Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc tưởng niệm Trần Hưng Đạo, Nguyễn Trãi, nổi bật với rước bộ, khai ấn và hội quân trên sông.
Khi tiết trời miền Bắc chuyển sang thu, vùng núi Côn Sơn và thung lũng Kiếp Bạc lại trở thành nơi hội tụ của đông đảo người dân, du khách và các cộng đồng thực hành tín ngưỡng. Trong không gian núi rừng, đền cổ và dòng Lục Đầu giang, lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc gợi nhắc những trang sử quan trọng của dân tộc, từ hào khí Đông A thời Trần đến sự nghiệp và bi kịch của Nguyễn Trãi ở thế kỷ XV.
Đây không chỉ là một kỳ lễ tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn. Lễ hội còn kết nối đền Kiếp Bạc với khu di tích Côn Sơn, nơi gắn bó sâu sắc với Nguyễn Trãi, Trần Nguyên Đán và Thiền phái Trúc Lâm. Vì vậy, trong cùng một mùa hội có sự hiện diện của nhiều lớp văn hóa: lịch sử chống ngoại xâm, đạo lý tri ân tiền nhân, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần, văn hóa Phật giáo và sinh hoạt dân gian của cư dân vùng Đông Bắc châu thổ Bắc Bộ.
Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc là gì?
Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc là tên gọi chung cho chuỗi hoạt động tưởng niệm và sinh hoạt văn hóa được tổ chức tại hai cụm di tích Côn Sơn và Kiếp Bạc. Hiện nay, toàn bộ khu di tích thuộc địa bàn phường Trần Hưng Đạo, thành phố Hải Phòng. Những tài liệu được công bố trước khi điều chỉnh địa giới hành chính thường ghi địa chỉ cũ là thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương.
Hai ngày kỷ niệm quan trọng nhất của mùa hội là:
- Ngày 16 tháng Tám âm lịch, tưởng niệm Anh hùng dân tộc, Danh nhân văn hóa thế giới Nguyễn Trãi.
- Ngày 20 tháng Tám âm lịch, tưởng niệm Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.
Mùa hội thường được tổ chức trong khoảng từ ngày 10 đến ngày 20 tháng Tám âm lịch. Một số chương trình từng năm có thể bắt đầu sớm hơn hoặc kéo dài thêm để tổ chức các hoạt động văn hóa, du lịch, triển lãm và biểu diễn nghệ thuật. Các nghi lễ trọng tâm thường tập trung từ ngày 16 đến ngày 20 tháng Tám.
Lịch dương lịch thay đổi theo từng năm do lễ hội tính theo âm lịch. Thời gian khai hội, khai ấn, hội quân, hoa đăng hoặc các chương trình biểu diễn cũng có thể được điều chỉnh vì thời tiết và điều kiện tổ chức. Du khách nên phân biệt ngày hội truyền thống với lịch chương trình cụ thể do Ban tổ chức công bố hằng năm.
Lễ hội Côn Sơn và Lễ hội Kiếp Bạc được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia theo Quyết định số 5079/QĐ-BVHTTDL ngày 27/12/2012, thuộc loại hình lễ hội truyền thống.
Nguồn gốc lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc
Từ ngày giỗ Hưng Đạo Đại vương
Trọng tâm lâu đời của lễ hội mùa thu ở Kiếp Bạc là ngày giỗ Hưng Đạo Đại vương vào 20 tháng Tám âm lịch. Từ sau khi Trần Quốc Tuấn qua đời, người dân địa phương và các triều đại phong kiến đã tưởng niệm, phụng thờ ông tại Vạn Kiếp.
Trong lịch sử dân tộc, Trần Quốc Tuấn là vị thống soái có vai trò đặc biệt trong ba cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông. Ông được ghi nhớ bởi tài cầm quân và bởi tư tưởng đặt lợi ích quốc gia lên trên mâu thuẫn riêng, xây dựng khối đoàn kết giữa triều đình, quân đội và nhân dân.
Từ một nhân vật lịch sử, Hưng Đạo Đại vương dần đi vào đời sống tín ngưỡng. Trong tâm thức dân gian, ông trở thành vị thánh bảo hộ đất nước, che chở cộng đồng và trấn áp các thế lực gây hại. Quá trình thiêng hóa này phản ánh lòng biết ơn của nhân dân đối với người anh hùng có công bảo vệ quốc gia.
Câu ca được lưu truyền rộng rãi:
“Dù ai buôn bán gần xa
Hai mươi tháng Tám giỗ Cha thì về”
Danh xưng “Cha” trong câu ca thể hiện sự gần gũi và lòng tôn kính của cộng đồng đối với Đức Thánh Trần. Đây là ngôn ngữ của tín ngưỡng dân gian, không nên hiểu là quan hệ huyết thống theo nghĩa thông thường.
Từ ngày tưởng niệm Nguyễn Trãi
Ngày 16 tháng Tám âm lịch gắn với sự kiện Nguyễn Trãi cùng nhiều người trong gia đình bị sát hại trong vụ án Lệ Chi Viên năm 1442. Dù về sau được vua Lê Thánh Tông minh oan, bi kịch của Nguyễn Trãi vẫn để lại một dấu ấn sâu sắc trong lịch sử.
Nguyễn Trãi là nhà tư tưởng, nhà chính trị, nhà quân sự và nhà văn hóa lớn. Ông góp phần quan trọng vào cuộc khởi nghĩa Lam Sơn và công cuộc giành lại nền độc lập ở đầu thế kỷ XV. Tư tưởng “lấy đại nghĩa để thắng hung tàn, lấy chí nhân để thay cường bạo” thể hiện quan niệm dùng nhân nghĩa làm nền tảng cho việc dựng nước và giữ nước.
Côn Sơn là một không gian quan trọng trong cuộc đời Nguyễn Trãi. Việc tổ chức lễ tưởng niệm tại đây nhắc đến cái chết oan khuất của ông và tôn vinh di sản tư tưởng, văn học và tinh thần vì dân.
Khi ngày tưởng niệm Nguyễn Trãi được kết nối với ngày giỗ Trần Hưng Đạo, lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc trở thành cuộc gặp gỡ biểu tượng giữa hai thời đại: hào khí Đông A của nhà Trần và tinh thần nhân nghĩa của cuộc khởi nghĩa Lam Sơn.
Quá trình phục hồi các nghi lễ
Lễ hội từng trải qua những giai đoạn gián đoạn hoặc thu hẹp do chiến tranh và những biến động xã hội. Từ khi Ban Quản lý di tích Côn Sơn – Kiếp Bạc được thành lập năm 1994, hoạt động nghiên cứu, bảo tồn và tổ chức lễ hội được triển khai có hệ thống hơn.
Trong giai đoạn thực hiện Đề án nâng cấp lễ hội Côn Sơn – Kiếp Bạc từ năm 2006 đến năm 2010, nhiều nghi lễ và hình thức diễn xướng được nghiên cứu, phục dựng. Việc phục dựng dựa trên tư liệu lịch sử, văn bản Hán Nôm, ký ức của cộng đồng và kết quả nghiên cứu chuyên môn.
Cần hiểu rằng lễ hội hiện nay vừa kế thừa truyền thống, vừa mang dấu ấn của quá trình phục hồi và tổ chức trong đời sống hiện nay. Một số chương trình quy mô lớn, sân khấu nghệ thuật, triển lãm hoặc hoạt động quảng bá du lịch là phần được bổ sung tùy theo từng năm, không hoàn toàn đồng nhất với nghi trình cổ truyền.
Lễ hội mùa thu Côn Sơn – Kiếp Bạc diễn ra ngày nào?
Khung thời gian thường được công bố cho mùa hội là từ ngày 10 đến ngày 20 tháng Tám âm lịch. Trong đó có ba mốc đáng chú ý:
| Thời gian âm lịch | Nội dung tiêu biểu |
|---|---|
| Khoảng ngày 10 tháng Tám | Cáo yết, mở đầu mùa hội và chuẩn bị các nghi lễ |
| Ngày 16 tháng Tám | Tưởng niệm Nguyễn Trãi tại Côn Sơn |
| Ngày 20 tháng Tám | Chính kỵ Hưng Đạo Đại vương tại Kiếp Bạc |
Ngoài các mốc trên, lễ khai hội, khai ấn, hội quân trên sông Lục Đầu, lễ cầu an và hội hoa đăng có thể được xếp vào những ngày khác nhau trong khoảng thời gian tổ chức.
Chẳng hạn, lễ hội năm 2025 được tổ chức trong đầu tháng 10 dương lịch, tương ứng với tháng Tám âm lịch. Một số hoạt động phải thay đổi thời gian do diễn biến thời tiết. Điều này cho thấy người dự hội không nên chỉ dựa vào lịch của năm trước để lên kế hoạch cho năm sau.
Ngày truyền thống là mốc tương đối ổn định, còn lịch dương, giờ khai lễ, địa điểm từng chương trình và phương án giao thông phải căn cứ vào thông báo chính thức của năm tổ chức.
Các nghi lễ tiêu biểu trong mùa hội
Lễ tưởng niệm Nguyễn Trãi
Lễ tưởng niệm Nguyễn Trãi thường được tổ chức vào ngày 16 tháng Tám âm lịch tại khu di tích Côn Sơn. Các hoạt động có thể gồm rước văn, dâng hương, đọc diễn văn tưởng niệm và tế lễ tại đền thờ Nguyễn Trãi.
Trong một số chương trình, đoàn đại biểu và cộng đồng tiếp tục dâng hương tại đền thờ Trần Nguyên Đán. Việc tưởng niệm hai nhân vật trong cùng không gian nhắc lại mối liên hệ gia đình, đồng thời cho thấy Côn Sơn từng là nơi hội tụ của tầng lớp trí thức và văn hóa thời Trần – Lê.
Lễ khai ấn và ban ấn đền Kiếp Bạc
Khai ấn và ban ấn là một hoạt động thu hút sự quan tâm lớn của người dự hội. Trong bối cảnh đền Kiếp Bạc, ấn gắn với hình ảnh Hưng Đạo Đại vương, quyền uy của vị thống soái và truyền thống bảo vệ đất nước.
Về phương diện biểu tượng, ấn có thể được hiểu là lời nhắc về kỷ cương, trách nhiệm, danh dự và tinh thần phụng sự. Người nhận ấn thường mong cầu sự bình an, sáng suốt hoặc thuận lợi trong công việc.
Diễn xướng hội quân trên sông Lục Đầu
Hội quân trên sông Lục Đầu là một trong những hoạt động đặc sắc nhất của lễ hội mùa thu Kiếp Bạc. Không gian diễn xướng là đoạn sông rộng trước khu vực đền, nơi gắn với căn cứ Vạn Kiếp và hệ thống giao thông thủy quan trọng thời Trần.
Các đoàn thuyền mang cờ hội di chuyển trên sông, kết hợp tiếng trống, tiếng chiêng và các hình thức trình diễn để tái hiện hình ảnh quân dân Đại Việt hội tụ dưới quyền chỉ huy của Hưng Đạo vương.
Diễn xướng tín ngưỡng thờ Đức Thánh Trần
Trong thực hành tín ngưỡng của một số cộng đồng, đền Kiếp Bạc còn có các hình thức hầu Thánh, hát văn và nghi lễ liên quan đến Đức Thánh Trần. Những thực hành này phản ánh quá trình dân gian tôn thờ một anh hùng lịch sử như vị thánh bảo trợ.
Một số tư liệu dân gian còn kể về khả năng trấn tà, chữa bệnh hoặc bảo hộ đặc biệt của Đức Thánh Trần. Đây là những quan niệm tín ngưỡng được hình thành trong lịch sử, không nên trình bày như kết luận khoa học.
Phần hội và các hoạt động văn hóa
Bên cạnh phần lễ, mùa hội Côn Sơn – Kiếp Bạc còn có nhiều hoạt động văn hóa, nghệ thuật và thể thao. Nội dung cụ thể thay đổi theo quy mô tổ chức từng năm, có thể gồm:
- Đua thuyền hoặc bơi chải trên sông.
- Đấu vật dân tộc.
- Cờ tướng và các trò chơi dân gian.
- Trình diễn múa rối nước.
- Hát chèo, hát văn, ca trù, hát xẩm và nghệ thuật truyền thống.
- Trưng bày cổ vật, hình ảnh, thư pháp hoặc tư liệu lịch sử.
- Giới thiệu làng nghề, nông sản và sản phẩm địa phương.
- Các chương trình nghệ thuật tái hiện lịch sử.
- Không gian trải nghiệm văn hóa và giáo dục di sản.
Trong quá khứ, lễ hội còn được biết đến với các trò bắt vịt, nấu cơm thi, nhảy phỗng và nhiều hình thức vui chơi gắn với đời sống cư dân nông nghiệp. Không phải hoạt động nào cũng được duy trì đều đặn hằng năm, nhưng các trò hội cho thấy lễ hội truyền thống có cúng tế và là dịp cộng đồng giao lưu, thi tài và nghỉ ngơi sau lao động.
Những năm gần đây, lễ hội có thêm tuần văn hóa, du lịch và xúc tiến thương mại. Hoạt động này giúp quảng bá đặc sản, sản phẩm thủ công và điểm đến, nhưng cần được bố trí hài hòa để không làm lu mờ không gian tưởng niệm.
Những biểu tượng nổi bật của lễ hội
Dòng sông Lục Đầu
Lục Đầu giang là biểu tượng của sự hội tụ. Nhiều dòng sông gặp nhau tại vùng Vạn Kiếp, tạo nên một vị trí có ý nghĩa quân sự, giao thông và kinh tế.
Trong lễ hội, dòng sông đồng thời mang ba lớp ý nghĩa: chứng nhân lịch sử, sân khấu của diễn xướng hội quân và không gian tâm linh của lễ cầu an, hoa đăng.
Nếu hội quân thể hiện sức mạnh bảo vệ đất nước, hoa đăng lại gợi tinh thần hòa bình. Sự kết hợp này làm nổi bật thông điệp sâu xa của lễ hội: nhớ đến chiến công không phải để ca ngợi chiến tranh, mà để trân trọng giá trị của độc lập và cuộc sống yên bình.
Ấn Đức Thánh Trần
Ấn tượng trưng cho quyền lệnh, kỷ cương và trách nhiệm. Khi được đặt trong không gian thờ Trần Hưng Đạo, biểu tượng này gắn với hình ảnh người cầm quân đặt lợi ích quốc gia lên trên lợi ích cá nhân.
Ý nghĩa phù hợp nhất của việc nhận ấn là tự nhắc mình sống có trách nhiệm, làm việc ngay thẳng và giữ gìn danh dự. Cách hiểu này gần với giá trị giáo dục của di sản hơn là quan niệm sử dụng ấn như một vật giúp đạt được quyền lực hoặc tiền tài.
Đoàn thuyền và cờ hội
Thuyền, cờ và tiếng trống trong hội quân gợi lại hình ảnh lực lượng thủy quân thời Trần. Màu sắc và chuyển động của đoàn thuyền khiến lịch sử trở nên trực quan, giúp người xem dễ hình dung hơn về vị trí chiến lược của Vạn Kiếp.
Dù mang tính trình diễn, hội quân vẫn tạo ra mối liên hệ giữa địa hình thực tế với ký ức lịch sử. Người xem nghe kể về Vạn Kiếp và được đứng trước chính dòng sông từng giữ vai trò quan trọng trong mạng lưới phòng thủ của Đại Việt.
Cỗ tiến Thánh
Các mâm cỗ của cộng đồng địa phương phản ánh tinh thần dâng sản vật tốt đẹp lên người có công. Bánh trái, hoa quả và lễ phẩm được chuẩn bị công phu cho thấy vai trò chủ thể của người dân trong việc duy trì lễ hội.
Cỗ tiến Thánh cũng là một hình thức lưu giữ tri thức ẩm thực. Qua mỗi kỳ hội, cách làm bánh, bày cỗ và tổ chức đoàn rước được truyền lại giữa các thế hệ.
