Nguyễn Xí là ai, đền thờ ở đâu?

Nguyễn Xí là một trong những danh tướng và đại thần tiêu biểu của triều Lê sơ. Ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn từ buổi đầu, góp sức vào cuộc chiến chống quân Minh, sau đó tiếp tục đảm nhiệm nhiều trọng trách dưới bốn đời vua Lê. Trong một giai đoạn triều chính rối ren, ông cùng các đại thần phế bỏ Lê Nghi Dân, đưa hoàng tử Lê Tư Thành lên ngôi, tức vua Lê Thánh Tông.

Không chỉ được ghi nhớ bởi công lao quân sự, Nguyễn Xí còn gắn với quá trình khai khẩn, lập làng và phát triển vùng ven biển Nghệ An. Sau khi ông qua đời, triều đình cho xây dựng đền thờ ngay tại quê hương theo chế độ nhà nước đứng ra kiến tạo và tổ chức tế lễ. Qua nhiều thế kỷ, lăng mộ và đền thờ Nguyễn Xí trở thành một không gian tưởng niệm quan trọng của dòng họ Nguyễn Đình, cộng đồng địa phương và những người quan tâm đến lịch sử dân tộc.

Nguyễn Xí là ai?

Nguyễn Xí, còn được sử sách nhắc đến với tên Lê Xí sau khi được ban quốc tính, là một danh tướng, nhà chính trị và công thần khai quốc của triều Lê sơ. Hồ sơ di tích của cơ quan quản lý di sản và các tư liệu hiện được sử dụng phổ biến ghi ông sinh năm Đinh Sửu 1397, mất năm 1465.

Từ người con của vùng biển Nghệ An đến nghĩa quân Lam Sơn

Thân phụ của Nguyễn Xí là Nguyễn Hội, một người làm nghề muối và có mối quan hệ với Lê Lợi tại vùng Lam Sơn. Theo các tư liệu về dòng họ và lịch sử địa phương, Nguyễn Xí cùng người anh là Nguyễn Biện từng theo cha hoặc theo các chuyến buôn muối đến vùng Thanh Hóa, từ đó có điều kiện gần gũi với gia đình Lê Lợi.

Giai thoại Nguyễn Xí huấn luyện đàn chó

Trong ký ức dân gian về Nguyễn Xí có câu chuyện ông nuôi và huấn luyện một đàn chó chiến. Theo cách kể phổ biến, đàn chó được điều khiển bằng tiếng nhạc hoặc hiệu lệnh, biết chia thành từng nhóm, phối hợp trong việc canh phòng và nghi binh.

Công lao của Nguyễn Xí trong khởi nghĩa Lam Sơn

Góp phần giải phóng Nghệ An

Một bước ngoặt của khởi nghĩa Lam Sơn là việc chuyển hướng hoạt động vào Nghệ An. Vùng đất này có địa bàn rộng, dân cư đông và vị trí chiến lược quan trọng. Sau khi giành được những thắng lợi tại Bồ Đằng, Trà Lân và vùng phụ cận, nghĩa quân từng bước làm chủ nhiều khu vực, bao vây thành Nghệ An và mở rộng ảnh hưởng ra Diễn Châu.

Nguyễn Xí được ghi nhận là một trong những tướng lĩnh tham gia tích cực trong giai đoạn này. Đối với ông, Nghệ An là một chiến trường, đồng thời là quê hương. Việc nghĩa quân xây dựng được căn cứ vững chắc tại đây đã tạo điều kiện quan trọng để tiếp tục tiến ra Bắc.

Tham gia các chiến dịch quyết định

Khi thế lực Lam Sơn ngày càng lớn mạnh, Nguyễn Xí tiếp tục góp mặt trong những hoạt động quân sự nhằm cô lập Đông Quan và đánh bại các đạo viện binh nhà Minh.

Chiến thắng Tốt Động – Chúc Động năm 1426 làm suy yếu nghiêm trọng lực lượng quân Minh tại Bắc Bộ. Tiếp đó, chiến thắng Xương Giang năm 1427 phá tan các đạo quân cứu viện, đặt chính quyền đô hộ vào tình thế không còn khả năng tiếp tục chiến tranh.

Việc Vương Thông chấp nhận nghị hòa và rút quân đã kết thúc hơn hai mươi năm nhà Minh đặt ách cai trị trực tiếp tại Đại Việt. Năm 1428, Lê Lợi lên ngôi hoàng đế, mở đầu triều Lê sơ.

Nguyễn Xí được xếp vào hàng khai quốc công thần, được phong chức Long Hổ thượng tướng và nhiều danh hiệu biểu thị công lao. Đến năm 1429, khi triều đình xét công và khắc tên công thần, ông được xếp ở vị trí cao, phong tước Huyện hầu. Nhà vua còn ban cho ông quốc tính, từ đó ông có tên Lê Xí.

Việc ban quốc tính trong xã hội quân chủ không có nghĩa Nguyễn Xí từ bỏ hoàn toàn họ gốc. Đây là một ân điển đặc biệt của nhà vua dành cho công thần, thể hiện sự gần gũi và tin cậy. Trong lịch sử và trong truyền thống dòng họ, tên Nguyễn Xí vẫn được sử dụng phổ biến nhất.

Nguyễn Xí với công cuộc khai khẩn và phát triển quê hương

Bên cạnh hoạt động quân sự và chính trị, Nguyễn Xí còn gắn với quá trình khai phá đất đai ở Nghệ An, đặc biệt tại khu vực Cửa Lò – Cửa Hội.

Triều đình ban cho ông một lượng lớn ruộng lộc điền tại nhiều địa phương. Việc được cấp ruộng đất là một hình thức ban thưởng cho công thần dưới thời quân chủ. Tuy nhiên, tư liệu về Nguyễn Xí nhắc đến quyền lợi cá nhân và đề cập việc ông tổ chức khai hoang, xây dựng làng xóm và giao cho con cháu tiếp tục quản lý, phát triển.

Vào thế kỷ XV, nhiều nơi quanh Cửa Lò và Cửa Hội còn là vùng bãi bồi, đầm nước mặn, dân cư thưa thớt. Nguyễn Xí mua thêm đất, tổ chức khai phá và khuyến khích người dân đến sinh sống. Các con của ông cũng tham gia quá trình này.

Người con trưởng Nguyễn Sư Hồi có vai trò đáng kể trong việc chiêu dân, khai phá và lập làng Vạn Lộc tại vùng Cửa Lò. Những người con khác được giao phụ trách các khu đất khác nhau, góp phần hình thành thêm ruộng đồng và khu dân cư.

Tư liệu địa phương còn ghi Nguyễn Xí cho xây dựng hoặc tu sửa đường sá, cầu cống và lập chợ để thuận tiện trao đổi hàng hóa. Những hoạt động này phản ánh vai trò của tầng lớp công thần trong việc tổ chức kinh tế và định cư tại các vùng đất được triều đình ban cấp.

Không nên lý tưởng hóa rằng toàn bộ quá trình hình thành các làng ven biển Nghệ An đều do một cá nhân thực hiện. Công cuộc khai khẩn là kết quả lao động lâu dài của nhiều thế hệ cư dân. Vai trò của Nguyễn Xí và dòng họ Nguyễn Đình nằm ở việc tạo điều kiện, tổ chức và thúc đẩy quá trình ấy trong một giai đoạn nhất định.

Đền thờ Nguyễn Xí ở đâu?

Đền thờ chính của Nguyễn Xí hiện tọa lạc tại: Xóm Hợp Thắng, xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An.

Đây là cách ghi địa chỉ theo đơn vị hành chính hiện hành. Trước ngày 1/7/2025, địa chỉ thường được giới thiệu là xã Khánh Hợp, huyện Nghi Lộc, tỉnh Nghệ An. Trước đó nữa, khu vực này thuộc xã Nghi Hợp.

Theo Nghị quyết số 1678/NQ-UBTVQH15 năm 2025, toàn bộ diện tích và dân số của ba xã Khánh Hợp, Nghi Thạch và Thịnh Trường được sắp xếp để thành lập xã Đông Lộc. Vì vậy, các sách, hồ sơ và bài giới thiệu cũ ghi “xã Khánh Hợp, huyện Nghi Lộc” vẫn nói đến cùng một khu di tích, nhưng địa danh hành chính đã thay đổi.

Có thể ghi đầy đủ trong bài viết cập nhật như sau:

Di tích Lăng mộ và Đền thờ Nguyễn Xí nằm tại xóm Hợp Thắng, xã Đông Lộc, tỉnh Nghệ An; địa chỉ cũ thuộc xã Khánh Hợp, huyện Nghi Lộc.

Cách ghi này vừa phản ánh đúng địa giới hiện hành, vừa giúp người đọc đối chiếu với các tài liệu và bản đồ cũ.

Lăng mộ Nguyễn Xí nằm ở đâu?

Lăng mộ Nguyễn Xí nằm tại khu vực thường được gọi là xứ Đồng Lầm, cách đền thờ khoảng 300 mét. Không gian xung quanh trước đây chủ yếu là đồng ruộng và đất trồng hoa màu.

Đền và lăng tạo thành một quần thể thống nhất về lịch sử và tín ngưỡng. Đền là nơi tổ chức thờ phụng, tế lễ; lăng là nơi an táng Nguyễn Xí. Khi đến tham quan, người dân có thể tìm hiểu cả hai khu vực thay vì chỉ dâng hương tại chính điện.

Lễ hội Đền thờ Nguyễn Xí diễn ra khi nào?

Lễ hội đền Nguyễn Xí thường diễn ra vào những ngày cuối tháng Giêng và có thể kéo sang đầu tháng Hai âm lịch. Ngày chính hội thường gắn với ngày 30 tháng Giêng.

Phần lễ thường có một số nghi thức như:

• Khai quang hoặc mở cửa đền.
• Yết cáo thần linh và tiên tổ.
• Rước lễ giữa đền và khu lăng mộ.
• Dâng hương tưởng niệm.
• Tham tế của các đại chi họ Nguyễn Đình.
• Đại tế và lễ tạ.

Phần hội có thể gồm biểu diễn văn nghệ, triển lãm, thi đấu thể thao, kéo co và các trò chơi dân gian. Nội dung từng năm có thể thay đổi, vì vậy người muốn tham dự cần kiểm tra thông báo chính thức thay vì mặc định lễ hội luôn có cùng lịch trình.