiệm đối với cộng đồng.
Mẹ gắn với nuôi dưỡng đời sống
Thánh Mẫu Liễu Hạnh thường được liên hệ với hình tượng người Mẹ chăm lo đời sống con người.
Nếu người Cha được hình dung là người đứng ra bảo vệ trước hiểm họa lớn, người Mẹ lại gắn với sự sinh thành, nuôi dưỡng, bao dung và đồng hành trong những lo toan hằng ngày. Hai hình tượng tạo nên một chỉnh thể biểu tượng gần gũi với cấu trúc gia đình truyền thống.
Trong tín ngưỡng thờ Mẫu, con người tìm thấy một không gian để bộc lộ mong ước, chia sẻ nỗi lo và tìm kiếm sự cân bằng tinh thần. Người tham gia có thể cầu mong sức khỏe, bình an, gia đình hòa thuận hoặc công việc thuận lợi theo niềm tin cá nhân.
Những ước nguyện đó cần được hiểu như nhu cầu tinh thần. Việc hành lễ không bảo đảm làm thay đổi số phận, chữa khỏi bệnh tật hay đem lại tài lộc một cách chắc chắn.
Cha và Mẹ không phải một cặp vợ chồng
Một cách hiểu sai đôi khi xuất hiện là cho rằng Đức Thánh Trần và Thánh Mẫu Liễu Hạnh được gọi là Cha – Mẹ vì hai vị có quan hệ vợ chồng. Điều này không đúng.
Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn là nhân vật lịch sử thuộc thế kỷ XIII. Hình tượng Thánh Mẫu Liễu Hạnh lại được hình thành chủ yếu từ các truyền thuyết phổ biến mạnh trong những thế kỷ sau. Hai vị thuộc hai hệ thống thờ phụng có nguồn gốc và quá trình phát triển khác nhau.
“Cha” và “Mẹ” là hai danh xưng biểu tượng mà cộng đồng dành cho hai vị thánh có ảnh hưởng lớn. Chúng thể hiện sự bao quát của hai nguyên lý bảo vệ và nuôi dưỡng, chứ không xác lập một quan hệ hôn nhân giữa hai nhân vật.
